II OZ 939/09

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jacek Chlebny po rozpoznaniu w dniu 29 października 2009 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Stowarzyszenia F. Z. w B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 3 września 2009 r., sygn. akt IV SA/Wa 333/09 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi Stowarzyszenia F. Z. w B. na postanowienie Ministra Środowiska z dnia [...] listopada 2008 r., Nr [...] w przedmiocie odmowy dopuszczenia do udziału w postępowaniu postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 3 września 2009 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił przyznania prawa pomocy Stowarzyszeniu F. Z. w B. w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi tego Stowarzyszenia na postanowienie Ministra Środowiska z dnia [...] listopada 2008 r. w przedmiocie odmowy dopuszczenia do udziału w postępowaniu. W uzasadnieniu postanowienia wskazano, że skarżące Stowarzyszenie nie wykazało, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania w tej sprawie. Zaniechanie prowadzenia własnej działalności zarobkowej, pobierania składek czy pozyskiwania darowizn prowadzi do przerzucenia kosztów własnej działalności na Skarb Państwa. Konstytucja RP przewidując prawo obywateli do zrzeszania się, m. in. w stowarzyszenia, nie gwarantuje wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo. Pomoc finansowa ze strony Państwa z założenia przysługuje podmiotom, które nie mogą - z powodów od siebie niezależnych - pozyskać środków koniecznych do prowadzenia postępowania sądowego, a nie podmiotom, które zaniechały pozyskiwania tych środków. Mimo wezwania do nadesłania kopii umów pożyczek udzielonych, według oświadczenia Prezesa Stowarzyszenia, przez członków Stowarzyszenia na spłatę zaległych zobowiązań, odpisu uchwały walnego zgromadzenia członków, określającej aktualną wysokość składki członkowskiej, udokumentowania wydatków poniesionych na działalność statutową w IV kwartale 2008 r. i I kwartale 2009 r. skarżące Stowarzyszenie nie nadesłało tych dokumentów. Nie określono również przeznaczenia ponoszonych wydatków i nie przedstawiono żadnych dokumentów na ich potwierdzenie. Sam fakt zajęcia konta bankowego Stowarzyszenia przez komornika nie jest wystarczającą przesłanką do przyznania prawa pomocy. W zażaleniu na to postanowienie skarżące Stowarzyszenie podniosło, że z powodu zablokowania rachunku bankowego przez komornika nie dysponuje środkami finansowymi na pokrycie opłat sądowych. Stowarzyszenie nie może prowadzić działalności gospodarczej, ponieważ wyklucza to status organizacji pożytku publicznego. Stowarzyszenie, występujące w postępowaniu jako organizacja pożytku publicznego w celu realizacji statutowych zadań użyteczności publicznej powinno być całkowicie zwolnione z kosztów postępowania. Ponadto istotna jest aktualna rzeczywista sytuacja majątkowa strony ubiegającej się o prawo pomocy a nie potencjalna możliwość uzyskania przez nią środków finansowych, która mogłaby dopiero w nieznanej przyszłości umożliwić jej uiszczenie kosztów sądowych. Składki członków Stowarzyszenia wystarczające na pokrycie opłat pocztowych, również zostały zajęte przez komornika. Stowarzyszenie wykazało, że obecnie nie posiada żądnych środków finansowych, które umożliwiałby jej ponoszenie kosztów postępowania. Narastające zadłużenie związane jest z kosztami przeprowadzonych poprzednio działań statutowych. Stowarzyszenie nie ma wpływu i możliwości powstrzymania narastającego zadłużenia ani pokrycia go w związku z aktualnym brakiem środków finansowych. Statut Stowarzyszenia jako organizacji pożytku publicznego wyklucza i uniemożliwia pokrycie kosztów sądowych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw. Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący. Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej P.p.s.a., osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadajacej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Przez pojęcie "środki" należy rozumieć nie tylko środki finansowe gromadzone na rachunkach bankowych czy wartość środków trwałych. Obowiązkiem ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy jest wykazanie faktu podjęcia starań o uzyskanie środków finansowych, niezależnie od efektów. Wykładnia ustawowego określenia "gdy wykaże" prowadzi do przyjęcie, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Zatem to wnioskodawca zobowiązany jest do dokładnego i zgodnego z prawdą przedstawienia własnej sytuacji majątkowej oraz wykazania, iż spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Wykazanie powyższych okoliczności, w myśl art. 252 § 1 P.p.s.a., powinno nastąpić poprzez złożenie stosownych wyjaśnień. Jeżeli zaś oświadczenia i wyjaśnienia strony okażą się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych lub budzą wątpliwości, zgodnie z art. 255 P.p.s.a., strona obowiązana jest złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie dodatkowe oświadczenia, wyjaśnienia lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego i dochodów. W orzecznictwie sądów administracyjnych utrwalony jest przy tym pogląd, że niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia oraz dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. W rozpoznawanej sprawie skarżące Stowarzyszenie pomimo wezwania przez Sąd do złożenia dodatkowych wyjaśnień i dokumentów, które pozwoliłyby na dokładną analizę jego sytuacji materialnej, wezwania tego w całości nie wykonało. W szczególności Stowarzyszenie nie przedstawiło dokumentów potwierdzających jego zadłużenie oraz przeznaczenie i wysokość wydatków poniesionych na działalność statutową w IV kwartale 2008 r. i I kwartale 2009 r. Skarżący nie nadesłał również wyciągów z rachunku bankowego za okres od grudnia 2008 r. do maja 2009 r. Przedstawione zaś kopie wyciągów z rachunku bankowego na dzień 31 grudnia 2008 r., na dzień 31 marca 2009 r. oraz na dzień 30 kwietnia 2009 r. nie są wystarczające, świadczą bowiem jedynie o stanie konta w trzech wybranych przez skarżącego dniach. Na zmianę rozstrzygnięcia w tej sprawie nie wpływa także nadesłana kopia zawiadomienia z dnia 10 kwietnia 2008 r. o zajęciu rachunku bankowego Stowarzyszenia i zakazie wypłat. Z zawiadomienia tego wynika, że w związku z wyrokiem Sądu Rejonowego w B. z dnia [...] lutego 2008 r., zaopatrzonym w klauzulę wykonalności, rachunek bankowy Stowarzyszenia został zajęty na łączną kwotę 8092,35 zł. Zaświadczenie to nie świadczy jednak o tym, iż z rachunku bankowego nadal nie można wykonywać wypłat do wysokości tej kwoty. Strona nie przedstawiła ponadto żadnych dokumentów, które uwiarygodniałby informacje podane przez nią w piśmie z dnia 13 maja 2009 r., tj. iż rachunek bankowy Stowarzyszenia jest zajęty na kwotę 20 000 zł, oraz informacje podane w piśmie z dnia 23 czerwca 2009 r., w którym podniesiono, że rachunek bankowy Stowarzyszenia zajęty jest na kwotę 30 000 zł. Także inne oświadczenia składane przez skarżące Stowarzyszenie są rozbieżne, w związku z czym niewiarygodne. Z przedstawionego rachunku zysków i strat (k. 45), sporządzonego dnia 23.03.2009 r. przez Prezesa Stowarzyszenia wynika, że przychody z działalności statutowej za rok 2007 r. wyniosły 10864,40, zaś za rok 2008 r. 17042,33, a koszty realizacji zadań statutowy za rok 2007 r. wyniosły 21042,87, a za rok 23 338, 51. Natomiast z oświadczenia Prezesa Stowarzyszenia zawartego w piśmie z dnia 23 czerwca 2009 r.(k. 76) wynika, że w okresie od dnia 1 stycznia 2007 r. do dnia 23 czerwca 2009 r. Stowarzyszenie uzyskało wpływy w wysokości 10880, 50 zł, a wydatki wyniosły 20 000 zł. Oświadczenia, które zawierają rozbieżne informacje nie mogą stanowić podstawy przyznania prawa pomocy. Należy zatem podzielić stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, iż na podstawie przedstawionych oświadczeń i dokumentów nie można w sposób jednoznaczny stwierdzić, iż ubiegający się o przyznanie prawa pomocy nie posiada żadnego majątku i wystarczających dochodów na pokrycie kosztów sądowych. Strona, składając rozbieżne oświadczenia oraz przedstawiając dokumenty w sposób wybiórczy, uniemożliwiła dokonanie wszechstronnej i właściwej oceny jej sytuacji finansowej. Skarżące Stowarzyszenie w zażaleniu zaprezentowało pogląd, iż powinno zostać zwolnione od kosztów sądowych, ponieważ jest organizacją pożytku publicznego. Przepis art. 24 ust. 1 pkt 5 ustawy z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie (Dz. U. Nr 96, poz. 873 ze zm.), nie jest podstawą do przyjęcia, że organizacje pożytku publicznego z mocy prawa są zwolnione od kosztów sądowych. Przepis ten stanowi, że organizacji pożytku publicznego przysługuje, na zasadach określonych w przepisach odrębnych, zwolnienie od opłat sądowych w odniesieniu do prowadzonej przez nią działalności pożytku publicznego. Przepis art. 24 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie odsyła do przepisów odrębnych, a zatem nie stanowi samodzielnej podstawy zwolnienia od opłat sądowych. Natomiast przepisy Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi nie przewidują z mocy prawa zwolnienia od opłat sądowych organizacji pożytku publicznego. Zgodnie z art. 240 P.p.s.a. Rada Ministrów może, w drodze rozporządzenia, zwolnić organizacje społeczne od obowiązku uiszczania wpisu w ich własnych sprawach. Takie rozporządzenie nie zostało jednak wydane, dlatego też nie można zgodzić się z poglądem zaprezentowanym w zażaleniu, że skarżące Stowarzyszenie jest zwolnione od obowiązku uiszczenia kosztów sądowych. Ponadto nie można zgodzić się z twierdzeniem skarżącego Stowarzyszenia, iż jako organizacja pożytku publicznego nie może prowadzić działalności gospodarczej, z regulacji ustawowej dotyczącej działalności pożytku publicznego i wolontariatu nie wynika bowiem całkowity zakaz prowadzenia takiej działalności. Nie ma wpływu na zmianę rozstrzygnięcia także to, że w innych postępowaniach Stowarzyszenie uzyskało prawo pomocy, bowiem w tej sprawie Stowarzyszenie nie przedstawiło żądanych przez Sąd dokumentów i oświadczeń, a zatem nie wykazało, aby było uprawnione do skorzystania z prawa pomocy. Mając powyższe względy na uwadze, należy uznać, iż Stowarzyszenie F. w B. nie wykazało, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Prawidłowo zatem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 3 września 2009 r. odmówił skarżącemu Stowarzyszeniu przyznania prawa pomocy. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.