II FZ 363/09

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA: Jacek Brolik po rozpoznaniu w dniu 9 października 2009 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia E. M. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 22 lipca 2009 r. sygn. akt III SA/Wa 3205/08 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi E.M. na postanowienie Ministra Finansów z dnia 16 czerwca 2008 r. nr (...) w przedmiocie skargi na czynności egzekucyjne postanawia oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 22 lipca 2009 r., sygn. akt III SA/Wa 3205/08, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., zwanej dalej "p.p.s.a"), E. M. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Po przeanalizowaniu sytuacji materialnej skarżącej Sąd pierwszej instancji stwierdził, że miesięczny dochód jednoosobowego gospodarstwa domowego wynosi około 2.550 zł (netto). Udokumentowane koszty bieżącego utrzymania (czynsz, gaz, energia) stanowią kwotę około 1.220 zł, a rata kredytu hipotecznego około 270 zł. W konsekwencji Sąd uznał, że sytuacja wnioskodawczyni nie jest wyjątkowa, a zapłata wpisu w kwocie 100 zł nie spowoduje uszczerbku w jej koniecznym utrzymaniu. W zażaleniu z dnia 17 sierpnia 2009 r. skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w pełnym wnioskowanym zakresie, bądź chociażby w częściowej. Wskazała na następujące zarzuty: 1) naruszenie prawa materialnego: - na podstawie błędnych ustaleń faktycznych stanowiących podstawę rozstrzygnięcia poprzez błędne i niezgodne ze stanem faktycznym uznanie, iż w sprawie nie zachodzą okoliczności określone w art. 246 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a. powodujące, iż skarżąca nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku koniecznego dla siebie, które skutkują jej uprawnieniem do wystąpienia z wnioskiem o zwolnienie od tych kosztów, a które winny być przez sąd wnikliwie zbadane i przeanalizowane, co skutkowałoby niewątpliwie takim zwolnieniem; - niewłaściwej wykładni przedmiotowego przepisu prawa, co do którego rozważono jedynie możliwość jego literalnego brzmienia pomijając całkowicie powszechnie uznane metody wykładni celowościowej i funkcjonalnej przez co naruszono nie tylko prawo strony do obrony jej praw i rzetelnego, bezstronnego rozpatrzenia jej sprawy, ale stworzono nie znajdującą uzasadnienia prawnego regułę, pozostającą w sprzeczności co do wszelkich zasad logiki procesowej, poprzez powołanie się jedynie na obowiązujące orzecznictwo działające na niekorzyść strony, przy całkowitym pominięciu orzecznictwa całkowicie przeciwnego, a znacznie powszechniejszego, co zaskutkowało całkowitym pominięciem okoliczności sprawy przemawiających za zastosowaniem tych korzystnych dla strony uregulowań powszechnie obowiązujących w doktrynie i judykaturze; 2) rażące naruszenie przepisów proceduralnych oraz podstawowych zasad postepowania administracyjnego i sądowoadministracyjnego: - brak podstawowych i koniecznych elementów wyroku określonych w art. 141 § 3 p.p.s.a., które w związku z uregulowaniem przewidzianym w art.166 tejże ustawy stosuje się również do postanowień tj.: wyczerpującego powołania podstawy prawnej oraz uzasadnienia faktycznego i prawnego, w szczególności wskazania faktów, które sąd uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł, i przyczyn, dla których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej oraz wyjaśnienia podstawy prawnej postanowienia i przytoczeniem przepisów prawa, tak aby poprawność rozumowania była możliwa do skontrolowania i zweryfikowania w toku instancji; - brak dokładnej analizy materiału dowodowego w sprawie, a w konsekwencji naruszenie naczelnej zasady postępowania dowodowego określonej w 232 ustawy z dnia 17 listopada 1964r. - Kodeks postępowania cywilnego (DZ. U. Nr 43, poz. 296 zm.), którą w związku z uregulowaniem przewidzianym w art. 106 § 5 p.p.s.a. stosuje się również do postępowania dowodowego prowadzonego w ramach sądownictwa administracyjnego, zgodnie z którą pomimo, iż to strony obowiązane są wskazywać dowody na stwierdzenie faktów z których wywodzą skutki prawne, to jednak dowody przeprowadza się nie tylko na wniosek stron postępowania, ale także z urzędu, bowiem w celu wyjaśnienia wątpliwości, które zrodzą się w ocenie dowodu przez sąd, w pełni możliwe i prawnie dozwolone jest dopuszczenie dowodu niewskazanego przez stronę, na stwierdzenie istotnych, a spornych ocenie sądu okoliczności faktycznych, gdyby według jego oceny zebrany w toku sprawy materiał dowodowy nie wystarczał do jej rozstrzygnięcia; - niedochowanie wymogu niezbędnego zakresu postępowania dowodowego uznania zasady swobodnej oceny dowodów jako antytezy dowolności w tejże ocenie, a przez to naruszenie normy zawartej w art. 233 § 1 k.p.c., którą w związku z uregulowaniem przewidzianym w art. 106 § 5 p.p.s.a. stosuje się również do postępowania dowodowego prowadzonego w ramach sądownictwa administracyjnego, a zgodnie z którą sąd ocenia wiarygodność i moc dowodową według swojego uznania, jednakże na podstawie wszechstronnego rozważenia zebranego materiału, zatem obowiązany jest nie tylko zebrać, ale i w sposób wyczerpujący rozpatrzyć cały materiał dowodowy poprzez przeprowadzenie postępowania dowodowego niezbędnego do wyjaśnienia sprawy i rozważenie wszystkich istotnych okoliczności sprawy oraz oparcie ustaleń faktycznych nie na dowolnie wybranej części materiału dowodowego, lecz na analizie całokształtu okoliczności ujawnionych w sprawie, z uwzględnieniem wszystkich dowodów przeprowadzonych w postępowaniu, jak również wszelkich okoliczności towarzyszących przeprowadzaniu poszczególnych dowodów i mających znaczenie dla oceny ich mocy i wiarygodności, bowiem jak przyjmuje się w doktrynie i judykaturze ramy swobodnej oceny dowodów muszą być zakreślone wymaganiami prawa procesowego, doświadczenia życiowego, regułami logicznego myślenia oraz pewnego poziomu świadomości prawnej, według których sąd w sposób bezstronny, racjonalny i wszechstronny rozważa materiał dowodowy jako całość, dokonuje wyboru określonych środków dowodowych i ważąc ich moc oraz wiarygodność odnosi je do pozostałego materiału dowodowego. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie podlega oddaleniu. Artykuł 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a, przewiduje, iż przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zgodnie zaś z utrwalonym poglądem wyrażonym w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (post. NSA z dnia 6.10.2004 r. GZ 61/04, GZ 64/04, niepubl.). Zatem strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli ma jakiekolwiek środki majątkowe, w szczególności posiada stały miesięczny dochód przewyższający ustalone minimalne wynagrodzenie za pracę (post. NSA z dnia 22.12.2002 r., FZ 862/04, niepubl.). Ponadto podkreślenia wymaga fakt, iż przyznanie prawa pomocy jest uzależnione nie od wysokości rzeczywiście uzyskiwanych przez stronę dochodów, lecz od całokształtu jej możliwości zarobkowych. Należy przypomnieć, że Prawo pomocy przewidziane w przepisach dotyczących kosztów sądowych wywodzi swą genezę z tzw. prawa ubogich, określanego też prawem ubóstwa lub nawet prawem o wspieraniu ubogich. Prawo pomocy, którego istota polega na zwolnieniu strony postępowania sądowego z ponoszenia kosztów sądowych, nie sprowadza się jednak do likwidacji tych ciężarów w ogóle, bo jest to niemożliwe, gdyż nie istnieją postępowania sądowe, które nic nie kosztują, lecz jedynie do przeniesienia ich na podatnika, a ściślej na budżet państwa, składający się przecież z podatków i innych wpływów. Z uwagi na powyższe, na co z resztą zwracał uwagę zarówno Sąd I instancji jak i strona skarżąca, instytucja prawa pomocy powinna być traktowana jako wyjątek od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie i być przyznawana osobom które rzeczywiście jej potrzebują. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, który w całości podziela stanowisko przyjęte przez Sąd I instancji w zaskarżonym postanowieniu, skarżąca nie wykazała, że zachodzą w stosunku do niej przesłanki uzasadniające przyznanie prawa pomocy choćby w części. Wysokość uzyskiwanego przez nią dochodu w kwocie około 2.550 zł (netto) w zestawieniu z ponoszonymi miesięcznymi wydatkami nie świadczą o tym, że strony nie stać na wygospodarowanie środków niezbędnych do uiszczenia wpisu sądowego, który na tym etapie postępowanie wynosi 100 zł. Taka wysokość wpisu w żaden sposób nie przekracza zasobów finansowych, którymi dysponuje wnioskodawczyni. Logicznym wydaje się wniosek, że przy rozsądnym planowaniu wydatków skarżąca będzie w stanie poczynić oszczędności w niewielkiej kwocie, pozwalające na pokrycie kosztów sądowych. Zwrócić należy uwagę, że wbrew twierdzeniu skarżącej nie znajduje się ona w krytycznym położeniu bowiem spłaca terminowo raty kredytu hipotecznego (około 270 zł miesięcznie), opłaca czynsz, gaz i energię elektryczną w kwocie około 1.220 zł miesięcznie. Po uregulowaniu wszystkich należności skarżącej pozostaje do dyspozycji kwota około 1.000 zł. Nadto otrzymuje także ryczałt za czynności społecznego kuratora (około 300 zł miesięcznie). Nie można się zatem zgodzić ze skarżącą, że orzeczenie Sądu pierwszej instancji odmawiające jej przyznania prawa pomocy jest "niezwykle krzywdzące". Sąd pierwszej instancji w sposób wnikliwy, szczegółowy i rzetelny zebrał i przeanalizował informację zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy z dnia 6 maja 2009 r., oświadczenie strony z dnia 26 maja 2009 r., a także dokumenty przedstawione przez stronę (deklaracje PIT za 2007 r. i 2008 r., umowę kredytową "Własny Kąt" z dnia 9 sierpnia 2004 r., umowę o pracę z dnia 23 kwietnia 2008 r., zestawienie operacji bankowych, faktury za gaz, energię elektryczną oraz informacja o opłatach czynszowych za strych w adaptacji o pow. 112 m²). Prawidłowo także Sąd pierwszej instancji ocenił informacje skarżącej o spłacie rat pożyczki z kasy zapomogowo – pożyczkowej (150 zł) i remontowej (300 zł) w Izbie Celnej w S. Nie przedstawiono bowiem na tą okoliczność ani umowy pożyczki, ani zaświadczenia z Izby Celnej w S., które potwierdzałoby, że skarżąca rzeczywiście spłaca raty w określonej powyżej wysokości. Rekapitulując. Na podstawie materiału dowodowego zebranego w sprawie Sąd pierwszej instancji dokonał prawidłowej i logicznej oceny, pozostające w zgodzie z obowiązującymi przepisami prawa dotyczącymi przesłanek przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Słusznie w świetle zgromadzonych dokumentów i oświadczeń nie uznał sytuacji finansowej skarżącej za wyjątkową, przyjmując, że zapłata wpisu sądowego w kwocie 100 zł nie spowoduje uszczerbku w jej utrzymaniu. Nadto podkreślić należy, że wbrew zarzutowi skarżącej uzasadnienie zaskarżonego postanowienia czyni zadość wymaganiom zawartym w art.141 § 4 w zw. z art.166 p.p.s.a., a zatem nie doszło do ich naruszenia. Z tych względów, na podstawie art. 184 p.p.s.a w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a, Naczelny Sąd Administracyjny, orzekł jak w sentencji.