II FZ 430/09

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Edyta Anyżewska po rozpoznaniu w dniu 28 października 2009 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia Ł. T. - K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 7 września 2009 r., sygn. akt I SA/Ol 423/09 w zakresie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi Ł. T. - K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w O. z dnia 7 maja 2009 r. nr [...] w przedmiocie przywrócenia terminu do zgłoszenia o nabyciu własności rzeczy lub praw majątkowych postanawia oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 7 września 2009 r., sygn. akt I SA/Ol 423/09, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił Ł. T.-K. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Sąd zauważył, że sytuacja materialna skarżącej, wynikająca z wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz z przedłożonych dokumentów źródłowych, nie pozwala na przyjęcie, że w sprawie zachodzą przesłanki uzasadniające zwolnienie jej od kosztów sądowych na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej P.p.s.a. Strona (prowadząc jednoosobowe gospodarstwo domowe) uzyskuje stałe dochody z tytułu emerytury w wysokości 1.320 zł miesięcznie (netto), a ponadto uzyskuje dochód z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej (w formie apteki), który za rok 2008 r. wyniósł średnio miesięcznie 2.197 zł (brutto). Natomiast miesięczne koszty utrzymania gospodarstwa domowego wynoszą około 1257,35 zł. Dochód uzyskiwany z emerytury pozwala zatem na opłacenie stałych, bieżących kosztów utrzymania gospodarstwa domowego. Wobec tego, zdaniem Sądu, pozostałe koszty utrzymania t.j: zakup żywności itp. skarżąca opłaca z dochodu uzyskiwanego z działalności gospodarczej. Ponadto strona posiada na koncie osobistym oszczędności w kwocie 11.135,10 zł (na dzień 1 czerwca 2009 r.). Nie można w tym stanie rzeczy uznać, w ocenie Sądu, że skarżąca posiadająca oszczędności znacząco przewyższające kwotę wpisu od skargi (500 zł) uprawniona jest do przyznania jej prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Dodatkowo Sąd zauważył, w odniesieniu do argumentacji skarżącej, że ewentualnie nierzetelnie udzielona porada prawna (będąca według strony przyczyną sprawy zawisłej przed sądem) nie jest przesłanką uprawniającą do przyznania prawa pomocy. Rozpoznając wniosek o przyznania prawa pomocy Sąd bada wyłącznie stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżąca wniosła o jego zmianę lub uchylenie i przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W motywach zażalenia strona wywiodła, że nie można jej odbierać oszczędności zgromadzonych przez lata ciężkiej pracy w służbie zdrowia "na czarną godzinę". Skarżąca podkreśliła, że jest emerytką, jednakże dochody z tego tytułu otrzymywane nie pokrywają kosztów utrzymania i z tego względu strona, mimo podeszłego wieku, zmuszona jest pracować (prowadzić działalność gospodarczą). Skarżąca ponownie wskazała na to, że przyczyną jej "problemów" (m.in. postępowania sądowoadministracyjnego) jest nieudolne działanie kancelarii adwokackiej, z której usług korzystała. Ponoszenie w tej sytuacji kosztów sądowych nastąpiłoby z uszczerbkiem moralnym i materialnym skarżącej, której sytuacja jest (w jej przekonaniu) wyjątkowa. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Wnioski zażalenia są nieuzasadnione i wynikają (o czym przekonuje argumentacja zażalenia) z niezrozumienia przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym (czego strona się domaga). Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Na wstępie wyjaśnić zatem należy, że dla oceny zasadności wniosku strony w tym zakresie bez znaczenia pozostają okoliczności, w jakich zostało wszczęte postępowanie sądowoadministracyjne (w tym przypadku na skutek wadliwej, według oświadczenia strony, pomocy prawnej), czy też ewentualna zasadność samej skargi. Z przytoczonego przepisu wynika bowiem, że w postępowaniu dotyczącym przyznania prawa pomocy analizowana jest jedynie sytuacja finansowa i rodzinna strony, a więc to czy stać ją (w kontekście utrzymania siebie i rodziny) na opłacenie kosztów sądowych (względnie pełnomocnika) czy też nie. Sytuację tę analizuje się w dwóch aspektach - z uwzględnieniem z jednej strony wysokości obciążeń finansowych, jakie strona musi ponieść w konkretnym postępowaniu, a z drugiej jej możliwości finansowych (por. M. Knysiak-Molczyk, Prawo pomocy w ustawie z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, PS 2003, nr 11-12, s. 85). Nie ma więc żadnego znaczenia dla oceny wniosku skarżącej jej stosunek do sytuacji prawnej, w jakiej się znalazła (przekonanie o jej kuriozalnym charakterze), jej przeszłość zawodowa etc. Dalej zauważyć trzeba, że przez "niemożność poniesienia pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny" należy mieć na względzie taką sytuację, w której na skutek partycypacji w kosztach procesu doszłoby do zachwiania sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej (jej rodziny) w taki sposób, że nie byłaby ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (por. post. NSA z dnia 12 stycznia 2005 r., sygn. akt FZ 424/04, niepubl.). Należy bowiem pamiętać, że instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy (zasadą jest ponoszenie przez skarżących kosztów związanych z ich udziałem w postępowaniu - por. art. 199 P.p.s.a.) i wobec tego regulacje w tym zakresie powinny być interpretowane ściśle. Tylko zatem osoby, które usiłując ponieść koszty postępowania pozbawiłyby się niezbędnych (koniecznych) środków utrzymania, spełniają wymogi pozwalające na ich dotowanie przez Państwo (skoro opłaty sądowe są dochodem Skarbu Państwa - por. art. 212 § 2 P.p.s.a.). Do tych osób adresowana jest omawiana instytucja prawna, która - stanowiąc zabezpieczenie konstytucyjnej zasady prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji) - stwarza możliwość bezpłatnego uczestnictwa w procesie tylko tym, którzy ze względu na swoją sytuację materialną musieli by zrezygnować z tej zagwarantowanej przez Ustawę Zasadniczą drogi dochodzenia swoich praw (por. post. NSA z dnia 24 maja 2006 r., sygn. akt II OZ 569/06, niepubl.). Nie sposób uznać, że do takich osób zalicza się żaląca się, skoro jak trafnie zauważył Sąd pierwszej instancji, już tylko wskazywane przez nią oszczędności wielokrotnie przewyższają kwotę wymaganego wpisu sądowego od skargi (500 zł), którego uiszczenie pozwoli na merytoryczne rozpoznanie jej sprawy (opłata ta stanowi jedyny bieżący koszt postępowania, wystarczający do uzyskania orzeczenia Sądu wojewódzkiego). Powyższe świadczy o tym, że skarżąca może ponieść koszty sądowe ze środków, które nie są pożytkowane na bieżące utrzymanie, a więc nie może tu być w ogóle mowy o uszczerbku utrzymania, a już tym bardziej "utrzymania koniecznego" w rozumieniu art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. Oczywiste jest, że partycypacja w kosztach postępowania wiąże się z uszczupleniem majątkowym strony, jednakże nie każdy taki uszczerbek, a jedynie ten spełniający omówione wyżej warunki może prowadzić do przyznania prawa pomocy. Zresztą, w ocenie Sądu odwoławczego, porównanie w/w wysokości osiąganych przez skarżącą miesięcznych dochodów z kosztami utrzymania (s. 1) wskazuje na to, że powyższą kwotę wpisu skarżąca powinna być w stanie uiścić również z bieżących środków (bez uszczerbku, o którym mowa w cytowanym przepisie), zważywszy na to, że gospodarstwo domowe prowadzi samodzielnie, a postępowanie w przedmiocie prawa pomocy trwa od czerwca br. (strona miała zatem kilka miesięcy na zgromadzenie kwoty 500 zł). Z tych względów orzeczono jak w sentencji, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a.