II FZ 482/09

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Stanisław Bogucki po rozpoznaniu w dniu 20 listopada 2009 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia J. S. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 10 września 2009 r., sygn. akt I SA/Rz 719/09 odmawiającego przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi J. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. z dnia 26 marca 2009 r., nr [...] w przedmiocie łącznego zobowiązania pieniężnego za rok 2006 postanawia: oddalić zażalenie. 1. Postanowieniem z dnia 10 września 2009 r., sygn. akt I SA/Rz 719/09, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie - działając na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej w skrócie: p.p.s.a.) - oddalił wniosek J. S. (dalej: skarżący) o zwolnienie z kosztów sądowych w sprawie ze skargi J. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. z dnia 26 marca 2009 r., nr [...], w przedmiocie łącznego zobowiązania pieniężnego za 2006 r. 2. Uzasadniając postanowienie, WSA w Rzeszowie podał, że zarządzeniem przewodniczącego z dnia 22 lipca 2009 r. skarżący został wezwany do uiszczenia wpisu sądowego od w.w. skargi na decyzję SKO w R.. Odpowiadając na w.w. wezwanie, skarżący złożył wniosek o zwolnienie z wpisu od skargi. Wezwany do złożenia wniosku na urzędowym formularzu PPF, skarżący przedłożył stosowny wniosek. Skarżący podał, że znajduje się w ciężkiej sytuacji finansowej, ponieważ prowadzona przez niego spółka jawna "S." przyniosła w 2008 r. stratę w wysokości 483.256,05 zł. Skarżący podał także, że jest właścicielem gospodarstwa rolnego o powierzchni 60 ha i z tego tytułu otrzymuje dopłaty bezpośrednie w wysokości 13.962,96 zł rocznie, oraz dopłaty z tytułu przedsięwzięć rolnośrodowiskowych w wysokości 22.853,60 zł rocznie, które to środki w całości przeznacza na utrzymanie gospodarstwa rolnego w stanie uprawniającym do pobierania tychże dopłat w dalszym ciągu. We wniosku z 30 lipca 2009 r. (k. 63 akt WSA w Rzeszowie) skarżący podał, że z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego uzyskuje dochód miesięczny w wysokości 1.500 zł, z którego utrzymuje się oraz uiszcza alimenty w wysokości 1.350 zł miesięcznie, natomiast w kolejnym wniosku z 13 sierpnia 2009 r. oświadczył, iż dysponuje miesięcznym dochodem w wysokości 1.000 zł., który w całości przeznacza na utrzymanie własne, natomiast środki na pokrycie zobowiązań alimentacyjnych pozyskuje z zaciąganych kredytów. Ponadto, jak wynika z dokumentów przedłożonych wraz z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy na urzędowym formularzu PPF, skarżący korzysta obecnie z kredytu obrotowego udzielonego mu 3 czerwca 2009 r. przez Bank Spółdzielczy w D. w wysokości 50.000 zł oraz dopuszczalnego debetu na rachunku bieżącym w Banku G. w P. w wysokości 100.000 zł. Posiada także zadłużenie w Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, z tytułu którego kwartalnie uiszcza kwotę 470 zł. Postanowieniem z dnia 20 sierpnia 2009 r. Referendarz sądowy WSA w Rzeszowie odmówił przyznania skarżącemu prawa pomocy. Pismem z dnia 7 września 2009 r. skarżący wniósł sprzeciw od powyższego rozstrzygnięcia, wnosząc o przyznanie prawa pomocy w całości bądź w istotnej części. Wobec wniesienia sprzeciwu, sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlegała rozpoznaniu przez WSA w Rzeszowie, który postanowieniem z dnia 10 września 2009 r. odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym (zwolnienie z kosztów sądowych). W uzasadnieniu postanowienia WSA w Rzeszowie stwierdził, że wniosek o prawo pomocy nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż po przeanalizowaniu złożonych przez skarżącego oświadczeń, Sąd ocenił, że nie wykazał on, iż przesłanka warunkująca przyznanie prawa pomocy ma zastosowanie w jego sytuacji faktycznej. Sąd wziął pod uwagę, że (1) skarżący prowadzi gospodarstwo rolne, z którego uzyskuje regularny dochód w zadeklarowanej wysokości 1.000 - 1.500 zł miesięcznie, a także otrzymuje dopłaty na prowadzenie tego gospodarstwa w wysokości 36.816 zł. rocznie, (2) skarżący prowadzi działalność gospodarczą w formie spółki jawnej, z prowadzenia której deklaruje co prawda stratę, co jednakże nie przesądza, w ocenie Sądu, o całkowitym braku środków z prowadzonego przedsięwzięcia. Sąd pierwszej instancji stwierdził, że prowadzona przez skarżącego Spółka "S." w 2008 r. osiągnęła przychód w wysokości 3.119.161,19 zł. WSA w Rzeszowie ocenił, że przyczyną straty jako wykazywanego wyniku finansowego, mogą być zarówno niepowodzenia w prowadzonej działalności gospodarczej pociągające za sobą zmniejszenie płynności finansowej przedsiębiorcy, jak również znaczne nakłady inwestycyjne poczynione w celu rozwinięcia dobrze prosperującej działalności. Strata może zatem być jedynie wynikiem bilansowym nadwyżki kosztów nad przychodami, może być spowodowana znaczną wielkością odpisów amortyzacyjnych i nie przesądza o braku środków finansowych, a zatem okoliczność poniesienia straty nie skutkuje udzieleniem prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych. Ponadto, na poparcie swojej oceny Sąd pierwszej instancji przytoczył argument, że również wysokość zaciągniętych i spłacanych przez skarżącego kredytów świadczy dobitnie o rozmiarze prowadzonej przez niego działalności, a także o wielkości przepływów finansowych w Spółce. Zadłużenie się przez skarżącego, na tak znaczne kwoty, świadczy o jego znacznej zdolności kredytowej, a także o istniejących w chwili zaciągania kredytu, realnych perspektywach na jego spłatę, co również prowadzi do wniosku, że Skarżący nie znajduje się w nadzwyczajnie trudnej sytuacji materialnej (ubóstwie) powodującej niemożność uiszczenia wymaganego na obecnym etapie postępowania wpisu od skargi w wysokości 498 zł. 3. Wnosząc zażalenie na w.w. postanowienie WSA w Rzeszowie, skarżący podniósł, że w jego ocenie Sąd pierwszej instancji w sposób niezgodny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem instytucji prawa do zwolnienia od kosztów sadowych potraktował to prawo. Zdaniem skarżącego nie można tego prawa uzależniać od ewentualnych, możliwych do uzyskania dochodów w sposób hipotetyczny, nie uwzględniając realiów i okoliczności faktycznych przez stronę wskazanych. Skarżący stwierdził, że wykazał, iż jest obecnie w trudnej sytuacji materialnej, nie dysponuje określonymi środkami na wniesienie zarządzonej opłaty i nie jest w stanie bez uszczerbku koniecznego na utrzymanie siebie i rodziny tych kosztów wnieść. Skarżący wykazał, że jego rodzina składa się z trzech osób, w tym dwoje małoletnich dzieci, na które skarżący jest zobowiązany wyrokiem Sądu Okręgowego w Rzeszowie z dnia 7 stycznia 2009 r., sygn. akt I C 663/08, płacić miesięcznie 1.350,00 zł alimentów. Skarżący podniósł, że w sposób dokładny wykazał i zobrazował swój dochód, a przyjęta kwota dochodu z gospodarstwa nie stanowi stałego źródła, i zawiera w sobie dochód traktowany jako pożytki z gospodarstwa (żywność). Również dopłaty z Unii nie są przeznaczone na koszty utrzymania skarżącego, gdyż muszą być wydatkowane na podatki w znacznej wysokości, ponad 15.000 zł rocznie, na utrzymanie powierzchni gospodarstwa w kulturze uprawniającej do dopłat, koszenia pielęgnacje, odchwaszczanie, itp. Nie można zatem przyjąć, że sytuacja dochodowa skarżącego nie została zobrazowana w sposób dostatecznie dokładny. Skarżący podniósł także, że zwolnienie strony od wpisu od skargi nie jest jeszcze zwolnieniem z kosztów sądowych w zupełności. Sąd zawsze ma prawo i dysponuje możliwością zasądzenia kosztów w orzeczeniu końcowym od strony przegrywającej. Zwolnienie od wpisu od skargi, czy to w całości, czy w istotnej części pozwala jedynie stronie, której nie stać na wniesienie kosztów do korzystania z prawa do sądu. Skarżący wniósł o (1) uchylenie postanowienia WSA w Rzeszowie z dnia 10 września 2009 r. oraz (2) uwzględnienie prośby o zwolnienie z kosztów sądowych w całości, a gdyby nie było możliwe zwolnienie w całości, to z istotnej ich części. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 4. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie, a zatem podlega oddaleniu. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. osobie fizycznej prawo pomocy może być przyznane w zakresie częściowym (zwolnienie od kosztów sądowych), gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wykazanie okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, z punktu widzenia treści art. 246 § 1 p.p.s.a. należy do obowiązku strony ubiegającej się o przyznanie tego prawa. Zgodnie z utrwalonym w orzecznictwie poglądem, wykładnia ustawowego określenia "gdy osoba ta wykaże" sprowadza się do przyjęcia, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania mu prawa pomocy w zakresie całkowitym (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 25 kwietnia 2008 r., sygn. II OZ 322/08). Podobny pogląd został wyrażony w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 czerwca 2008 r. (sygn. I GZ 147/08), gdzie stwierdzono: "Ciężar dowodu, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy". Uwagi te odnoszą się także do kwestii pomocy prawnej w zakresie częściowym. Wyrażony w orzecznictwie pogląd co do ciężaru dowodu w kwestii przyznania pomocy prawnej jest także ugruntowany w doktrynie: "Zgodnie z art. 246 § 1 i 2 p.p.s.a. ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Z użycia w tych przepisach określenia -gdy wykaże- wynika, że strona ma przekonać sąd, że znajduje się w sytuacji opisanej w tych przepisach, która uniemożliwia poniesienie jej jakichkolwiek kosztów postępowania lub poniesienie pełnych kosztów postępowania" (M. Niezgódka-Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2009 r., s. 694 i n.). Sąd natomiast rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy zobowiązany jest wskazać z jakich względów uznał, że żądanie strony zasługuje bądź nie zasługuje na uwzględnienie. Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy należy z jednej strony uwzględnić wysokość kosztów postępowania, jakie strona musi ponieść, a z drugiej jej sytuację finansową. na którą składają się przede wszystkim uzyskiwane przez stronę dochody. W rozpoznawanej sprawie WSA w Rzeszowie wskazał na jakich okolicznościach faktycznych, mających odzwierciedlenie w aktach sprawy, oparł swoją ocenę sytuacji finansowej skarżącego. Były to: (1) pismo skarżącego z dnia 30 lipca 2009 r. (k. 63 akt WSA w Rzeszowie), (2) wniosek na urzędowym formularzu PPF wniesiony pismem z dnia 13 sierpnia 2009 r. (k. 68-71 akt WSA w Rzeszowie), (3) załączniki do w.w. wniosku (k. 72-81 akt WSA w Rzeszowie). Zatem ocena WSA w Rzeszowie jest związana z realizacją przez skarżącego spoczywającego na nim ciężaru dowodu, w postaci konkretnych dokumentów wniesionych do materiału sprawy. Sąd pierwszej instancji wskazał też w uzasadnieniu swego rozstrzygnięcia, na jakim rozumowaniu oparł swoją ocenę możliwości finansowych skarżącego co do poniesienia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego. Naczelny Sąd Administracyjny podziela ocenę Sądu pierwszej instancji. Zgodnie z zasadami poprawnego rozumowania i doświadczeniem życiowym WSA w Rzeszowie wskazał, że skarżący korzysta z zaciągniętych kredytów, których uzyskanie wskazuje na płynność finansową skarżącego (zdolność kredytowa). Tym samym wielkość przepływu kapitału przez Spółkę skarżącego oraz uzyskane kredyty pozwalają uznać, że kwota 498 zł tytułem wpisu od skargi nie jest sumą, która może doprowadzić do uszczerbku na utrzymaniu skarżącego i jego rodziny. Jak słusznie stwierdził Sąd pierwszej instancji, celem prawa pomocy - które, będąc formą dofinansowania jednostki z budżetu państwa, ma charakter wyjątkowy - jest zapewnienie stronie prawa do sądu w sytuacji, gdy z przyczyn od siebie niezależnych nie dysponuje ona środkami na pokrycie kosztów postępowania, ani nie jest w stanie tych środków zdobyć we własnym zakresie, instytucja ta nie służy do kredytowania na uprzywilejowanych warunkach przedsiębiorców, którzy w razie posiadania ograniczonej ilości środków - preferują dokonywanie jednych wydatków przed innymi. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego pogląd ten zasługuje na pełną aprobatę. W rozpoznawanej sprawie sama możliwość korzystania z debetu na rachunku w Banku G. w P. stanowi przykładowe źródło funduszy na opłacenie wpisu od skargi. Skarżący wyraźnie w zażaleniu sygnalizuje, że jego osobista preferencja, co do kształtowania własnych wydatków nie jest zgodna z ciążącym na nim na podstawie art. 199 p.p.s.a. obowiązkiem prawnym. Zgodnie bowiem z dyspozycją tego przepisu strony postępowania ponoszą koszty związane ze swoim udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Jak wyżej wskazano, osobista preferencja, co do przedkładania jednych wydatków przed innymi nie może uzasadniać odstąpienie przez sądy administracyjne od egzekwowania dyspozycji art. 199 p.p.s.a. Stąd rozstrzygniecie WSA w Rzeszowie należy uznać za słuszne i zgodne z prawem, gdyż Sąd pierwszej instancji właściwie ocenił, że w rozpoznawanej sprawie nie zaistniały przesłanki przyznania pomocy prawnej w zakresie częściowym. 5. Podnosząc, że zwolnienie strony od wpisu od skargi nie jest jeszcze zwolnieniem z kosztów sądowych w zupełności, skarżący zdaje się nie dostrzegać, że ustawodawca w p.p.s.a. odróżnił od siebie "koszty postępowania" (art. 205 p.p.s.a.) i "koszty sądowe" (art. 211 p.p.s.a.). Już literalne odczytanie art. 205 p.p.s.a. pozwala stwierdzić, że koszty sądowe są jednym z elementów szerszej kategorii kosztów postępowania. Instytucja pomocy prawnej w zakresie częściowym dotyczy tylko i wyłącznie kosztów sądowych lub ustanowienia pełnomocnika z urzędu (art. 244 § 1 i art. 245 § 2 p.p.s.a), zatem w rozpoznawanej sprawie kwestia kosztów postępowania jako całości wykracza poza zakres przedmiotowy sprawy, gdyż koszty postępowania to coś więcej niż tylko koszty sądowe. Podniesiony przez skarżącego argument należy więc uznać za nieistotny. 6. Kierując się wyżej wymienionymi względami, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji, działając na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a.