III SA/Lu 118/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Jerzy Marcinowski (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Jerzy Drwal,, Sędzia WSA Jadwiga Pastusiak, Protokolant Stażysta Radosław Kot, po rozpoznaniu w Wydziale III na rozprawie w dniu 16 czerwca 2009 r. sprawy ze skargi M. C. na decyzję nr [...] Odwoławczej Komisji Stypendialnej Uniwersytetu Medycznego z dnia [...] stycznia 2009 r. w przedmiocie odmowy przyznania pomocy materialnej w semestrze zimowym w roku akademickim 2008/2009 oddala skargę. Odwoławcza Komisja Stypendialna Uniwersytetu [...] w L. decyzją nr [...] z dnia [...] stycznia 2009 r., działając na podstawie art. 177 ust. 1 i 4, art. 179, 182 oraz art. 207 ust. 1 i 4 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz. U. Nr 164, poz.1365 ze zm.), w związku z art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., § 13 ust. 1, 2 Regulaminu przyznawania pomocy materialnej dla studentów Uniwersytetu [...] w L. stanowiącego załącznik do Zarządzenia Nr 75/2008 z dnia 10 października 2008 r. oraz Zarządzenia Nr 80/2008 Rektora z dnia 30 października 2008 roku w sprawie ustalenia wysokości świadczeń pomocy materialnej dla studentów Uniwersytetu [...] w L., po rozpatrzeniu odwołania M. C. od decyzji Wydziałowej Komisji Stypendialnej Uniwersytetu [...] w L. Nr [...[ z dnia [...] listopada 2008 r., dotyczącej odmowy przyznania pomocy materialnej w semestrze zimowym w roku akademickim 2008/2009, utrzymała w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu tej decyzji podniesiono, że z materiału dowodowego wynika, iż dochód na jedną osobę w rodzinie studentki wynosi 730,57 zł. Przy wyliczaniu dochodu netto na 1 członka rodziny, zgodnie z § 24 ust. 1 pkt a/ oraz c/ Regulaminu przyznawania pomocy materialnej dla studentów Uniwersytetu [...] w L. uwzględniono ojca studentki, którego dochód netto miesięcznie za rok 2007 wyniósł 1.519,81 oraz rentę rodzinną studentki w wysokości 306,63 netto. Tak ustalony dochód rodziny został podzielony przez liczbę 2,5. Liczba ta została ustalona, wliczając studentkę, jej ojca i udział ½ kosztów utrzymania M. C. M. C. jest wspólnym dzieckiem ojca studentki - osoby wliczonej do składu rodziny i jej macochy T. C., która nie podlega wliczeniu do składu rodziny. Wynika to z art. 179 ust. 5 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym, który wskazuje, że miesięczną wysokość dochodu na osobę w rodzinie studenta ustala się na zasadach określonych w ustawie z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych. Pojęcie opiekuna faktycznego należy interpretować zgodnie z definicją nadaną temu pojęciu w tej ustawie. A zatem opiekunem faktycznym studenta nie jest osoba, która faktycznie opiekuje się studentem np. mąż matki studenta nie będący jego ojcem, który go nie przysposobił, gdy był małoletni, konkubent matki, dziadkowie lub inni członkowie rodziny, z którymi student mieszka. Ustawodawca w art. 179 ust. 4 pkt 3 oprócz rodziców uwzględnił także opiekuna prawnego i faktycznego biorąc pod uwagę sytuacje, gdy student będzie osobą niepełnoletnią bądź z innych przyczyn podlegającą opiece. W sytuacji, kiedy z mocy prawa tylko jedno z rodziców M. C. jest wliczone do składu rodziny i jego dochód jest wliczony do dochodu rodziny, zasadne było wliczenie do składu rodziny udziału w kosztach utrzymania M. C., bowiem do jego utrzymywania zobowiązana jest również osoba, która nie podlega zaliczeniu do składu rodziny studentki, a jej dochody do dochodów rodziny studentki wliczone nie są. Nawet wliczenie do składu rodziny M. C. spowodowałoby obniżenie dochodu na osobę w rodzinie do kwoty 608, 81 zł i nie skutkowałoby prawem do przyznania stypendium. Zgodnie z art. 179 ustawy Prawo o szkolnictwie wyższym oraz § 4 ust. 1 Regulaminu przyznawania pomocy materialnej dla studentów Uniwersytetu [...]w L. na rok akademicki 2008/2009 za studenta znajdującego się w trudnej sytuacji materialnej uważa się studenta, którego miesięczny dochód przypadający na 1 osobę w rodzinie nie jest wyższy niż 572 zł netto ( ... ). Skargę sądową na powyższą decyzję złożyła M. C., zarzucając: 1. naruszenie art. 179 ust. 1 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym - poprzez odmowę udzielenia pomocy materialnej skarżącej w postaci przyznania stypendium socjalnego w sytuacji, gdy znajduje się ona w trudnej sytuacji materialnej; 2. naruszenie art. 179 ust. 5 w/w ustawy w zw. z przepisami ustawy o świadczeniach rodzinnych - poprzez nieuwzględnienie przy ustalaniu dochodu na jednego członka rodziny skarżącej jej macochy - w sytuacji, gdy powołany wyżej przepis nakazuje stosować zasady ustalania dochodu zawarte w ustawie o świadczeniach rodzinnych, a ustawa ta traktuje żonę ojca, jako członka rodziny; 3. naruszenie art. 7, 8 i 80 k.p.a. poprzez rozstrzygnięcie sprawy z pominięciem słusznego interesu skarżącej, prowadzenie sprawy w sposób naruszający zaufanie skarżącej do organów administracji publicznej, jednostronną ocenę materiału zebranego w sprawie na niekorzyść skarżącej oraz poprzez pominięcie okoliczności przemawiających za przyznaniem pomocy materialnej skarżącej. Wskazując na powyższe zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji pierwszoinstancyjnej oraz o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. W uzasadnieniu skargi podniesiono, że głównym powodem odmownej decyzji było błędne ustalenie, iż żona ojca skarżącej, która od ponad 17 lat wychowuje ją, utrzymuje i zajmuje się jak matka, nie jest członkiem rodziny. Jest to niezrozumiałe, bowiem w ubiegłym roku, gdy skarżąca składała wniosek o stypendium socjalne oraz o miejsce w Domu Studenta, dochody macochy były brane pod uwagę i była ona traktowana na równi z pozostałymi członkami rodziny. Tymczasem w roku obecnym, gdy macocha nie posiada źródła dochodu i jest na utrzymaniu taty - jest traktowana, jako osoba obca, która rzekomo nie należy do rodziny. Ponadto Komisja wbrew ustalonym faktom przyjęła, iż brat skarżącej znajduje się na utrzymaniu ojca jedynie w 1/2 części, a w pozostałej 1/2 części znajduje się na utrzymaniu osoby, która faktycznie nie posiada żadnych dochodów i w całości utrzymywana jest przez swojego męża, a ojca skarżącej. Zgodnie z art. 3 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, dziecko małżonka traktowane jest jak dziecko własne i to bez potrzeby przysposabiania go. Nie ma więc przeszkód, aby analogicznie traktować żonę ojca, jak faktyczną matkę dziecka męża. W rozumieniu ustawy o świadczeniach rodzinnych macocha traktowana jest jako członek najbliższej rodziny. Pojęcie opiekuna faktycznego nie wymaga żadnej definicji, gdyż samo w sobie jest jasne i oznacza osobę, która faktycznie sprawuje opiekę niezależnie od tego, czy posiada do tego tytuł prawny, czy też nie. Opiekunem faktycznym jest zatem osoba, która sprawuje opiekę, nie będąc do tego wyraźnie w sposób szczególny konkretnym przepisem prawa zobowiązana. Faktyczny dochód na członka rodziny skarżącej wynosi 456,61 zł, podczas gdy górny limit uprawniający do otrzymania stypendium wynosi 572 zł. Dochody w rodzinie skarżącej wynoszą w sumie 1826,44 zł. Kwota ta musi wystarczyć na utrzymanie 4 osób - a nie jak twierdzi Komisja 2, 5 osoby. Odwoławcza Komisja Stypendialna Uniwersytetu [...] w L. w odpowiedzi na skargę wniosła o jej oddalenie, podtrzymując argumentację przytoczoną w zaskarżonej decyzji. Sąd zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżona decyzja nie została wydana z naruszeniem przepisów w stopniu pozwalającym na jej wyeliminowanie z obrotu prawnego, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1-3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. – zwanej dalej p.p.s.a.). Zagadnienia związane z przyznawaniem pomocy materialnej studentom regulują przepisy art. 173-188 ustawy z dnia 27 lipca 2005 r. Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz.U. Nr 164, poz. 1365 ze zm. – zwanej dalej p.s.w.). W przedmiotowej sprawie stan faktyczny jest niesporny. Sporne są natomiast kwestie, jakie osoby stanowią członków rodziny skarżącej, jak należy obliczyć dochód na osobę w rodzinie skarżącej, a w konsekwencji czy dochód ten uprawniał skarżącą do otrzymania wnioskowanych stypendiów. M. C. studiuje na Uniwersytecie [...] w L. ( I Wydział [...]). Zamieszkuje w P. wraz ze swoim ojcem W. C., macochą T. C. oraz małoletnim bratem M. C. (urodzonym 8 sierpnia 1995 r.), prowadząc z nimi wspólne gospodarstwo domowe. Bezsporne jest również, że jej drugi brat P. C. jest osobą samodzielną finansowo i nie pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z wyżej wymienionymi osobami. Przepisy art. 179 ust. 2 i 3 p.s.w. upoważniają rektora uczelni do ustalenia w porozumieniu z uczelnianym organem samorządu studenckiego, maksymalnej wysokości dochodu na osobę w rodzinie studenta, uprawniającą do ubiegania się o stypendium socjalne, stypendium na wyżywienie i stypendium mieszkaniowe (aktualnie w kwocie nie niższej niż 351 zł i nie wyższej niż 569 zł). Stosownie do § 4 ust. 1 Regulaminu przyznawania pomocy materialnej dla studentów Uniwersytetu [...] w L. stanowiącego Załącznik do Zarządzenia Nr 75/2008 Rektora Uniwersytetu [...] w L. z dnia 10 października 2008 r. - za studenta znajdującego się w trudnej sytuacji materialnej uważa się studenta, którego miesięczny dochód przypadający na jedną osobę w rodzinie nie jest wyższy niż 572 zł netto. Rektor zatem, z korzyścią dla studentów ustalił tę kwotę w górnej, dopuszczalnej ustawowo granicy, a nawet przekroczył tę kwotę o 3 zł. W takiej sytuacji obowiązująca będzie kwota 569 zł. Niesporne jest, że dochód netto za 2007 r. wynosił miesięcznie 1.826,44 zł (dochód ojca – 1.519,81 zł, dochód skarżącej – 306,63 zł). Macocha skarżącej i jej brat M. C. nie mieli dochodów. W zależności od tego, jakie osoby należy zaliczyć do członków rodziny skarżącej, różny będzie dochód na osobę w rodzinie studenta. Jeśli przyjąć stanowisko organów decyzyjnych, że w skład rodziny skarżącej wchodzi 2, 5 osoby (skarżąca, jej ojciec i ½ kosztów utrzymania jej brata M. C.), to miesięczny dochód na osobę w rodzinie studenta wynosi w zaokrągleniu 730,58 zł. Jeśli przyjąć, że rodzinę skarżącej tworzą 3 osoby (skarżąca, jej ojciec i jej brat M. C.), to ów dochód wynosi w zaokrągleniu 608,81 zł. Jeśli natomiast przyjąć, że rodzinę skarżącej tworzą 4 osoby (skarżąca, jej ojciec, jej brat M. C. i macocha T. C.), to dochód na osobę w rodzinie studenta wynosi w zaokrągleniu 456, 61 zł. Jedynie w tym ostatnim przypadku skarżąca byłaby uprawniona do uzyskania wnioskowanych świadczeń. Regulacja zawarta w art. 179 ust. 4 p.s.w. wymienia zamknięty katalog członków rodziny studenta, których dochody uwzględnia się przy ustalaniu wysokości dochodu studenta uprawniającego do ubiegania się o określone stypendium. Są to następujące osoby: 1/ student; 2/ małżonek studenta, a także będące na utrzymaniu studenta lub jego małżonka dzieci niepełnoletnie, dzieci pobierające naukę do 26. roku życia, a jeżeli 26. rok życia przypada w ostatnim roku studiów, do ich ukończenia oraz dzieci niepełnosprawne bez względu na wiek; 3/ rodziców, opiekunów prawnych lub faktycznych studenta i będące na ich utrzymaniu dzieci niepełnoletnie, dzieci pobierające naukę do 26. roku życia, a jeżeli 26. rok życia przypada w ostatnim roku studiów, do ich ukończenia oraz dzieci niepełnosprawne bez względu na wiek. Stosownie do art. 179 ust. 5 p.s.w. – miesięczną wysokość dochodu na osobę w rodzinie studenta uprawniającego do ubiegania się o stypendium (...) ustala się na zasadach określonych w ustawie z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, z uwzględnieniem ust. 4, z zastrzeżeniem, że do dochodu nie wlicza się wymienionych w tym przepisie dochodów i świadczeń. Niezbyt przejrzysta redakcja analizowanego przepisu wymaga wskazania, o jakie zasady ustawodawcy chodzi. Ustawodawca w ustawie z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2006 r. Nr 139, poz. 992 ze zm. – zwaną dalej u.ś.r) podał owe zasady, spośród których wymienić należy zdefiniowanie pojęć dochodu (art. 3 pkt 1), dochodu rodziny (art. 3 pkt 2), opiekuna faktycznego dziecka (art. 3 pkt 14), rodziny (art. 3 pkt 16). Bez wątpienia większość owych zasad będzie miała zastosowanie przy wyliczaniu miesięcznej wysokości dochodu na osobę rodzinie studenta, ale nie wszystkie, na co wskazują sformułowania zawarte w art. 179 ust. 5 p.s.w. "na zasadach (...), z uwzględnieniem ust. 4, z zastrzeżeniem, że do dochodu nie wlicza się (...)". Ustawodawca nie podał w przepisach p.s.w. expressis verbis znaczenia pojęcia rodzina studenta, ale pojęcie to da się wywieść z analizy treści art. 179 ust. 4 i ust. 5 p.s.w.. Skoro bowiem w pierwszym z tych przepisów wymieniono zamknięty katalog członków rodziny, których dochody uwzględnia się "przy ustalaniu wysokości dochodu uprawniającego studenta do ubiegania się o stypendium (...), zaś w drugim z nich nakazano stosować określone zasady, ale z uwzględnieniem ust. 4, to uznać należy, że krąg członków rodziny uwzględniany przy ustalaniu miesięcznej wysokości dochodu na osobę w rodzinie studenta (art. 179 ust. 5 p.s.w.), jest tożsamy z kręgiem członków rodziny, o których mowa w art. 179 ust. 4 p.s.w. Gdyby przyjąć, że ustawodawca nakazuje rozumieć pojęcie rodzina studenta tak, jak przyjmuje to art. 3 pkt 16 u.ś.r., bądź art. 6 pkt 14 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2008 r. Nr 115, poz. 728 ze zm.), to zupełnie inne brzmienie miałyby przepisy art. 179 ust. 4 i 5 p.s.w. Przyjęcie powyższej tezy mogłoby spowodować paradoksalną i wręcz patologiczną sytuację, że osoba, która jest zaliczana do kręgu członków rodziny w rozumieniu innych niż p.s.w. przepisów i osiągająca dochody, których jednak nie uwzględnia się przy ustalaniu wysokości dochodu na podstawie art. 179 ust. 4 p.s.w. (np. małżonek rodzica nie będący opiekunem faktycznym student, bądź osoba niespokrewniona ze studentem, ale pozostająca z nim we wspólnym gospodarstwie), byłaby brana pod uwagę przy ustalaniu miesięcznej wysokości dochodu na osobę w rodzinie studenta, z pominięciem dochodów, które sama osiągnęła. Rozważyć należy, czy małżonek rodzica studenta, niebędący rodzicem studenta, ani jego opiekunem prawnym lub faktycznym jest traktowany jak członek rodziny studenta w rozumieniu art. 179 ust. 4 i ust. 5 p.s.w. Art. 3 pkt 14 u.ś.r. definiuje znaczenie pojęcia "opiekun faktyczny dziecka" uznając, że jest nim osoba faktycznie opiekująca się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu rodzinnego o przysposobienie. Ustawodawca zatem w sposób jasny zdefiniował to pojęcie stwierdzając, że chodzi o osobę, która nie tylko rzeczywiście sprawuje opiekę nad dzieckiem, ale również wystąpiła z wnioskiem o jego przysposobienie. Należy ponadto mieć na uwadze, że w polskim systemie prawa (abstrahując od opieki nad osobą ubezwłasnowolnioną całkowicie) opiekę ustanawia się dla małoletniego oraz, że opieka, co do zasady ustaje z mocy prawa, gdy małoletni osiągnie pełnoletniość (art. 145 § 1 i art. 170 k.r. i o.). Przenosząc powyższe uwagi na grunt rozpoznawanej sprawy zauważyć należy, że T. C. jest macochą skarżącej i żoną jej ojca W. C.. Skarżąca jest osobą pełnoletnią (urodzona 17 maja 1988 r.). Między skarżącą, a jej macochą nie zawiązał się nigdy stosunek przysposobienia. Macocha nie występowała z wnioskiem o przysposobienie. T. C. nie jest zatem, ani nigdy nie była w relacji ze skarżącą jej opiekunem prawnym lub faktycznym, w jurydycznym znaczeniu tych pojęć. W tych okolicznościach organy decyzyjne, prawidłowo – przy ustalaniu wysokości dochodu uprawniającego studenta do ubiegania się o stypendium, nie uwzględniły macochy skarżącej, jak również nie wzięły jej pod uwagę przy ustalaniu wysokości dochodu na osobę w rodzinie studenta. Małżonek rodzica studenta, nie będący jednocześnie rodzicem studenta, ani jego opiekunem faktycznym lub prawnym, nie jest bowiem uznawany przez przepisy p.s.w. jako członek rodziny. Przyznać trzeba rację skarżącej, że organy w sposób nieuprawniony zaliczyły jedynie "udział ½ kosztów utrzymania M. C.". Na aprobatę sądu nie zasługuje stwierdzenie, że "W sytuacji, kiedy z mocy prawa tylko jedno z rodziców M. C. jest wliczone do składu rodziny i jego dochód wliczony do dochodu rodziny, zasadne jest wliczenie do składu rodziny udziału w kosztach utrzymania M. C., bowiem do jego utrzymania zobowiązana również osoba, która do składu rodziny studentki wliczona nie jest, a jej dochody do dochodów rodziny studentki wliczone nie są". Taka wykładnia kłóci się z brzmieniem art. 179 ust. 4 pkt 3 p.s.w. M. C. – brat skarżącej, będąc niepełnoletnim dzieckiem ojca skarżącej i pozostając na jego utrzymaniu jest traktowany, jako członek rodziny ("w całości"), bez względu na to, że jego drugim rodzicem jest osoba, która nie należy do kręgu rodziny skarżącej. W tych warunkach zasadne było przyjęcie, że rodzina skarżącej w rozumieniu art. 179 ust. 4 i ust. 5 p.s.w. składa się z trzech osób (ojca skarżącej W. C., małoletniego brata skrzącej a syna jej ojca – M. C. oraz skarżącej). Zatem dochody miesięczne netto uzyskane przez członków rodziny w 2007 r. (dochód ojca – 1.519,81 zł dochód skarżącej z tytułu renty rodzinnej – 306,63 zł) powinny zostać podzielone na 3 osoby, a nie na 2,5 osoby. Przy uwzględnieniu powyższego - miesięczna wysokość dochodu na osobę w rodzinie skarżącej, ustalona w oparciu o art. 179 ust. 5 p.s.w. wyniosła w zaokrągleniu 608,81 zł i nie uprawniała skarżącej do otrzymania wnioskowanego świadczenia. Za studenta znajdującego się w trudnej sytuacji materialnej uważa się studenta, którego miesięczny dochód przypadający na jedną osobę w rodzinie nie jest wyższy niż 572 zł netto (§ 4 ust. 1 Regulaminu przyznawania pomocy materialnej dla studentów Uniwersytetu [...]w L., stanowiący Załącznik do Zarządzenia NR 75/2008 Rektora Uniwersytetu [...]w L. z dnia 10 października 2008r.). Mimo zatem przyjęcia wadliwego założenia, ze rodzina skarżącej składa się z 2, 5 osoby, zaskarżona decyzja nie kwalifikuje się do uchylenia. Okoliczność, że w poprzednim okresie skarżąca otrzymywała stypendium przy takim samym stanie faktycznym jak obecnie, nie ma prawnego znaczenia dla oceny jej aktualnego wniosku. Z tych względów skarga podlegała oddaleniu na podstawie art. 151 p.p.s.a.