II FZ 333/09

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA : Aleksandra Wrzesińska - Nowacka po rozpoznaniu w dniu 21 sierpnia 2009 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia M. G. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 23 czerwca 2009 r., sygn. akt I SA/Lu 200/09 odmawiające przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi M. G. i J. G. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w L. z dnia 20 lutego 2009 r., nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2003 r. postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie w całości i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Lublinie. Postanowieniem z dnia 23 czerwca 2009 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie odmówił skarżącej M. G. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Sąd podał, że według danych wynikających z wniosku o przyznanie prawa pomocy skarżąca i jej mąż mają na utrzymaniu troje dzieci. Ciąży na nich obowiązek spłaty kredytu mieszkaniowego w wysokości 1500 zł. Małżonkowie G. osiągają dochody ze stosunku pracy w łącznej wysokości 3 276 zł oraz z tytułu dzierżawy nieruchomości- 30 000 zł rocznie. Posiadają majątek w postaci domu mieszkalnego o powierzchni ok. 270 m 2 z ustanowioną hipoteką na zabezpieczenie spłaty kredytu mieszkaniowego, mieszkanie o powierzchni 44 m 2, nieruchomość rolną o powierzchni 5 ha oraz nieruchomość przy ul. Z., którą wydzierżawiają. W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego przedstawiona we wniosku sytuacja majątkowa skarżącej nie uzasadnia przyznania jej prawa pomocy w żądanym przez nią zakresie, stosownie do art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnym (Dz.U. Nr 153,poz. 1270 ze zm., powoływanej dalej jako p.p.s.a.). Zasadą jest bowiem partycypowanie przez stronę w kosztach postępowania sądowego. Przyjąć więc należy, że jeżeli po zaspokojeniu przez stronę najbardziej elementarnych potrzeb pozostaną jej jeszcze jakieś środki finansowe winna ona - na miarę swych możliwości w tych kosztach uczestniczyć. W tym przypadku małżonkowie osiągają dochód ze stosunku pracy i z dzierżawy nieruchomości (w wysokości miesięcznie 2500 zł) .Po zapłaceniu raty kredytu pozostaje im zatem całe wynagrodzenie ze stosunku pracy oraz 1000 zł z dzierżawy. Z tego dochodu rodzina skarżących pokrywa wydatki związane z utrzymaniem domu, zakupem żywności i środków czystości, choć we wniosku nie podano ich wysokości. Mimo to w ocenie Sądu pozostają im środki pozwalające pokryć koszty sądowe. Sąd zauważył bowiem, że oprócz domu skarżący posiadają mieszkanie, które po jego wynajęciu może przynosić dochód oraz nieruchomość rolną (z której, jak doświadczenie życiowe wskazuje małżonkowie G. mogą pozyskiwać płody rolne bądź dochód z dzierżawy osobom trzecim). Sąd zwrócił ponadto uwagę, iż od dnia wezwania skarżących do uiszczenia wpisu upłynął okres 3 miesięcy i skarżący mogli, przy dołożeniu wszelkich starań, poczynić oszczędności na zapłatę kosztów sądowych. Na postanowienie to skarżąca złożyła zażalenie. Domagała się wydania orzeczenia o zwolnieniu jej od kosztów sądowych w całości. Podniosła w nim, że koszty utrzymania domu są wysokie, mieszkanie, którego skarżąca jest współwłaścicielką, nie przynosi dochodu, a jedynie wymaga ponoszenia kosztów związanych z jego utrzymaniem. Nieruchomość rolna nie przynosi dochodów, małżonkowie G. nie mają bowiem maszyn, niezbędnych do jej wykorzystania rolniczego. Podkreśliła także, iż podany dochód ze stosunku pracy jest dochodem brutto. W istocie zatem dochody i wydatki znoszą się wzajemnie. Strona podkreśliła także, że instytucja zwolnienia od kosztów wiąże się z zapewnieniem dostępu do sądu. Należy zatem przy jej stosowaniu zachować równowagę między interesem państwa w pobieraniu opłat sądowych a interesem strony w obronie jej praw przed sądem. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym (a więc m.in. zwolnienie od kosztów sądowych) może być przyznane stronie będącej osobą fizyczną , gdy wykaże , że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania , bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Obowiązek wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy ciąży zatem na stronie ubiegającej się o tę pomoc. Winna ona złożyć stosowny wniosek na urzędowym formularzu. Jeżeli jednak sąd uzna, że podane w nim informacje nie wystarczają do oceny sytuacji majątkowej strony, może wezwać ją do złożenia dalszych wyjaśnień bądź dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu rodzinnego, majątku i dochodów ( art. 255 p.p.s.a.). Rodzaje dokumentów , jakich można żądać od strony, określono w § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępnienia urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz.U. Nr 227, poz. 2245). Zauważyć bowiem należy, iż wprawdzie wprowadzenie obowiązku ponoszenia przez strony kosztów sądowych co do zasady nie stanowi ograniczenia gwarantowanego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP prawa do sądu, jednakże Państwo winno zapewnić rozwiązania prawne, gwarantujące dostęp do sądu również osobom nie posiadającym środków na ich poniesienie. Okoliczność tę należy mieć na uwadze przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy. Sąd winien zatem zawsze starannie ocenić , czy istotnie wnioskujący o przyznanie mu prawa pomocy spełnia warunki do jej przyznania, aby pochopnie nie pozbawić go możliwości obrony swoich praw przed niezawisłym sądem. W tym przypadku Sąd, oceniając zasadność wniosku strony, nie wyjaśnił sytuacji skarżącej w stopniu wystarczającym dla potrzeb rozpoznania wniosku o przyznanie jej prawa pomocy. Skarżąca we wniosku wskazała dochody jej i małżonka, jej sytuację rodzinną i posiadany przez małżonków majątek. Poza kwotą przeznaczaną na spłatę kredytu mieszkaniowego nie podała żadnych innych danych dotyczących wydatków ponoszonych przez rodzinę, choćby na żywność, energię elektryczną, ogrzewanie czy środki czystości. Z treści formularza obowiązek podania takich informacji zresztą w sposób jednoznaczny nie wynika. Mimo tego Sąd, choć zauważył brak tych danych i uznał, że wydatki tego typu są ponoszone, nie wezwał strony do udokumentowania bądź wskazania wysokości tych wydatków. Ponadto przyjął, choć z treści wniosku to nie wynikało, że strona osiąga również dochody (bądź płody rolne) z posiadanego gruntu rolnego, nie wskazując przyczyn odmowy wiary oświadczeniu strony w tym zakresie. Wskazując na dochody, pozostające do dyspozycji skarżącej i jej rodziny nie uwzględnił także faktu, że podane w formularzu dochody ze stosunku pracy są dochodami brutto. Ponadto przyjął, że mieszkanie posiadane przez małżonków może zostać wynajęte. Nie uwzględnił jednak faktu, że wynajęcie mieszkania wymaga czasu, niekiedy okresu dłuższego niż termin wyznaczony na uiszczenie wpisu. Uznać zatem należy, iż Sąd I instancji nie zbadał wszystkich okoliczności dotyczących sytuacji finansowej skarżącej, a tym samym jego wniosek o możliwości poniesienia przez nią wpisu sądowego od skargi uznać należy za przedwczesny. Z tych wszystkich względów zaskarżone postanowienie należało uchylić i sprawę przekazać Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu do ponownego rozpoznania na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd I instancji winien skorzystać z możliwości, określonej w art. 255 p.p.s.a. i dopiero po uzyskaniu informacji o faktycznie ponoszonych wydatkach i możliwości pozyskania środków na opłatę sądową z innych niż wskazane we wniosku źródeł ocenić zasadność przyznania skarżącej zwolnienia od kosztów sądowych.