II FZ 11/10

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Stanisław Bogucki (sprawozdawca) po rozpoznaniu w dniu 17 lutego 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia L. B. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 8 grudnia 2009 r. sygn. akt I SA/Lu 436/09 w zakresie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi L. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w C. z dnia 13 maja 2009 r. nr [...] w przedmiocie łącznego zobowiązania pieniężnego za 2009 r. postanawia: 1) uchylić zaskarżone postanowienie, 2) przyznać prawo pomocy w zakresie całkowitym. 1. Postanowieniem z dnia 8 grudnia 2009 r., sygn. I SA/Lu 436/09, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie odmówił L. B. (dalej: Skarżący) przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi Skarżącego na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w C. z dnia 13 maja 2009 r., nr [...], w przedmiocie łącznego zobowiązania pieniężnego za 2009 r. Jako podstawę rozstrzygnięcia powołano art. 260 w związku z art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej powoływana jako: p.p.s.a.). 2.1. Uzasadniając swoje postanowienie WSA w Lublinie podał, że w toku postępowania wywołanego w.w. skargą Skarżący złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. Z uzasadnienia wniosku wynikało, że Skarżący pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną i dwójką uczących się synów (w tym pełnoletnim synem M.). Majątek wspólnego gospodarstwa domowego stanowi dom o powierzchni 40 m² położony w miejscowości O., mieszkanie o powierzchni 62,43 m² w Ł., nieruchomość rolna o powierzchni 0,10 ha oraz inna nieruchomość o powierzchni 0,19 ha - obie położone w miejscowości O. Jak uzasadniał Skarżący, łączne wynagrodzenie wspólnego gospodarstwa domowego wnioskodawcy wynosi 4.129 zł brutto, na które składa się renta skarżącego w wysokości 1.297 zł i wynagrodzenie za pracę jego żony w wysokości 2.832 zł. Odnosząc się do ponoszonych miesięcznych kosztów utrzymania Skarżący podał na formularzu PPF, że koszty związane z dojazdami dzieci do szkół wynoszą około 100 zł, koszt zakupu przyborów szkolnych wyniósł około 300 zł (Skarżący złożył wniosek we wrześniu). Dodatkowo Skarżący, na udokumentowanie ponoszonych wydatków, do wniosku dołączył zawiadomienie o wysokości czynszu za lokal przy ul. O. [...] w Ł. w kwocie 511,39 zł, rachunek telefoniczny na kwotę 53,32 zł, rachunek za energię elektryczną na kwotę 147,06 zł za okres rozliczeniowy wynoszący 2 miesiące, a także zawiadomienie o najbliższej spłacie dwóch kredytów w łącznej kwocie 703,40 zł i informację o zadłużenie z tytułu karty kredytowej w kwocie 439,26 zł (miesięczna obsługa karty kredytowej wynosi 50 zł), o zadłużeniu z tytułu opłat za wodę w wysokości około 243 zł za nieruchomość budynkową w O. za ostatnie trzy lata i rachunek z tytułu energii elektrycznej za tę nieruchomość wynoszący około 36 zł za okres od sierpnia 2007 do sierpnia 2008. Referendarz sądowy WSA w Lublinie po rozpoznaniu wniosku L. B., postanowieniem z dnia 21 września 2009 r. przyznał wnioskodawcy prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w całości i odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata. 2.2. Od powyższego postanowienia Skarżący wniósł sprzeciw, uzasadniając, że okoliczności sprawy wskazują na konieczność udziału profesjonalnego pełnomocnika. W wykonaniu wezwania Sądu do złożenia dodatkowych wyjaśnień i dokumentów Skarżący, w piśmie z dnia 14 listopada 2009 r. wyjaśnił, że: (a) lokal położony przy Alei J., w którym wprawdzie jest zameldowany, to lokal usługowo-mieszkalny, niezamieszkały i nienadający się do zamieszkania, niewynajmowany, zniszczony, nad którym "opiekę sprawuje sąd we W."; (b) mieszkanie, w którym zamieszkuje wraz z rodziną, położne w Ł. przy ul. O. nie zostało wykupione z uwagi na brak środków finansowych; (c) z uwagi na trudności ze strony Urzędu Gminy we W. Skarżący nie może zameldować się w swoim domu w O. i z niego korzystać, co mogłoby np. przynosić mu korzyści finansowe z tytułu wynajmu; (d) wykup leków po powrocie ze szpitala to recepta na kwotę 29 zł, (Skarżący dołączył 2 faktury na zakup leków z dnia 20 marca 2005 r. na łączną kwotę 50,90 zł oraz zaświadczenie z Pogotowia Ratunkowego w Ł. o udzieleniu mu pomocy medycznej w dniu 16 marca 2005 r. wskutek pobicia), a o pozostałe faktury na zakup leków należy wystąpić do apteki w Ł.; (e) do dnia obecnego wydatki na "krzywienie" to 650 zł; (f) wydatki na energię elektryczną to koszt 180 zł za okres rozliczeniowy 2 miesiące za lokal przy ul. O. w Ł.; (g) miesięczne zużycie wody to 120 zł; (h) miesięczne koszty dojazdu jednego z synów do szkoły w L. to kwota 100 zł i książki około 55 zł, a syna uczęszczającego do szkoły podstawowej w Ł. to koszt 45 zł. Dodatkowo, poza zbędną w sprawie korespondencją m.in. ze Spółdzielnią Mieszkaniową "S." i Radą Gminy we W., Urzędem Wojewódzkim w L., Inspektoratem Nadzoru Geodezyjnego, Nadzoru Budowlanego Skarżący przedłożył ponownie zawiadomienia o najbliższej spłacie kredytów na łączną kwotę 703,40 zł, oraz o zadłużeniu na karcie kredytowej, zawiadomienie o wysokości czynszu za lokal w Ł. oraz rozliczenie CO za okres od 1 lipca 2007 do 30 czerwca 2008 r. za ten lokal, rachunek za energię elektryczną za nieruchomość w O. na kwotę 32,37 zł, a także rozliczenie roczne podatku przez organ rentowy na 2008 r., z którego wynika, ze przychód z tytułu renty Skarżącego w poprzednim roku wyniósł 15.267,70 zł oraz rozliczenie roczne małżonki za 2008 r., według którego żona wnioskodawcy osiągnęła za ten rok dochód w kwocie 35.374,83 zł. Dołączył również aktualne zaświadczenie z miejsca pracy swojej małżonki, z którego wynika, że jej dochód miesięczny brutto to 3.156,10 zł, co netto daje kwotę 2.265,00 zł. 2.3. Odmawiając przyznania prawa pomocy WSA w Lublinie stwierdził, że wniesienie sprzeciwu przez Skarżącego powoduje, że zaskarżone postanowienie traci moc, a Sąd na nowo rozpoznaje wniosek o przyznanie prawa pomocy. W ocenie Sądu pierwszej instancji, przedstawiona we wniosku oraz wynikająca z załączonych dodatkowych wyjaśnień i dokumentów sytuacja majątkowa Skarżącego nie uzasadnia mu przyznanie prawa pomocy ani w zakresie całkowitym, ani w zakresie częściowym. Wykładnia art. 246 § 1 w zw. z art. 199 p.p.s.a prowadzi do wniosku, że zasadą jest, iż strona powinna partycypować w kosztach postępowania. Wobec tego należy przyjąć, że jeżeli po zaspokojeniu najbardziej elementarnych potrzeb pozostają jakiekolwiek środki finansowe, to strona zobowiązana jest - na miarę swoich możliwości - w tych kosztach uczestniczyć. Odmawiając Skarżącemu przyznania prawa pomocy w żądnym przez niego zakresie, Sąd pierwszej instancji miał na względzie, że dochód miesięczny gospodarstwa domowego skarżącego to kwota ok. 3.300 zł netto. Uwzględniając więc stałe miesięczne i konieczne wydatki, jakie wykazał Skarżący w postaci czynszu w kwocie 511,39 zł za lokal przy ul. O. w Ł., stanowiący faktyczne miejsce zamieszkania Skarżącego i jego rodziny, energii elektrycznej w kwocie 90 zł, opłaty za wodę 120 zł, dojazdów dzieci do szkół i innych wydatków szkolnych w łącznej kwocie 200 zł, telefonu w wysokości 57, 32 zł , a także kosztów wyżywienia około 1.200 - 1.300 zł, WSA w Lublinie przyjął, że oświadczenie strony w postaci "do dnia obecnego wydatki na krzywienie 650 zł" dotyczą kosztów wyżywienia czterodobowej rodziny i uwzględniając, że oświadczenie to zostało złożone w połowie miesiąca podwoił tę kwotę. W tych okolicznościach - w ocenie Sądu pierwszej instancji - łączna suma niezbędnych miesięcznych wydatków to koszt około 2.200 - 2.300 zł. WSA w Lublinie przyjął, że Skarżący ponosi dodatkowe koszty na poczet zaciągniętych kredytów, jak też niewielkie koszty utrzymania domu w O. (Skarżący podał koszty energii elektrycznej w wysokości 32.37 zł za dwa miesiące i zadłużenia za wodę za okres trzech lat w wysokości 243,93 zł wraz z odsetkami) niemniej jednak - w ocenie Sądu pierwszej instancji - ta okoliczność nie mogła wpłynąć na ocenę przesłanki przyznania prawa pomocy w postaci możliwości poniesienia jakichkolwiek, czy też pełnych kosztów postępowania, beż uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Sąd pierwszej instancji także zwrócił uwagę, że Skarżący, nie wykazał (a to na nim obowiązek ten spoczywa) jakie de facto ponosi (jeśli ponosi) na koszty leczenia, gdyż dołączone faktury są z 2005 r., co uniemożliwiło Sądowi ocenę w tym zakresie. 3. Wnosząc zażalenie na w.w. postanowienie WSA w Lublinie z dnia 8 grudnia 2009 r. Skarżący stwierdził, że w obszernym uzasadnieniu w.w. postanowienia Sądu pierwszej instancji "nie dostrzegł oceny": (a) do którego roku jest ustalona jego renta, (b) jakie środki prawne są przeszkodą do wystąpienia przez Sąd do wskazanych aptek w Ł. w celu otrzymania dowodów w poniesionych kosztach leczenia Skarżącego i jego rodziny, (c) kosztów leczenia sanatoryjnego, o których zawiadomiono Sąd pierwszej instancji pismem z dnia 7 września 2009 r., (d) jakie "środki prawne były ma przeszkodzi, że w.w. sprawa toczy się już prawie 8 miesięcy". Skarżący podniósł, że WSA w Lublinie powinien był uwzględnić koszty niniejszego postępowania, toczącego się od 13 maja 2009 r., na które składają się koszty pisania pism i kserokopii załączanych dokumentów. W ocenie Skarżącego istotna jest kwestia lokalu przy ul O. w Ł. w związku z "bardzo dużymi nakładami kosztów". Skarżący wniósł o "zmianę w terminie z dni 7 postanowienia z dnia 8 12 2009 r.". W piśmie z dnia 24 grudnia 2009 r. Skarżący stwierdził, że skarży (w oryginale: "skarze") "...w całości Postanowienie z dnia 15 12 2009 r.". Do pisma załączył kserokopię pisma z dnia 11 listopada 2009 r. do Burmistrza Miasta W., pisma z dnia 23 grudnia 2009 r. do Przewodniczącego II Wydziału Cywilnego Sądu Okręgowego w L. oraz kserokopię pokwitowania za faks i ksero na kwotę 2,99 zł i potwierdzenie nadana listu za opłatą w wysokości 5,65 zł. 4. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 4.1. Zażalenie ma usprawiedliwione podstawy, dlatego zasługuje na uwzględnienie. 4.2. W rozpoznawanej sprawie Skarżący przedłożył Sądowi pierwszej instancji liczne dokumenty źródłowe, pozwalające na ocenę sytuacji materialnej Skarżącego i jego rodziny (k. 27-43 akt WSA). WSA w Lublinie oparł swoje rozstrzygnięcie na okoliczności, że dochód miesięczny gospodarstwa domowego Skarżącego to kwota około 3.300 zł na rękę, a łączna suma niezbędnych miesięcznych wydatków to koszt około 2.200 - 2.300 zł. Tym samym w ocenie Sądu pierwszej instancji Skarżący jest w stanie partycypować w kosztach postępowania ze środków comiesięcznej wolnej kwoty około 1000 zł. W myśl art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: (1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; (2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, beż uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wykładnia w.w. przepisu prowadzi do wniosku, że zasadą jest, że strona powinna partycypować w kosztach postępowania. Jedynie niemożność poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania uzasadnia przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym. Ocena sytuacji majątkowej Skarżącego, dokonana przez Sąd pierwszej instancji, jest niezgodna z doświadczeniem życiowym, a tym samym zaskarżone rozstrzygniecie jest niezgodne z prawem. Skarżący wykazał, że jego rodzina składa się z małżonki i dwóch uczących się synów, czyli kwota miesięcznego dochodu około 3.300 zł musi wystarczyć na zaspokojenie potrzeb czterech osób, w tym potrzeby edukacyjne synów Skarżącego. Na każdego członka rodziny przypada więc kwota około 825 zł. Racjonalna ocena tej okoliczności, mająca na uwadze koszty związane z zaspokojeniem podstawowych potrzeb jak: wyżywienie, ubiór, środki czystości etc. oraz koszty związane z potrzebami edukacyjnymi dzieci (np. zakup podręczników, bieżący zakup materiałów do szkoły, dojazdy) prowadzi do konstatacji, że kwota miesięcznego dochodu nie pozwala na poczynienie znacznych oszczędności. Sąd pierwszej instancji oszacowując koszty postępowania stwierdził, że "na obecnym etapie postępowania koszty sprowadzają się do kosztów wpisu od skargi w kwocie 500,00 zł i na dalszym etapie postępowania, rozłożone w czasie, obejmować (ewentualnie) mogą koszty opłaty kancelaryjnej od wniosku o sporządzenia na piśmie uzasadnienia wyroku (100,00 zł), wpisu od skargi kasacyjnej (250,00 zł), wpisów od zażaleń (100,00 zł), oraz, że przyznając wynagrodzenie pełnomocnikowi (adwokatowi), ustanowionemu z urzędu Sąd zasądziłby mu z tego tytułu 240 zł (na podstawie § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c/ rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu, to - zdaniem Sądu - skarżący, przy pozostającej mu do dyspozycji comiesięcznej wolnej kwoty w wysokości około 1.000 zł. jest w stanie ponieść koszty postępowania w pełnym zakresie". Jak już wyżej zaznaczono racjonalna, zgodna z doświadczeniem życiowym ocena sytuacji majątkowej Skarżącego, czyni wątpliwym konstatację o kwocie 1000 zł comiesięcznych oszczędności. Ponadto, WSA w Lublinie wadliwie oszacował koszty postępowania w zakresie pełnomocnika. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, materiał zgromadzony w sprawie wskazuje na potrzebę reprezentowania Skarżącego przez profesjonalnego pełnomocnika. Pisma Skarżącego obarczone są bowiem daleko idącą niejasnością. Zarówna skarga do WSA w Lublinie, jak i pismo zinterpretowane jako zażalenie na w.w. postanowienie WSA w Lublinie napisane są w sposób nieczytelny, błędny gramatycznie i stylistycznie, a zawarta w nich treść nie daje jasności, co do intencji autora. Ponadto, Skarżący załączył do pisma z dnia 24 grudnia 2009 r. kopie dokumentów, które są bez związku z rozpoznawaną sprawą. Wskazuje to na trudności u Skarżącego z wyrażaniem swojego stanowiska. Tym samym konieczna jest pomoc prawna Skarżącemu do skutecznego przedstawienia swoich interesów i dochodzenia ich ochrony prawnej. Wolnorynkowy koszt profesjonalnej pomocy prawnej znacznie przewyższa kwotę 240 zł, i w świetle powyższych uwag należy stwierdzić, że Skarżący nie byłby w stanie go ponieść. 4.3. Nie do przyjęcia jest pogląd Sądu pierwszej instancji, że "wnosząc w czerwcu br. skargę do Sądu, co najmniej od tego czasu skarżący powinien liczyć się z koniecznością poniesienia kosztów sądowych i do dnia rozpatrzenia wniosku poczynić oszczędności właśnie na poczet wydatków związanych z prowadzonym postępowaniem sądowoadministracyjnym". Oceniając możliwości poniesienia kosztów postępowania przez podmiot wnoszący skargę, nie można podnosić argumentu, że strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy powinna planować wydatki związane z postępowaniem sądowoadministracyjnym przed wszczęciem tego postępowania (H. Knysiak-Molczyk, Przesłanki przyznania prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, Przegląd Prawa Publicznego 2007, nr 4, s. 27). Natomiast w czasie trwania postępowania – jak wyżej wskazano – Skarżący nie miał środków, z których mógłby poczynić stosowne oszczędności. 4.4. Chybiony jest zarzut zażalenia, w którym Skarżący podnosi, że WSA w Lublinie mógł ustalić koszty związane z jego leczeniem. W myśl bowiem art. 246 § 1 p.p.s.a., to na wnoszącym o przyznanie prawa pomocy ciąży obowiązek wykazania, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania. Powyższa ocena nie ma jednak wpływu na rozstrzygnięcie rozpoznawanej sprawy przez Naczelny Sąd Administracyjny, które oparto na analizie dokumentów źródłowych, przedstawiających sytuację materialną Skarżącego i odniesieniu wyników tej analizy do doświadczenia życiowego. Brak należytego odniesienia do tego ostatniego kryterium zaważył o wadliwości rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji. 4.5. Mając na uwadze powyższe orzeczono jak w sentencji, na podstawie art. 185 § 1 i art. 188 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a.