II GZ 47/10

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Rafał Batorowicz po rozpoznaniu w dniu 23 marca 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia Z. W. – C. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 26 stycznia 2010 r. sygn. akt V SA/Wa 650/09 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Z. W. – C. na decyzję Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w W. z dnia [...] lutego 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania płatności bezpośrednich do gruntów rolnych postanawia: 1. uchylić zaskarżone postanowienie, 2. przyznać Z. W. – C. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi, 3. oddalić wniosek o przyznanie prawa pomocy w pozostałym zakresie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 26 stycznia 2010 r., sygn. akt V SA/Wa 650/09, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił Z. W. – C. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Z. W. – C. na decyzję Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia [...] lutego 2009 r., nr [...], w przedmiocie odmowy przyznania płatności bezpośrednich do gruntów rolnych. W uzasadnieniu Sąd pierwszej instancji stwierdził, że we wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych skarżąca wskazała, iż gospodarstwo domowe prowadzi wspólnie z mężem, dwiema córkami (10 i 29 lat) oraz wnukiem (4 lata). Podała, że posiada dom o powierzchni 150 m2, dwie działki budowlane o powierzchni 507 m2 i 444 m2 oraz dzierżawi 1,34 ha nieruchomości rolnej, a także oświadczyła, że uzyskuje dochód z tytułu dzierżawy pomieszczenia w wysokości 270 zł miesięcznie. Jej pełnoletnia córka jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku, zaś skarżąca spłaca za córkę kredyt studencki. Podniosła ponadto, że od kilku lat jest w separacji z mężem, który nie pomaga jej finansowo. Wnioskodawczyni wskazała również, że niedawno odwiesiła działalność gospodarczą, jednakże "niskie obroty pochłaniają utrzymanie dzieci i opłaty z nią związane". Zarządzeniem z dnia 18 listopada 2009 r. wezwano skarżącą do udzielenia dodatkowych informacji oraz złożenia określonych dokumentów (m.in. wyciągu z rachunków bankowych). Dopiero w sprzeciwie na postanowienie referendarza z dnia 22 grudnia 2009 r. odmawiające przyznania prawa pomocy skarżąca podała, że na koncie bankowym ma saldo 43,38 zł, koszty utrzymania opłaca mąż, ponieważ nie płaci alimentów i z którym Z. W. – C. od 1 marca 2003 r. ma rozdzielność majątkową. Sąd pierwszej instancji stwierdził, że inicjatywa dowodowa zmierzająca do wykazania, że zachodzą przesłanki przemawiające za udzieleniem prawa pomocy ciąży na stronie ubiegającej się o takie prawo. Zdaniem Sądu, skarżąca nie przedstawiła w sposób rzetelny swojej sytuacji materialnej. W odpowiedzi na wezwanie wnioskodawczyni nie odpowiedziała na pytania dotyczące uzyskiwanych dochodów oraz ponoszonych wydatków, a także nie nadesłała wskazanych w zarządzeniu dokumentów. Wprawdzie w sprzeciwie skarżąca podała, że na rachunku bankowym ma saldo 43,38 zł, jednak nie wskazała, czy posiada tylko jeden rachunek bankowy, czy posiada lokaty lub inny majątek ruchomy znacznej wartości. Brak odpowiedzi na pytanie o dochody uzyskiwane z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej uniemożliwia dokonanie rzetelnej oceny możliwości ponoszenia przez skarżącą kosztów sądowych. W ocenie Sądu pierwszej instancji, w tej sytuacji oświadczenie wnioskodawczyni należało uznać za nierzetelne, budzące wątpliwości, a zatem niewiarygodne, co z kolei uzasadniało odmowę przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Zażalenie na powyższe postanowienie złożyła Z. W. - C. Podniosła, że nie odpowiedziała na zawarte w wezwaniu Sądu pytanie dotyczące uzyskiwanych dochodów, ponieważ po odwieszeniu działalności od lipca 2009 r. po przerwie siedmioletniej dochód jest tak niski, że po odliczeniu kosztów saldo jest minusowe. Z rozliczenia rocznego PIT-36 za 2008 r. (którego kserokopia została dołączona do zażalenia) wynika brak uzyskanych w tym czasie dochodów, zaś rozliczenie za 2009 r. nie zostało jeszcze złożone. Skarżąca wskazała, że poza rachunkiem z saldem 43,38 zł nie posiada żadnych innych rachunków bankowych. Podniosła, że miesięcznie wydaje 200 zł na leki, 500 zł na wyżywienie i 200 zł na ubranie. Córka i mąż nie posiadają oszczędności pieniężnych. W konkluzji, ze względu na trudną sytuację rodzinną, skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; zwanej dalej: p.p.s.a.) następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Oznacza to, że instytucja zwolnienia od kosztów sądowych i/lub ustanowienia adwokata ma charakter wyjątkowy i jest stosowana tylko w przypadkach osób charakteryzujących się trudną sytuacją materialną. Ciężar udowodnienia trudnej sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie tego prawa. To strona ma wykazać, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia jej poniesienie pełnych kosztów postępowania. Jeżeli podane przez stronę we wniosku o przyznanie prawa pomocy okoliczności nie zostały przez nią należycie uzasadnione lub uprawdopodobnione, to sąd (bądź referendarz sądowy), na mocy art. 255 p.p.s.a., może wezwać stronę do złożenia w zakreślonym terminie dodatkowych dokumentów dotyczących jej stanu majątkowego. W rozpoznawanej sprawie strona została wezwana (zarządzenie referendarza sądowego z dnia 18 listopada 2009 r.) do udzielenia informacji: czy odwieszona działalność jest działalnością zarobkową i jakie są miesięczne dochody z tego tytułu, czy jedynym źródłem dochodu wnioskodawczyni jest czynsz dzierżawny, czy wnioskodawczyni bądź jej córka posiadają gospodarstwo rolne i czy uzyskują dochody z tego tytułu, jakie są miesięczne wydatki wnioskodawczyni i osób pozostających z nią we wspólnym gospodarstwie domowym związane z mieszkaniem i niezbędnym utrzymaniem oraz czy wnioskodawczyni bądź osoby pozostające z nią we wspólnym gospodarstwie domowym posiadają oszczędności pieniężne, rachunki bankowe, lokaty i ewentualnie inny majątek ruchomy znacznej wartości. Zobowiązano jednocześnie skarżącą do złożenia wyciągów i wykazów z posiadanych przez nią, bądź osoby będące z nią we wspólnym gospodarstwie domowym rachunków bankowych z okresu ostatnich trzech miesięcy, a także innych dokumentów, które mogłyby potwierdzić wykazywaną sytuację materialną wnioskodawczyni. Wskazać należy, że oświadczenia i dokumenty przedstawione do dnia wydania zaskarżonego postanowienia Sądu pierwszej instancji przez stronę wnioskującą o przyznanie prawa pomocy nie były wystarczające do oceny sytuacji majątkowej Z. W. – C. w kontekście przesłanek przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Wynikało to w szczególności z faktu, że strona udzieliła wówczas jedynie częściowych informacji, o które wezwano ją w zarządzeniu z dnia 18 listopada 2009 r., dołączając do sprzeciwu wyciąg z rachunku bankowego za okres od 1 stycznia 2009 r. do 5 stycznia 2010 r. – z saldem 43,38 zł, zestawienie rachunków skarżącej prowadzonych w Banku [...], na którym widnieje tylko jeden, wspomniany rachunek bankowy, a także kopię decyzji o uznaniu córki skarżącej za osobę bezrobotną i o odmowie przyznania prawa do zasiłku dla bezrobotnych, jak również zeznania PIT-36 skarżącej o wysokości osiągniętego dochodu (poniesionej straty) w roku podatkowym 2008, z którego wynika, że w tym czasie nie uzyskała żadnych dochodów. Trzeba jednakże zauważyć, że w zażaleniu na zaskarżone postanowienie Z. W. – C. zawarła dodatkowe informacje o swojej sytuacji majątkowej, które w połączeniu z dotychczas złożonymi w sprawie dokumentami i oświadczeniami stanowią w istocie informacje, o które zwrócono się do skarżącej w wykonaniu zarządzenia referendarza sądowego z dnia 18 listopada 2009 r. W tym miejscu należy podkreślić, że nadrzędną wartością konstytucyjną w postępowaniu sądowym jest umożliwienie stronie obrony i dochodzenia swoich praw w zakresie wynikającym z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, zgodnie z którym każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Z kolei w klauzuli demokratycznego państwa prawnego (art. 2 Konstytucji RP) zawiera się zasada ochrony zaufania obywatela do państwa i stanowionego przezeń prawa, w tym przeświadczenia obywatela, że sądy, powinny w taki sposób prowadzić postępowanie, aby zapewnić jednostce efektywną ochronę sądową jej konstytucyjnych praw i wolności, w szczególności w relacji z organami administracji publicznej. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, skoro w rozpoznawanej sprawie odmowa przyznania skarżącej prawa pomocy była wynikiem nieudzielenia przez nią stosownych informacji o sytuacji majątkowej, zaś na obecnym etapie postępowania w przedmiocie wniosku o przyznanie prawa pomocy informacje te zostały już udzielone i pozwalają na ocenę sytuacji majątkowej wnioskodawczyni – to nieuwzględnienie tego faktu przez Naczelny Sąd Administracyjny mogłoby prowadzić do naruszenia konstytucyjnej zasady prawa do sądu. Zgodnie z art. 197 § 2 p.p.s.a. do postępowania toczącego się na skutek zażalenia stosuje się odpowiednio przepisy o skardze kasacyjnej. Natomiast stosownie do art. 188 p.p.s.a. jeżeli nie ma naruszeń przepisów postępowania, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a zachodzi jedynie naruszenie prawa materialnego, Naczelny Sąd Administracyjny może uchylić zaskarżone orzeczenie i rozpoznać skargę. W tym przypadku Sąd orzeka na podstawie stanu faktycznego przyjętego w zaskarżonym wyroku. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, podzielić należy pogląd wyrażony przez R. Hausera (Postępowanie zażaleniowe przed Naczelnym Sądem Administracyjnym. Materiały szkoleniowe na konferencję Sędziów NSA, Warszawa 2004, masz. pow., s. 70), iż w postępowaniu zażaleniowym Naczelny Sąd Administracyjny powinien w razie potrzeby uzupełnić postępowanie dowodowe w zakresie przyjętym w art. 106 p.p.s.a. i w związku z tym w postępowaniu zażaleniowym nie powinno mieć zastosowania zdanie drugie art. 188 p.p.s.a. Tym bardziej zasadne jest zatem w tej sytuacji uwzględnienie przy ocenie nowych okoliczności wynikających z oświadczeń zawartych w zażaleniu. Z informacji i oświadczeń zawartych we wniosku Z. W. – C. oraz nadesłanych przez nią dokumentów wynika, że wnioskodawczyni uzyskuje dochody z dzierżawy pomieszczenia (270 zł) oraz ze wznowionej w lipcu 2009 r. działalności gospodarczej (sklep odzieżowy), z której dochody pochłaniane są przez opłaty związane z działalnością (w szczególności składki do ZUS) oraz wydatki na utrzymanie małoletniej córki oraz bezrobotnej i chorej pełnoletniej córki i jej kilkuletniego syna. Wnioskodawczyni jest w separacji z mężem, z którym ma zniesioną wyrokiem sądu wspólność majątkową i od którego nie pobiera alimentów. Na jedynym posiadanym rachunku bankowym ma saldo 43,38 zł. Córka i mąż strony nie posiadają oszczędności pieniężnych. Strona dzierżawi także działkę rolniczą o powierzchni 1,34 ha, której dotychczas nie uprawiała. Miesięczne wydatki stanowią kwoty: 200 zł (leki), 500 zł (wyżywienie) i 200 zł (ubranie), których pokrycie wiąże się z pożyczaniem pieniędzy. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, przedstawione wyżej i zarazem wynikające z akt sprawy okoliczności przemawiają za uznaniem, że Z. W. – C. wykazała, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Uzasadnia to, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, przyznanie skarżącej prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez częściowe zwolnienie od kosztów sądowych, to jest poprzez zwolnienie od obowiązku uiszczenia wpisu sądowego od skargi. Na obecnym etapie postępowania ustalenia poczynione w zakresie sytuacji majątkowej strony skarżącej nie uzasadniają natomiast zwolnienia Z. W. – C. od całości kosztów postępowania. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 188 w związku z art. 246 § 1 pkt 2 oraz w związku z art. 197 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia. PG ----------------------- 2