I SA/Ol 489/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Błesiński Sędziowie Sędzia NSA Włodzimierz Kędzierski Sędzia WSA Wojciech Czajkowski (spr.) Protokolant Katarzyna Niewiadomska po rozpoznaniu w Olsztynie na rozprawie w dniu 3 września 2009 r. sprawy ze skargi W. G. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia "[...]" nr "[...]" w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek oddala skargę. Wnioskami z dnia 15 października 2008 r. W.G. zwrócił się do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o rozłożenie na raty oraz umorzenie w pozostałej części, należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne wraz z odsetkami za zwłokę. Kolejnym wnioskiem z dnia 29 października tego samego roku, uzupełnionym pismem z 16 grudnia 2008r. wniósł o umorzenie całej zaległości w kwocie 80.203,80 zł. Motywując powyższe wnioskodawca podnosił, że uregulowanie należności znacznie przekracza jego możliwości finansowe. Jak podał, rejestrując działalność gospodarczą w zakresie usług budowlanych w Urzędzie Gminy, nie miał wiedzy ani świadomości prawnej co do obowiązków względem Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne i Fundusz Pracy. Nie rozpoczął tej działalności wobec wycofania się przez potencjalnego kontrahenta z obietnicy współpracy w zakresie podwykonawstwa projektów budowlanych. Dodał, iż nie korzystał z usług prawnika, czy biura księgowego. Oświadczył, że nie posiada innych zobowiązań. Samodzielne prowadzi gospodarstwo domowe. Jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku. Od wielu lat utrzymuje się z prac dorywczych na okolicznych budowach, jak i w gospodarstwach rolnych. Osiąga z tego tytułu dochody umożliwiające samodzielne utrzymanie na skromnym poziomie oraz realizację spłaty zadłużenia wobec Zakładu w wysokości 300 zł miesięcznie. W G. podniósł również, iż może liczyć na pomoc rodziny w spłacie zaległości z tytułu składek w wysokości 200 zł miesięcznie. Podał, że jest właścicielem mieszkania w Ż., na którym Sąd Rejonowy na wniosek Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ustanowił hipotekę przymusową. W mieszkaniu znajduje się podstawowe wyposażenie. Wnioskodawca nie jest natomiast właścicielem innych nieruchomości. Nie posiada samochodu, lokat bankowych, czy też środków zgromadzonych na książeczkach oszczędnościowych. Nie korzysta też z pomocy społecznej. Strona przedłożyła ponadto do akt sprawy kserokopie rachunków związanych z utrzymaniem mieszkania, które według wyjaśnień strony uiszcza brat. Decyzją z dnia "[...]" Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił W.G. umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, zdrowotne oraz Fundusz Pracy za okres od marca 2001 r. do sierpnia 2008 r. wraz z odsetkami za zwłokę w łącznej kwocie 87.390,78 zł. Organ uznał, że nie wystąpiła w sprawie przesłanka całkowitej nieściągalności wymieniona w art. 28 ust. 3 pkt 1 – 6 w zw. z ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.), powoływanej dalej jako u.s.u.s.. Nie została też spełniona przesłanka określona w § 3 ust. 1 pkt 1 – 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365 ze zm.). W złożonym wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy zobowiązany podniósł, że jest osobą nieporadną, chorą, wymagającą stałego leczenia, a zatem bez możliwości podjęcia stałej pracy. Wskazał, iż nie posiada odpowiednich funduszy na zakup podstawowych środków konsumpcji, na opłaty zawiązane z utrzymaniem domu, jak również wykupienie lekarstw. Dodał, iż rozpoznając sprawę organ pominął to, iż miejsce zamieszkania charakteryzuje się bardzo wysokim wskaźnikiem bezrobocia. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia "[...]", wymienioną wyżej decyzję z "[...]" utrzymał w mocy. W uzasadnieniu powołał treść art. 28 ust. 2 u.s.u.s., zgodnie z którym należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części tylko w przypadku stwierdzenia ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Przytoczył również treść art. 28 ust. 3 pkt 3 – 6 u.s.u.s., zawierającego enumeratywny katalog zdarzeń, w których zachodzi całkowita nieściągalność, w tym m.in.: 1) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa, 2) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; 3) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 4) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. W ocenie Prezesa ZUS w przedmiotowej sprawie przesłanka całkowitej nieściągalności nie wystąpiła. Nie budzi wprawdzie wątpliwości to, że dotychczasowe działania egzekucyjne zmierzające do wyegzekwowania zadłużenia były bezskuteczne. Jednak, jak wskazał organ, strona posiada nieruchomość, na której Zakład dokonał zabezpieczenia poprzez wpis hipoteki przymusowej zwykłej przedmiotowe. Stosownie zaś do art. 24 ust. 5 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych należności zabezpieczone hipoteką nie są ograniczone terminem przedawnienia. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia Prezes ZUS powołał również przepis § 3 ust. 1 pkt 1 - 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, zgodnie z którym Zakład może umorzyć należności z tytułu nieopłaconych składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Mając na uwadze ten przepis Prezes ZUS podniósł, że w niniejszej sprawie dłużnik nie wykazał, iż zaistniały wymienione okoliczności. Z ustaleń organu wynikało, że z dniem 5 maja 2009 r. wnioskodawca został wykreślony z ewidencji osób bezrobotnych. Według oświadczenia jego siostry – A.S. obecnie przebywa on w W., gdzie zamierza podjąć pracę. Opłaty związane z utrzymaniem mieszkania ponosi brat – G.G., który w nim zamieszkuje. W ocenie Prezesa ZUS, skoro nieporadność i choroba strony nie są przeszkodą i utrudnieniem w poszukiwaniu pracy w W., istnieje możliwość uregulowania zadłużenia wobec Zakładu. Spłata zadłużenia nie musi odbyć się jednorazowo, ale np. w układzie ratalnym. Odnosząc się do argumentu o braku wiedzy o obowiązkach związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej, Prezes ZUS zauważył, że nieznajomość prawa nie zwalnia od obowiązku opłacania należności z tytułu składek w wyznaczonym ustawowym terminie płatności, zaś trudności finansowe płatnika nie mogą stanowić przesłanki obligującej organ do umorzenia zaległości. W ocenie organu, istotne znaczenie w niniejszym postępowaniu miało również to, że choć strona powoływała się na ciężką sytuacje materialną, nie korzystała z żadnej z form pomocy społecznej. W złożonej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie skardze na powyższą decyzję, W.G. ponownie wskazał na niemożność spłaty obciążającego ją względem Zakładu zadłużenia. Podniósł, iż nadal pozostaje bez pracy. Przeszkodę w jej poszukiwaniu stanowi natomiast wiek oraz brak wykształcenia. W odpowiedzi Prezes ZUS podtrzymał argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje. Stosownie do dyspozycji art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) Sąd administracyjny wykonuje wymiar sprawiedliwości, poddając kontroli decyzje wydawane przez organy administracji publicznej pod względem ich zgodności z prawem, a więc prawidłowości zastosowania przepisów obowiązującego prawa oraz trafności ich wykładni. Tylko w przypadku stwierdzenia naruszenia prawa Sąd władny jest wzruszyć zaskarżoną decyzję. Dokonując oceny legalności zaskarżonej decyzji, Sąd nie znalazł podstaw do jej uchylenia. Sprawa rozpoznawana przed Sądem dotyczyła negatywnie rozpoznanego przez Prezesa ZUS wniosku skarżącego o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, zdrowotne oraz na Fundusz Pracy. Koniecznym na wstępie jest przypomnienie treści regulacji stanowiących podstawę tego wniosku albowiem, zdaniem Sądu orzekającego, Prezes ZUS wydał zaskarżoną decyzję w sposób zgodny przepisami prawa, co znalazło odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji. Na podstawie art. 28 ust. 1 u.s.u.s. należności z tytułu składek mogą być umarzane przez Zakład w całości lub w części, z uwzględnieniem ust. 2 - 4. Ustęp 2 tego artykułu stanowi, że należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. W ust. 3 art. 28 określono katalog zamknięty przypadków całkowitej nieściągalności. Natomiast w ust. 3a postanowiono, że należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Szczegółowe zasady umarzania, o którym mowa w ust. 3a, określi w drodze rozporządzenia Minister właściwy do spraw zabezpieczenia społecznego (ust. 3b art.28 ustawy), z uwzględnieniem przesłanek uzasadniających umorzenie, biorąc pod uwagę ważny interes osoby zobowiązanej do opłacenia należności z tytułu składek oraz stan finansów ubezpieczeń społecznych. Zgodnie z § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne Zakład może umorzyć należności z tytułu nieopłaconych składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności, w przypadku spełnienia jednej z przesłanek określonych w punktach od 1 do 3 tego przepisu. Taka konstrukcja wymienionego przepisu zobowiązuje Zakład do szczególnie wnikliwej oceny sytuacji zobowiązanego pod kątem zaistnienia przesłanek warunkujących umorzenie oraz wszystkich przypadków do nich podobnych, a zarazem mieszczących się w treści § 3 ust. 1. Okolicznością bezsporną jest to, że zaskarżone do Sądu rozstrzygnięcie ma charakter decyzji uznaniowej. W tej sytuacji, obok konieczności oceny ustalonego stanu faktycznego z punktu widzenia przesłanek z art. 28 ust. 1 – 3 u.s.u.s, zachodziła konieczność wykazania, że w związku takim właśnie charakterem decyzji nie ma ona cech dowolności. Zaistnienie takiej ewentualności nie byłoby bowiem do pogodzenia z wymogami państwa prawnego. Prezes ZUS przy wydawaniu decyzji o charakterze uznaniowym obowiązany jest do rzetelnej i wnikliwej analizy wszelkich okoliczności sprawy w celu stwierdzenia, czy zostały spełnione określone w przepisach przesłanki. Dopiero w ten sposób przeprowadzona, gruntowna analiza stanu faktycznego sprawy, stanowi materiał będący podstawą do wydania decyzji o charakterze uznaniowym. Zdaniem Sądu, nie ulega wątpliwości, że w stanie faktycznym sprawy nie zachodziła przesłanka całkowitej nieściągalności. Ustalony w toku postępowania stan majątkowy skarżącego wskazywał bowiem posiadanie majątku nieruchomego, a zatem i na możliwość prowadzenia egzekucji należności z tytułu składek. W tym zakresie nie było więc możliwości zastosowania instytucji uznania, o której to mowa w art. 28 ust. 2 u.s.u.s. W odniesieniu natomiast do sytuacji skarżącego ocenianej z punktu widzenia przesłanek określonych w § 3 ust. 1 pkt 1 – 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, stwierdzić należy, iż została ona rozważona w sposób wnikliwy i szczegółowy. Wszystkie elementy tej oceny znalazły odzwierciedlenie w treści uzasadnienia podjętej decyzji. Ja wynika z treści złożonego przez stronę wniosku o umorzenie, kluczowy argument odnosił się do jej nieporadności i braku świadomości co do konsekwencji prawnych w zakresie obowiązków ze sfery zabezpieczenia społecznego związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą. Tymczasem regulacja powołanego powyżej § 3 ust. 1 pkt 1 – 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r., wymienia jako przesłankę umorzenia należności z tytułu składek sytuację, gdy ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną strona nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. W ocenie Sądu, powoływana w toku postępowania argumentacja strony świadczy o niezrozumieniu istoty uregulowania przesłanek decydujących o możliwości umorzenia należności z tytułu składek. Brzmienie wymienionej powyżej przesłanki oraz ugruntowane na tym tle orzecznictwo sądowe wskazują, że o możliwości zastosowania wnioskowanej instytucji decyduje przede wszystkim aktualna sytuacja rodzinna, bytowa, finansowa i majątkowa płatnika, poddana ocenie na dzień wydania przez organ decyzji. Zatem uznać należy, iż przesądzające dla treści podjętego w sprawie rozstrzygnięcia miały okoliczności dotyczące sytuacji rodzinnej i ekonomicznej strony. Natomiast, sposób powstania zaległości z tytuł składek, wynikający z niepowodzenia działalności gospodarczej skarżącego, nie mógł automatycznie przemawiać za potraktowaniem jego przypadku jako wyjątkowego. Okoliczności powstania zaległości nie wpływają bowiem bezpośrednio na udzielenie bądź odmowę udzielenia umorzenia. Zauważyć należy, iż analizując przyczyny powstania należności z tytułu składek, Prezes ZUS w sposób przekonywujący umotywował zajęte w tym zakresie stanowisko. Sąd przychylił się do wywiedzionej przez organ oceny, iż ryzyko prowadzonej działalności gospodarczej obciąża przedsiębiorcę. W tym zakresie ustawodawca wiąże bowiem z posiadaniem statusu przedsiębiorcy bardziej rygorystyczny katalog wymagań kreowanych w stosunku do tych podmiotów. W ramy ryzyka związanego z prowadzeniem działalności gospodarczej wpisana jest m.in. odpowiedzialność za dobór kontrahentów. Zauważyć należy, iż to płatnik, podejmując autonomiczne decyzje co do rozpoczęcia i prowadzenia działalności gospodarczej, ponosi ich konsekwencje. Przewidziana w ustawie o systemie ubezpieczeń społecznych instytucja umorzenia nie może stanowić rekompensaty za skutki finansowe tych decyzji. Ponadto, nie można przychylić się do stwierdzenia strony, że powoływane przez nią okoliczności należą do kręgu szczególnych czy wyjątkowych, uzasadniających umorzenie w zakresie wskazanym we wniosku. Wręcz przeciwnie, mając na uwadze warunki prowadzenia działalności gospodarczej, stwierdzić należy, iż przedsiębiorca winien kalkulować w obszarze ryzyka również zagrożenie wynikające z potencjalnej nierzetelności kontrahenta. Odpowiedzialność ta spoczywa zatem tylko i wyłącznie na płatniku i nie mieści się w ustawowych przesłankach umorzenia należności z tytułu składek. Przywołując raz jeszcze przedstawiony powyżej pogląd, że zasadnicze znaczenie dla istnienia przesłanek umorzenia należności z tytułu składek ma sytuacja rodzinna i majątkowa płatnika wskazać należy, iż przeprowadzona w tym zakresie gruntowna analiza źródeł dochodów strony i ponoszonych przez nią wydatków, nie wykazała, by w sprawie zachodziła którakolwiek z wymienionych w § 3 ust. 1 pkt 1 – 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. przesłanek. W szczególności brak jest w okolicznościach sprawy podstaw do twierdzenia, iż strona nie jest w stanie zaspokoić podstawowych potrzeb życiowych. Wskazuje na powyższe chociażby zawarte we wniosku o umorzenie należności z dnia 15 października 2008r. oświadczenie, iż skarżący osiąga dochody umożliwiające samodzielne utrzymanie na skromnym poziomie oraz realizację spłaty zadłużenia wobec Zakładu, w wysokości 300 zł miesięcznie. To z kolei pozwala stwierdzić, że odstąpienie od powszechnego obowiązku regulowania należności publicznoprawnych w przedstawionym wyżej stanie sprawy, wobec zadeklarowanej przez stronę możliwości spłaty zaległości w formie ratalnej, byłoby przedwczesne. W odniesieniu natomiast do powoływanej sytuacji zdrowotnej, podnieść należy, iż na jej potwierdzenie strona nie przedstawiła żadnych dowodów. Z materiałów sprawy wynika natomiast, że z dniem 5 maja 2009 r. skarżący został wykreślony z ewidencji osób bezrobotnych, nie przebywa pod wskazanym adresem w Ż., przy czym opłaty związane z utrzymaniem mieszkania ponosi zamieszkujący w nim brat - G.G. Według oświadczenia siostry – A.S., W.G. przebywa obecnie w W., gdzie zamierza podjąć pracę. W tych okolicznościach organy trafnie wywiodły, iż skoro nieporadność i stan zdrowia strony nie są przeszkodą i utrudnieniem w poszukiwaniu pracy w W., to nie mogły one również stanowić podstawy zastosowania szczególnej instytucji prawnej, jaką jest umorzenie należności z tytułu składek. W sytuacji więc, gdy w toku postępowania Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych dokonał prawidłowej oceny prawnych i faktycznych aspektów sprawy, zaś w wyniku tej oceny podjęta została decyzja mieszcząca się w granicach uznania administracyjnego Sąd nie znalazł podstaw do przyjęcia, iż jest ona niezgodna z prawem. Z powyższych względów, Wojewódzki Sąd Administracyjny na mocy art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153,poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.