II GSK 1060/09

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Magdalena Bosakirska Sędzia NSA Jan Bała (spr.) Sędzia del. WSA Gabriela Jyż Protokolant Paulina Piasecka po rozpoznaniu w dniu 14 grudnia 2010 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej J. B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Ł. z dnia 21 lipca 2009 r. sygn. akt I SA/Łd 398/09 w sprawie ze skargi J. B. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2009 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania Uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Ł. do ponownego rozpoznania. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Ł. wyrokiem z dnia 21 lipca 2009 r., sygn. akt I SA/Łd 398/09, oddalił skargę J. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2009 r., nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania o umorzenie należności z tytułu składek, w części finansowanej przez ubezpieczonych. Sąd przyjął następujący stan faktyczny sprawy. W dniu [...] listopada 2008 r., prowadzący działalność gospodarczą w okresie od 1987 r. do 30 lipca 2008 r., J. B. wystąpił z wnioskiem o umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenia zdrowotne, Fundusz Pracy oraz Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Wnioskodawca prowadząc działalność gospodarczą zatrudniał pracowników i nie opłacał składek w części finansowanej przez nich. Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] stycznia 2009 r., nr [...], wydaną na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jednolity: Dz. U. z 2007 r., Nr 11, poz. 74 ze zm., dalej: u.s.u.s.) oraz art. 105 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) w związku z art. 30 u.s.u.s., umorzył postępowanie wszczęte wnioskiem z 14 listopada 2008 r. w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne oraz ubezpieczenia zdrowotne w części finansowanej przez ubezpieczonych. Na skutek wniosku zobowiązanego o ponowne rozpatrzenie sprawy, decyzją z dnia [...] marca 2009 r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu wskazał, iż zgodnie z art. 28 u.s.u.s. Zakład Ubezpieczeń Społecznych może umorzyć w całości lub w części należności z tytułu składek w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a pozwalającego na umorzenie w szczególnych przypadkach należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia. Jednocześnie organ podkreślił, iż zgodnie z art. 30 wymienionej ustawy ww. przepisów nie stosuje się do składek finansowanych przez ubezpieczonych niebędących płatnikami składek, a więc w ocenie organu nie można ich umorzyć. Prezes uznał zatem, że decyzja z dnia [...] stycznia 2009 r. jest prawidłowa, bowiem postępowanie o umorzenie zadłużenia w części finansowanej przez ubezpieczonych jest bezprzedmiotowe. Jego zdaniem w świetle obowiązującego stanu prawnego Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie posiada kompetencji do podejmowania rozstrzygnięć merytorycznych w przedmiocie umorzenia bądź odmowy umorzenia przedmiotowych składek. Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalając skargę J. B. podzielił stanowisko organu i stwierdził, że jeżeli wniosek osoby prowadzącej działalność gospodarczą (pracodawcy) o umorzenie należności z tytułu składek obejmuje wyłącznie składki finansowane przez ubezpieczonych (pracowników), właściwym rozstrzygnięciem jest umorzenie postępowania na podstawie art. 105 Kodeksu postępowania administracyjnego. Brakuje bowiem przedmiotu postępowania, gdyż nie istnieją należności, do których mógłby mieć zastosowanie art. 28 u.s.u.s. W przypadku zaś, gdy wniosek obejmuje zarówno należności podlegające umorzeniu, jak i należności określone w art. 30 u.s.u.s., należy umorzyć postępowanie w zakresie tych ostatnich. W ocenie Sądu organ może merytorycznie rozpoznać wniosek zobowiązanego będącego płatnikiem składek z tytułu ubezpieczenia, ale wyłącznie w zakresie zaległości dotyczących jego osoby. Oznacza to, że ani stan zdrowia zobowiązanego, ani inne, nawet nadzwyczajne okoliczności, nie mogą być podstawą do uwzględnienia wniosku o umorzenie długu dotyczącego składek finansowanych przez pracowników płatnika. Od powyższego wyroku J. B., reprezentowany przez adwokata, złożył skargę kasacyjną. Zaskarżając orzeczenie w całości, wniósł o jego uchylenie, uchylenie poprzedzających go decyzji organów administracji I i II instancji oraz przekazanie sprawy organowi administracji do ponownego rozpoznania. Wyrokowi zarzucono naruszenie prawa materialnego, tj. art. 28 ust. 1 i 2 w związku z art. 30 i 32 u.s.u.s. poprzez jego nieprawidłową wykładnię, polegającą na niezasadnym przyjęciu, iż organ administracji prawidłowo ustalił, że należności tytułem składek, inne niż składka, płacone przez ubezpieczonych niebędących płatnikami składek nie mogą zostać umorzone w przypadku ich całkowitej nieściągalności. Strona skarżąca nie zgodziła się z poglądem wyrażonym przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, podtrzymanym przez Sąd I instancji, który stwierdził, że z uwagi na treść art. 30 u.s.u.s., do składek finansowanych przez ubezpieczonych niebędących płatnikami składek nie ma zastosowania do art. 28 i 29 ustawy, zatem nie ma możliwości ich umorzenia. W ocenie kasatora z wykładni literalnej art. 30 u.s.u.s. wynika, iż przepis ten znajduje zastosowanie wyłącznie do składek, a nie do należności z tytułu składek. Zdaniem autora skargi kasacyjnej pojęcia te nie są tożsame, co wynika z treści art. 4 pkt 3 w związku z art. 24 ust. 2 u.s.u.s. Co więcej zgodnie z art. 32 u.s.u.s. do składek na Fundusz Pracy i Gwarantowanych Świadczeń pracowniczych, na ubezpieczenia zdrowotne: ich poboru, egzekucji, wymierzania odsetek za zwłokę i dodatkowej opłaty, przepisów karnych, dokonywania zabezpieczeń na wszystkich nieruchomościach, ruchomościach i prawach zbywalnych dłużnika oraz stosowania ulg i umorzeń stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące składek na ubezpieczenia społeczne, zatem istnieje podstawa prawna w postaci art. 28 u.s.u.s. do umorzenia przedmiotowych należności. W odpowiedzi Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 16 ust. 1 pkt 1 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych składki na ubezpieczenia emerytalne i rentowe pracowników finansują z własnych środków, w równych częściach, ubezpieczeni i płatnicy składek. Kasator trafnie przy tym zarzuca, iż tylko w stosunku do składek finansowanych przez ubezpieczonych niebędących płatnikami składek nie stosuje się art. 28 i 29 ustawy. Wynika to z jednoznacznej treści art. 30 omawianej ustawy. Poza tym Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 12 lipca 2006 r., II UK 241/05 stwierdził m.in., iż "(...) okoliczności uzasadniające umorzenie długu, leżące po stronie płatnika, mogą uzasadniać jego umorzenie wyłącznie w zakresie finansowanym przez niego. Sytuacja finansowa płatnika w żadnym wypadku nie uwalnia go od obowiązku odprowadzenia na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych części składki potrąconej z wynagrodzenia pracownika, zważywszy, że umorzenie składek nie stoi na przeszkodzie roszczeniom ubezpieczonych o przyznanie świadczeń z tego Funduszu". Stąd też należy podzielić pogląd Sądu I instancji, iż w przypadku jeżeli wniosek pracodawcy o umorzenie należności z tytułu składek obejmuje wyłącznie składki finansowane przez ubezpieczonych (pracowników) właściwym rozstrzygnięciem jest umorzenie postępowania na podstawie art. 105 k.p.a., gdyż brak jest przedmiotu postępowania, skoro nie istnieją należności, do których mógłby mieć zastosowanie art. 28 omawianej ustawy. Rzecz jednak w tym, iż z treści wniosku skarżącego z dnia [...] listopada 2008 r. nie wynika, aby skarżący wnosił o umorzenie należności z tytułu składek w części finansowanej przez zatrudnionych przez niego pracowników. We wniosku tym skarżący wniósł "(...) o częściowe anulowanie kosztów odsetek i dodatkowych (...)" i jednocześnie zadeklarował, że w przypadku przychylenia się choćby częściowo do jego prośby, spłaci do końca listopada koszty główne. W tym miejscu należy wyjaśnić, iż przepisy ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych rozróżniają pojęcie "należności z tytułu składek" od pojęcia "składek". Należności z tytułu składek – jak trafnie podnosi się w skardze kasacyjnej – zostały zdefiniowane w art. 24 ust. 2 ustawy, jako "składki oraz odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkowa opłata". W art. 28 ustawy przewidziano możliwość umorzenia należności z tytułu składek, a więc zarówno składek, jak i należności ubocznych, w tym odsetek za zwłokę. Z kolei w art. 30 ustawy stwierdzono, że do składek finansowanych przez ubezpieczonych niebędących płatnikami nie stosuje się art. 28, a więc ustawodawca wyłączył stosowanie przepisów o możliwości umorzenia tylko w odniesieniu do składek a nie do należności z tytułu składek, a zatem nie zakazał umarzania odsetek i innych należności ubocznych. Powyższe okoliczności nie znalazły jednak odzwierciedlenia zarówno w zaskarżonej do Sądu I instancji decyzji organu, jak i w wyroku Sądu, gdyż Sąd ten bez uprzedniej analizy wniosku skarżącego z dnia [...] listopada 2008 r. bezkrytycznie przyjął – w ślad za ustaleniami organu – iż skarżący złożył wniosek o umorzenie należności z tytułu składek finansowanych przez ubezpieczonych (pracowników). Z przytoczonych powodów Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w wyroku na mocy art. 185 § 1 p.p.s.a.