I SA/Ke 192/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Rojek, Sędziowie Sędzia WSA Maria Grabowska,, Sędzia WSA Mirosław Surma (spr.), Protokolant Sekretarz sądowy Michał Gajda, po rozpoznaniu w Wydziale I na rozprawie w dniu 25 czerwca 2009r. sprawy ze skargi M. R. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...]. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] nr [...] 2. określa, że uchylone decyzje nie mogą być wykonane w całości. I SA/Ke 192/09 U Z A S A D N I E N I E Decyzją z dnia 31 marca 2009r. nr [...] Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego utrzymał w mocy swoją decyzję z dnia 22 grudnia 2008r. nr [...] odmawiającą M. R. umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne rolników, za zmarłego brata J. R., za okres od I kw. 1997r. do IV kw. 2006r. w kwocie 14.282,80 zł. Organ powołał się na art. 41a ust. 1 pkt 1 i ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, który stanowi, iż Prezes KRUS w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, może odroczyć termin płatności należności z tytułu składek na ubezpieczenie, rozłożyć ich spłatę na raty lub umorzyć w całości lub części. W celu zbadania, czy w świetle powyższego przepisu zachodzą przesłanki warunkujące umorzenie, organ przeprowadził postępowanie wyjaśniające. Ustalił, że M. R. nabył na podstawie postanowienia Sądu Rejonowego we Włoszczowie z dnia 13 marca 2007r. spadek w 1/2 części po bracie J. R. Jako spadkobierca został zobowiązany decyzjami z dnia 24 maja 2007r. o odpowiedzialności osób trzecich, do spłaty zadłużenia za J. R., którego kwota na dzień zgonu płatnika w dniu 25 listopada 2006r. wynosiła 14.257,80 zł. Ponieważ M. R. nie uregulował zobowiązania w terminie 14 dni od daty otrzymania decyzji, do zadłużenia przypisano odsetki za zwłokę, liczone od następnego dnia po terminie płatności, do dnia złożenia przez M. R. wniosku o umorzenie należności. W sumie należność M. R. wraz z odsetkami za zwłokę (w kwocie 25,00 zł) na dzień złożenia wniosku wynosiła 14.282,80 zł. Umową z dnia 12 września 2007r. o dziale spadku została zniesiona współwłasność odziedziczonej nieruchomości i M. R. stał się właścicielem około 55-letniego drewnianego budynku mieszkalnego i budynków gospodarczych oraz gospodarstwa rolnego o powierzchni 6,31 ha fizycznych, co stanowi 0,53 ha przeliczeniowych, natomiast drugi ze spadkobierców M. R. odziedziczył niezabudowane gospodarstwo rolne o powierzchni 6,67 ha fizycznych, co stanowi 2,43 ha przeliczeniowych. W akcie notarialnym podano łączną wartość odziedziczonego spadku oszacowanego na 15.000 zł. W ocenie organu ponieważ mimo działu nie określono wartości poszczególnych części majątku, brak jest możliwości określenia proporcjonalnego obciążenia spadkobierców za długi zmarłego spadkodawcy. Organ wskazał, że zadłużenie, do spłaty którego został zobowiązany M. R. powstało w wyniku niepłacenia składek na ubezpieczenia społeczne rolników przez jego brata J. R., który podlegał ubezpieczeniu społecznemu rolników od 1 stycznia 1980r. do 31 grudnia 2006r. Wdrażane w 1996r. i 2003r. postępowania egzekucyjne zostały przez Urząd Skarbowy umorzone w 1997r. i 2004r. z powodu braku nieruchomości do zajęcia. Ze względu na brak środków finansowych J. R. nie wyraził również zgody na proponowaną ulgę w formie spłaty zadłużenia w ratach. Niemniej w ocenie organu sytuacja zdrowotna i materialna dłużnika, który zmarł nie może stanowić przesłanki do umorzenia zobowiązań ciążących na M. R. Zdaniem organu M. R. posiada środki finansowe do realizacji ciążącego na nim zobowiązania, albowiem uzyskuje dochody z wynagrodzenia za pracę (ok. 3.000 zł), emerytury z ZUS małżonki (ok. 1.300 zł.) oraz z przejętego gospodarstwa (109,71 zł). Możliwości uregulowania obciążenia istnieją zdaniem organu nawet po odliczeniu podstawowych wydatków, gdyż dochód na osobę w rodzinie M. R. wynosi 1.469,90 zł. miesięcznie. Poza tym koszty ponoszone w związku z odbudową gospodarstwa rolnego i remontem odziedziczonych budynków związane są z ryzykiem prowadzenia działalności rolniczej i każdy wydatek z tym związany nie może stanowić uzasadnienia do umorzenia należności składkowych na ubezpieczenie społeczne rolników. W odpowiedzi na sformułowane przez M. R. zarzuty organ, po pierwsze, wyjaśnił, że J. R. nie opłacił ani jednej składki na swoje ubezpieczenie w okresie od 1 stycznia 1980r. do 31 grudnia 2006r., tj. od momentu przejęcia jego sprawy przez KRUS z Urzędu Gminy [...] do dnia śmierci. Nie znajduje też potwierdzenia w aktach sprawy twierdzenie, że J. R. odmówiono wypłaty zasiłku chorobowego. Po drugie, J. R. z racji swojego ubezpieczenia posiadał prawo do korzystania z bezpłatnej opieki zdrowotnej i korzystał ze świadczenia chorobowego, które w wysokości 1.330 zł zostało zaliczone na poczet zaległości z tytułu nieopłaconych składek. Po śmierci J. R. wypłacono zasiłek pogrzebowy M. R. Umorzenie natomiast zadłużenia z urzędu może nastąpić w przypadku całkowitej nieściągalności zaległości w sytuacji, gdy dłużnik zmarł nie pozostawiając majątku, z którego można by dochodzić należności i jednocześnie, zgodnie z art. 41a ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie. Organ dodał, że J. R. nie wykazywał inicjatywy w sprawie proponowanej przez KRUS spłaty w formie ratalnej. Po trzecie, odnosząc się do zarzutu nieumorzenia składek mimo oczywistego faktu, jakim była zła kondycja gospodarstwa rolnego organ podniósł, iż decyzja z dnia 13 czerwca 1995r., o odmowie umorzenia została podjęta w oparciu o zgromadzony w tamtym czasie materiał dowodowy, który wskazywał, iż nie ma przesłanek do umorzenia zadłużenia, a sam zobowiązany posiada możliwości płatnicze. Zaproponowano wówczas spłatę zadłużenia w formie ratalnej, która pozostała bez odzewu ze strony J. R. Odnośnie nieuwzględnienia wszystkich dokumentów wydanych przez gminę i GOPS, dotyczących trudnej sytuacji materialno-bytowej i zdrowotnej zmarłego dłużnika, organ podniósł, iż w materiale dowodowym zgromadzonym w trakcie rozpatrywania wniosku o umorzenie zadłużenia przedstawiono stan gospodarstwa i sytuację materialno-bytową J. R. za jego życia. Zostały uwzględnione również dokumenty, potwierdzające sytuację finansową i zdrowotną rolnika. Ponadto sytuacja materialno-bytowa i zdrowotna J. R., po jego śmierci, nie mogła być przedmiotem postępowania w sprawie M. R. dotyczącej umorzenia zadłużenia, gdyż nie dotyczyła go osobiście. Po czwarte, w kwestii zarzutu nie uwzględnienia śmierci J. R. jako zdarzenia losowego, organ wskazał, iż przy rozpatrywaniu wniosku kierowano się obiektywną oceną sytuacji, biorąc pod uwagę m.in. możliwości płatnicze M. R. niezbędne do realizacji zobowiązania wobec Kasy z tytułu przyjętego spadku po zmarłym. W uzasadnieniu decyzji z dnia 22 grudnia 2008r. odniesiono się do choroby M. R. i drugiego spadkobiercy M. R. oraz do stanu zdrowia pozostałych członków rodzin. Choroby te w ocenie organu nie stanowią przeszkody w wykonywaniu przez M. R. pracy zarobkowej oraz nadzorowania prac polowych przez M. R. Po piąte, organ podniósł, iż w świetle przepisów Kodeksu cywilnego spadkobiercy płatnika składek odpowiadają za zobowiązania z tytułu składek, jakie spoczywały na spadkodawcy. Z tytułu przyjęcia spadku "wprost" po J. R. wynika, iż spadkobiercy nabyli spadek bez ograniczeń za długi spadkowe i ponoszą solidarną odpowiedzialność z całego swojego majątku za te długi. Z dokonanej analizy przedłożonych dowodów dotyczących sytuacji finansowej zarówno M. R. jak i M. R. wynika, że spłata zadłużenia np. w formie ratalnej nie wpłynie na możliwość zaspokojenia potrzeb materialnych rodziny M. R., z uwagi na posiadanie stałych dochodów gwarantujących stabilność sytuacji materialnej. Ponadto odziedziczony majątek - mimo stanu zaniedbania - stanowi pewną wartość rynkową, która z biegiem czasu wzrośnie i umożliwi sprzedaż nieruchomości bez ograniczeń, gdyż nie jest obciążona hipoteką. Zaległość, do zapłaty której M. R. został razem z drugim spadkobiercą zobowiązany decyzjami z dnia 24 maja 2007r. została naliczona na dzień zgonu płatnika składek – J. R. zgodnie z obowiązującymi przepisami. Wprawdzie umową notarialną z dnia 12 września 2007r. dokonano działu spadku pomiędzy M. R. a M. R., jednakże nie określono wartości udziału przypadającemu każdemu ze spadkobierców z osobna. W ocenie organu zatem, nie można było istniejącego zobowiązania z tytułu nieopłaconych składek podzielić między obu spadkobierców proporcjonalnie do wartości przypadających udziałów spadkowych. W końcu organ stwierdził, że podczas postępowania wyjaśniającego podjęto wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego z uwzględnieniem możliwości płatniczych i stanu majątkowego M. R. oraz drugiego współspadkobiercy. Na powyższe rozstrzygnięcie M. R. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach. Wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie zasad: prawdy obiektywnej, uwzględniania interesu społecznego i słusznego interesu jednostki oraz pogłębiania zaufania obywateli do organów państwa. Zdaniem skarżącego przedmiotowa decyzja narusza art. 107 § 3 k.p.a. poprzez nie wskazanie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów, na których się oparł oraz przyczyn, z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej przy podejmowaniu decyzji. Podniósł, iż na mocy umowy notarialnej o dziale spadku w równych częściach obaj współspadkobiercy zrzekli się wszelkich roszczeń względem siebie i nie są współwłaścicielami, co zostało przez organ pominięte. Powołał się na art. 1070 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym w razie podziału gospodarstwa rolnego, które należy do spadku, stosuje się odpowiednio przepisy o podziale gospodarstw rolnych przy zniesieniu współwłasności. Natomiast na podstawie art. 1081 Kodeksu cywilnego odpowiedzialność za długi spadkowe związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego, ponosi od chwili działu spadku spadkobierca, któremu to gospodarstwo przypadło. Każdy ze spadkobierców natomiast ponosi odpowiedzialność w stosunku do wartości otrzymanego udziału. Skarżący podniósł, iż oszacowana łączna wartość odziedziczonego spadku w wysokości 15.000 zł została podzielona po połowie między M. R. i M. R. Dlatego też bezpodstawny jest zarzut sprowadzający się do nieokreślenia wartości poszczególnych części majątku, co ma uniemożliwiać proporcjonalne obciążenie spadkobierców. W odpowiedzi na skargę Prezes KRUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje: Zgodnie z zasadami wyrażonymi w art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002r.- Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) i art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz.1270 ze zm.), określanej dalej jako ustawa P.p.s.a., sąd bada zaskarżone orzeczenie pod kątem jego zgodności z obowiązującym prawem, zarówno materialnym, jak i procesowym, nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Skarga jest zasadna bowiem zaskarżona decyzja narusza przepisy prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy, uzasadniającym wyeliminowanie jej z obrotu prawnego. W niniejszej sprawie przedmiotem sporu jest rozstrzygnięcie podjęte w warunkach art. 41 a ust 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 2008r. Nr 50, poz. 291 tekst jednolity). Z brzmienia tego przepisu wynika, że organ może umorzyć w całości lub w części należności z tytułu składek na ubezpieczenie, na wniosek zainteresowanego, w przypadkach uzasadnionych jego ważnym interesem, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno rentowego i składkowego. Oznacza to, że organ przy rozpatrywaniu sprawy i wydaniu rozstrzygnięcia działa w ramach uznania administracyjnego. Organ ma prawo wyboru rozstrzygnięcia; może zatem w przypadku stwierdzenia przesłanki uwzględnić wniosek lub odmówić jego uwzględnienia. Rozstrzygnięcie nie może mieć jednak charakteru dowolnego, lecz musi być wynikiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art. 7 Kpa), wszechstronnego zebrania oraz rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego (art. 77 § 1 Kpa), zaś decyzja winna spełniać wymogi określone w art. 107 § 1 i § 3 Kpa. Należy podnieść, że w przypadku decyzji uznaniowych uzasadnienie decyzji ma istotne znaczenie dla oceny prawidłowości rozstrzygnięcia. Szczególnie negatywne rozstrzygnięcie powinno być przekonywująco i jasno uzasadnione zarówno co do faktów, jak i prawa, tak aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności sprawy zostały głęboko rozważone i ocenione, a ostateczne rozstrzygnięcie jest ich logiczną konsekwencją. Sądowej kontroli legalności decyzji podlega prawidłowość przeprowadzonego postępowania oraz badanie formalnej prawidłowości decyzji, nie zaś jej celowości. Kwestią pierwszorzędną jednak dla uruchomienia postępowania dotyczącego umorzenia należności jest ustalenie, czy należności objęte wnioskiem są wymagalne i jaka jest ich wysokość, tj. ustalenie obok legitymacji procesowej wnioskodawcy zakresu przedmiotowego sprawy. W niniejszej sprawie organ uchybił temu obowiązkowi. Wniosek skarżącego dotyczył umorzenia zaległości z tytułu zobowiązań składkowych poprzednika prawnego, spadkodawcy – J. R. Z uzasadnienia zaskarżonej decyzji wynika, iż uwadze organu nie uszedł fakt przeprowadzenia w dniu 12 września 2007r. umownego działu spadku po J. R. Niemniej jednak organ niezasadnie uchylił się od określenia wielkości odpowiedzialności konkretnego spadkobiercy za długi spadkodawcy, stwierdzając, że mimo podziału nie określono wartości poszczególnych części majątku. Tym samym organ uznał, że skarżący ponosi odpowiedzialność za przedmiotowy dług spadku w pełnej wysokości, tzn. na takich zasadach jak przed działem spadku. Należy zaś wskazać, że wraz z przeprowadzeniem działu spadku z mocy prawa ustaje wspólność majątku spadkowego. Przeprowadzenie działu spadku zmienia charakter odpowiedzialności spadkobierców, bowiem od tej chwili ponoszą oni tę odpowiedzialność w stosunku do wysokości udziałów (art. 1034 Kodeksu cywilnego). Stosownie zaś do treści przepisu art. 1081 Kodeksu cywilnego odpowiedzialność za długi spadkowe związane z prowadzeniem gospodarstwa rolnego ponosi od chwili działu spadku spadkobierca, któremu to gospodarstwo przypadło, oraz spadkobiercy otrzymujący od niego spłaty. Każdy z tych spadkobierców ponosi odpowiedzialność w stosunku do wartości otrzymanego udziału. Nie ulega wątpliwości, że zadłużenie powstałe z powodu nieuiszczania przez J. R. składek ubezpieczeniowych w ramach ubezpieczenia rolniczego to dług spadku związany z prowadzeniem gospodarstwa rolnego. W skład spadku po J. R. zaś bezspornie wchodziło gospodarstwo rolne. Z paragrafu 3 umowy o dział spadku, znajdującej się w aktach sprawy, wynika między innymi, iż strony tejże umowy (którymi byli M. R. i M. R.) określają, że wartość jej przedmiotu wynosi łącznie 15 000 zł oraz że umowa niniejsza zawarta została bez wzajemnych dopłat. Skoro więc dział spadku został dokonany bez wzajemnych dopłat to wartość otrzymanego udziału przez M. R. wynosi 7500 zł (1/2 x 15000 zł), tj. stanowi połowę wartości przedmiotu działu. Podział zaś długów spadkowych następuje z mocy prawa, odpowiednio do podziału aktywów. Tym samym każdy ze spadkobierców odpowiada za połowę długów spadkodawcy. Reasumując dokonany dział spadku zniósł solidarną odpowiedzialność M. R. i M. R. za dług i ustalił ją po połowie dla każdego spadkobiercy. Ponownie oceniając przesłanki do umorzenia należności względem M. R. Prezes KRUS uwzględni ich prawidłową wysokość. Dodatkowo Sąd odnosząc się do dotychczasowego sposobu procedowania organu w sprawie zauważa, że organ nie zindywidualizował w sposób dostateczny sytuacji wnioskodawcy w aspekcie istnienia jego ważnego interesu i z drugiej strony stanu finansów funduszów. Organ skoncentrował się na okolicznościach, które nie są ściśle związane z przedmiotem postępowania. Przy czym Sąd w pełni aprobuje wyczerpujące odniesienie się przez organ do formułowanych zarzutów wnioskodawcy i wyjaśnienie stanu sprawy przed przeniesieniem odpowiedzialności za dług. Jednakże w ocenie Sądu zasadnicza kwestia w sprawie została zmarginalizowana. Otóż skoro sprawa dotyczy umorzenia konkretnej należności i przyjmując, że jej wysokość jest niesporna, organ powinien skonkretyzować przesłanki określone w cyt. wyżej art. 41 ustawy do aktualnej sytuacji wnioskodawcy (tu: M. R.). Dla oceny, czy zachodzą okoliczności uzasadniające umorzenie zaległości z tytułu składek, mając na uwadze obowiązek wynikający z art. 77 § 1 Kpa, organy orzekające w sprawie zobowiązane są wyjaśnić sytuację materialną i życiową, w tym zdrowotną skarżącego. Należy podkreślić, że dla ustalenia możliwości płatniczych zobowiązanego nie wystarczy wskazanie wysokości osiąganych przez niego i jego małżonkę przychodów, lecz konieczne jest również ustalenie wysokości wydatków oraz relacji pomiędzy dochodami a wydatkami koniecznymi dla egzystencji zobowiązanego i jego rodziny pozostającej z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. W zakresie oceny sytuacji materialnej skarżącego organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji stwierdził jedynie, że osiągane dochody po odliczeniu podstawowych wydatków dają możliwość uregulowania zadłużenia. Organ nie wyjaśnił, jak rozumie pojęcie "wydatków podstawowych" i co się na nie składa. Decyzja w tym zakresie uchyla się od kontroli Sądu. Naruszona została również tym samym zasada przekonywania określona w art. 11 Kpa. W konkluzji stwierdzić należy, że organ, wydając decyzje w pierwszej, a potem - w wyniku ponownego rozpatrzenia sprawy- w drugiej instancji, naruszył przepisy postępowania, w szczególności art. 7, 11, 77 i 107 Kpa. Naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy i z kolei uniemożliwia ocenę zasadności odmowy umorzenia należności z punktu widzenia przepisów prawa materialnego. Rozstrzygając ponownie sprawę, organ uwzględni powyższe uwagi Sądu, przeprowadzi postępowanie i dokona prawidłowych ustaleń faktycznych co do: wysokości należności z tytułu składek, za które odpowiedzialność ponosić ma M. R. oraz sytuacji zdrowotnej i materialnej skarżącego uwzględniającej ponoszone przez niego wydatki na utrzymanie swoje i rodziny. Następnie organ w sposób wyczerpujący rozważy cały zebrany w sprawie materiał dowodowy, przedstawiając wynik w uzasadnieniu decyzji spełniającej wymogi z art. 107 § 1 i 3 Kpa. Stosownie do art. 135 ustawy P.p.s.a. Sąd stosuje środki przewidziane ustawą w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia. W niniejszej sprawie, decyzja organu I instancji zapadła z takim naruszeniem prawa (w aspekcie zakresu przedmiotowego sprawy), które nie może być konwalidowane w postępowaniu przy ponownym rozpoznaniu sprawy. Działanie takie naruszałoby bowiem zasadę dwuinstancyjności postępowania. W związku z powyższym, uchylenie w postępowaniu sądowym również decyzji organu I instancji jest niezbędne dla końcowego załatwienia sprawy. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 145 § 1 pkt. 1 lit. "c", art.135 oraz art. 152 ustawy P.p.s.a. orzeczono jak w sentencji wyroku.