II GSK 1098/09

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Magdalena Bosakirska (spr.) Sędzia NSA Jan Bała Sędzia del. WSA Gabriela Jyż Protokolant Paulina Piasecka po rozpoznaniu w dniu 14 grudnia 2010 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w G. W. z dnia 24 września 2009 r. sygn. akt II SA/Go 555/09 w sprawie ze skargi S. M. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2009 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne oddala skargę kasacyjną Objętym skargą kasacyjną wyrokiem z dnia 24 września 2009 r., sygn. akt II SA/Go 555/09 Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. W. uchylił zaskarżoną przez S. M. decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2009 r., nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek oraz orzekł o kosztach postępowania. I Z uzasadnienia wyroku wynika, że za podstawę rozstrzygnięcia Sąd pierwszej instancji przyjął następujące ustalenia. Decyzją z dnia [...] lutego 2009 r. nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w G. W. na podstawie przepisów art. 83 ust. 1 pkt 3, art. 28, 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jednolity: Dz. U. z 2007 r., Nr 11, poz. 74 ze zm. – dalej cytowana jako ustawa o s.u.s.) oraz § 3 ust. 1 pkt 1-3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne (Dz. U z 2003 r., Nr 141, poz. 1365, dalej określane jako rozporządzenie z dnia 31 lipca 2003r.) oraz art. 105 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego (tekst jednolity: Dz. U. z 2000 r., Nr 98, poz. 1071 ze zm. dalej cytowany jako k.p.a.) odmówił S. M. umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek w części finansowanej przez płatnika za okres od września 1999 r. do września 2002 r. w łącznej kwocie 65.481,39 zł na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych (p. I decyzji) i umorzył postępowanie w sprawie w zakresie wniosku o umorzenie należności z tytułu nieopłaconych składek w części finansowanej przez ubezpieczonych (p.II decyzji). W uzasadnieniu tej decyzji, po rozważeniu sytuacji ekonomicznej i zdrowotnej S. M. organ uznał, że jego wniosek jest nieuzasadniony. Wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy złożyła E. M., żona zobowiązanego. Decyzją z dnia [...] maja 2009 r. nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych działając na podstawie przepisów art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., art. 83 ust. 4, art. 28 ustawy o s.u.s. oraz przepisów rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu organ wskazał, że nie zachodzą okoliczności dające podstawę do umorzenia należności, jako całkowicie nieściągalnych. Sytuacja ekonomiczna i zdrowotna S. M. jest trudna i korzysta on z zasiłku okresowego przyznanego przez Miejsko - Gminny Ośrodek Pomocy Społecznej w S. K., ale trudności finansowe uniemożliwiające spłatę należności składkowych nie są wystarczającym argumentem do wydania przez ZUS pozytywnej decyzji w kwestii umorzenia zaległości. W ocenie organu S. M. nie posiada orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, zatem nie wykazał, że sytuacja zdrowotna nie pozwala mu na podjęcie zatrudnienia. Umorzenie zaległości składkowych za zatrudnionych pracowników nie jest dopuszczalne z uwagi na treść art. 30 ustawy o s.u.s. Skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w G. W. wniósł na powyższą decyzję S. M. Wyrokiem z dnia 24 września 2009r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. W. uchylił zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu Sąd I instancji stwierdził, że zaskarżona decyzja naruszała prawo procesowe w stopniu mogącym mieć wpływ na rozstrzygnięcie sprawy. Sąd wskazał, że zgodnie z treścią art. 83 ust. 4 ustawy o s.u.s. od decyzji w sprawach o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne stronie przysługuje prawo wniesienia wniosku do Prezesa Zakładu o ponowne rozpatrzenie sprawy, na zasadach dotyczących decyzji wydanej w pierwszej instancji przez ministra. Do wniosku stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące odwołań od decyzji określone w k.p.a. Postępowanie odwoławcze sensu stricto, tj. postępowanie przed organem odwoławczym rozpoczyna się od badania zaistnienia przesłanek formalnych dopuszczalności odwołania. Na tym etapie postępowania organ odwoławczy jest obowiązany ocenić, czy odwołanie jest dopuszczalne i czy zostało wniesione w terminie. Warunkiem skuteczności czynności procesowej, jaką jest złożenie wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy, jest wniesienie tego wniosku przez stronę postępowania z zachowaniem ustawowego terminu przewidzianego do jej dokonania. Obowiązkiem organu jest zbadanie tych okoliczności przed merytorycznym rozpoznaniem sprawy. Sąd I instancji wskazał, że z akt administracyjnych wynika, iż wniosek o umorzenie należności z tytułu składek obciążających, jako dłużnika osobistego S. M., został złożony przez jego żonę E. M. Z akt tych natomiast nie wynika, w jakim charakterze w postępowaniu administracyjnym działała E. M., bowiem w aktach administracyjnych nie ma pełnomocnictwa udzielonego żonie przez S. M. Organ nie badał także, czy E. M., będąca innym podmiotem niż dłużnik, była uprawniona w świetle przepisów o ubezpieczeniu społecznym lub art. 28 k.p.a. do złożenia wniosku o umorzenie zobowiązań męża z tytułu składek. Postępowanie z wniosku E. M. prowadzone było wyłącznie wobec S. M., a z treści pierwszej decyzji wynika, że jej adresatem był S. M. Sąd wskazał, że w aktach brak jest jakiegokolwiek ustalenia co do roli E. M., a mimo to organ rozpoznał pochodzący od niej wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy dotyczącej S. M. W ocenie Sądu organ traktował E. M. jako pełnomocnika, jednak z naruszeniem art. 64 k.p.a. nie zażądał od niej ani też od strony dołączenia pełnomocnictwa. Brak wyjaśnienia roli E. M. uniemożliwia ocenę, czy wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy pochodzi od strony, czy też pochodzi od podmiotu nieuprawnionego i jest niedopuszczalny. Sąd przypomniał, że stwierdzenie przez organ odwoławczy, iż wnoszący odwołanie nie jest stroną, następuje w drodze decyzji o umorzeniu postępowania odwoławczego na podstawie art. 138 § 1 pkt 3 k.p.a. W tym stanie sprawy, organ, który otrzymał wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy od E. M., powinien przeprowadzić postępowanie w celu wyjaśnienia, czy wniosek pochodzi od strony. II Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł Zakład Ubezpieczeń Społecznych, domagając się jego uchylenia w całości oraz zasądzenia kosztów postępowania. Kasator zarzucił Sądowi naruszenie przepisów prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie przepisów art. 29 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (t.jedn. Dz. U. Nr 8 z 2005 r. poz. 60) w związku z art. 31 ustawy o s.u.s. przez przyjęcie, że w sprawie brak było podstaw do ustalenia, czy E. M., małżonka S. M., ma uprawnienia strony w postępowaniu o umorzenie należności składkowych. W uzasadnieniu organ wskazał, że zgodnie z art. 123 ustawy o s.u.s. w sprawach nieuregulowanych przepisami ustawy systemowej stosuje się przepisy k.p.a. Jednocześnie stosownie do treści art. 28 k.p.a., stroną postępowania jest każdy, czyjego interesu prawnego lub obowiązku dotyczy postępowanie albo każdy kto żąda czynności organu ze względu na swój interes prawny lub obowiązek. Zgodnie z art. 31 ustawy o s.u.s. w sprawach należności składkowych stosuje się przepis art. 29 Ordynacji podatkowej, stanowiący, że w przypadku osób pozostających w związku małżeńskim odpowiedzialność, za należności składkowe, obejmuje majątek odrębny płatnika składek oraz majątek wspólny płatnika składek i jego małżonka. Niewątpliwie więc art. 29 Ordynacji podatkowej nakłada na małżonka zobowiązanego płatnika składek obowiązek prawny, który sprowadza się do znoszenia ewentualnej egzekucji z majątku wspólnego z dłużnikiem składkowym. Zdaniem organu, w tym stanie rzeczy istnieją podstawy do przyjęcia, iż współmałżonek ma uprawnienie strony w rozumieniu przepisu art. 28 k.p.a. Nie było więc podstaw do uznania przez Sąd pierwszej instancji, że brak było danych do dokonania ustalenia, czy E. M. ma uprawnienia strony w postępowaniu dotyczącym umorzenia należności składkowych ciążących na jej małżonku S. M., wynika to bowiem z powołanych przepisów. III Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna w sprawie niniejszej zarzuca Sądowi I instancji naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie poprzez przyjęcie, że w sprawie brak było podstaw do ustalania, czy wnioskodawczyni E. M. ma uprawnienia strony w sprawach o umorzenie należności składkowych jej męża S. M. Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie wskazać należy, że Sąd I instancji uchylił drugą decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wyłącznie ze względów procesowych i powołał jako podstawę prawną rozstrzygnięcia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153 z 2002 r. poz. 270, zwanej dalej p.p.s.a.). Sąd nie prezentował natomiast wykładni art. 29 Ordynacji podatkowej w związku z art. 31 ustawy o s.u.s., który to przepis uprawnia do prowadzenia egzekucji zobowiązań składkowych także z majątku wspólnego zobowiązanego ani też nie wyłączył możliwości stosowania tych przepisów. Sąd wskazał, że istnieje podstawa prawna do rozważenia, czy żona zobowiązanego może, jako strona, prowadzić postępowanie o umorzenie należności składkowych męża. Sąd nie rozstrzygnął także, iż brak było podstaw do ustalania, czy wnioskodawczyni E. M. ma uprawnienia strony w sprawach o umorzenie należności składkowych jej męża S. M. Sąd wskazał jedynie, że żadne ustalenia, co do roli E. M. nie były prowadzone. W świetle akt sprawy rozstrzygnięcie Sądu jest w pełni trafne. Jest bowiem niesporne, że wniosek złożyła E. M. domagając się umorzenia należności składkowych męża i nie dołączając do wniosku pełnomocnictwa. Już w tym miejscu organ powinien ustalić rolę procesową wnioskodawczyni. Jednak bez tego ustalenia organ prowadził postępowanie wyłącznie w stosunku do S. M., bez powiadomienia E. M. o jego toku, a następnie wydał decyzję w stosunku do S. M. i jemu tę decyzję doręczył. E. M., która jak z tego wynika, nie była traktowana przez organ jako strona, złożyła wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy i organ, bez żadnych wyjaśnień, co do jej roli procesowej, wniosek ten rozpoznał merytorycznie i wydał drugą decyzję, znowu w stosunku do S. M. i jemu ją doręczył. Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że takie postępowanie organu Sąd I instancji zasadnie uznał za nieprawidłowe. Rzeczą organu jest bowiem przede wszystkim określenie, czy podmiot wnoszący wniosek jest stroną postępowania w rozumieniu art. 28 k.p.a. i stosowne rozwiązanie procesowe, jeżeli wniosek nie pochodzi od strony. Jeżeli wniosek pochodzi od strony, postępowanie musi toczyć się z jej udziałem. W razie ustalenia, że wniosek pochodzi od pełnomocnika, organ jest zobowiązany przedsięwziąć czynności prowadzące do usunięcia braku formalnego w postaci braku pełnomocnictwa. Także organ odwoławczy (organ rozpoznający sprawę ponownie) w sytuacji, gdy odwołanie (wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy) pochodzi od innego podmiotu niż adresat decyzji, jest zobligowany do ustalenia roli tego podmiotu i zbadania sprawy pod kątem dopuszczalności wniosku w trybie art. 134 k.p.a. w związku z art. 83 b ust. 1 ustawy o s.u.s., zaś w razie potrzeby powinien doprowadzić do usunięcia braku pełnomocnictwa w trybie art. 64 § 2 k.p.a. Nie jest natomiast możliwa do zaakceptowania sytuacje procesowa, w której rola osoby składającej wniosek wszczynający postępowanie oraz wniosek o ponowne rozpoznanie sprawy jest niewyjaśniona, a jednocześnie jest pewne, że to nie jej zobowiązań dotyczy wniosek o umorzenie należności składkowych, w aktach nie ma pełnomocnictwa od zobowiązanego, zaś oba postępowania wszczęte jej wnioskami toczą się bez jej udziału. W tym stanie rzeczy Sąd I instancji trafnie uznał, że doszło do naruszenia prawa procesowego, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy, zaś zarzuty dotyczące naruszenia prawa materialnego przez Sąd są całkowicie nieusprawiedliwione. Zważywszy powyższe Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 184 p.p.s.a. skargę kasacyjną oddalił.