II FZ 572/10

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA : Aleksandra Wrzesińska- Nowacka po rozpoznaniu w dniu 29 listopada 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia J. G. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 6 września 2010 r. sygn. akt I SA/Gl 330/09 w przedmiocie prawa pomocy w sprawie ze skargi J. i J. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w C. z dnia 22 stycznia 2009 r. nr [...] w przedmiocie podatku od nieruchomości za 2006 r. postanawia uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gliwicach. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach po rozpoznaniu w dniu 6 września 2010 r. (sygn. akt I SA/Gl 330/09) na posiedzeniu niejawnym wniosku skarżących o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi J. i J. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w C. z dnia 22 stycznia 2009 r. w przedmiocie podatku od nieruchomości postanowił odmówić przyznania prawa pomocy. Z przebiegu sprawy wynika, iż skarżący zwrócili się do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach o zwolnienie ich od kosztów sądowych i o ustanowienie radcy prawnego. We wniosku skarżący wskazał, że obecnie jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku. Z treści druku PPF, wynika że skarżący pozostają we wspólnym gospodarstwie wraz z synem. W rubryce dot. posiadanego majątku odnotowano: "dom o pow. 135 m²" oraz "mieszkanie o pow. 100 m²". Jedynym źródłem dochodu we wskazanym gospodarstwie jest praca dorywcza skarżącej z wynagrodzeniem około 500 euro. Pismem z dnia 26 listopada 2009 r. wezwano skarżących do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez: wykazanie za pomocą kopii stosownych dokumentów (np. rachunki, faktury za media, w tym gaz, energia elektryczna, telefon, nakaz płatniczy podatku od nieruchomości, potwierdzenia opłat czynszowych itp.), jakiego rzędu kwoty aktualnie obciążają miesięcznie budżet domowy z tytułu stałych opłat związanych z prowadzeniem gospodarstwa domowego, kto i w jaki sposób przyczynia się do ponoszenia tych kosztów; należało nadto udokumentować fakt wyprowadzenia się z nieruchomości córki wraz z zięciem (w przypadku dalszego zamieszkiwania należało wykazać ich dochody); nadesłania zaświadczenie właściwej jednostki samorządu terytorialnego wskazujące na aktualny stan zameldowania w lokalu mieszkalnym w Z. przy ul. F. Y; nadesłania wyciągi lub wykazy z posiadanych przez skarżącego i jego żonę oraz pozostałych domowników rachunków bankowych, w tym oszczędnościowo-rozliczeniowych z okresu ostatnich trzech miesięcy; nadesłania aktualny nakaz płatniczy podatku od nieruchomości dot. lokalu mieszkalnego wskazanego w pkt 2 wezwania; złożenia wyjaśnienia dotyczące rozbieżności w oświadczeniach o stanie majątkowym. W dniu 21 stycznia 2008 r. skarżący zeznali bowiem, że są w posiadaniu: mieszkania – 91 m² niewykończonego, części budynku gospodarczego przeznaczonego na mieszkanie, nieruchomości rolnej – 890 m² będącej działką pod budynkiem po działalności gospodarczej, nieskończonego budynku pod działalność gospodarczą 180 m². Z kolei w druku PPF z dnia 16 listopada 2009 r. skarżący zeznali, że posiadają: dom o pow. 135 m², mieszkanie o pow. 100 m². W przypadku jakichkolwiek czynności dokonanych przez skarżącego lub jego małżonkę, polegających na zniesieniu bądź nabyciu tytułu prawnego do ww. nieruchomości, należało tę okoliczność wykazać za pomocą kopii stosownych dokumentów. Wyjaśniono przy tym, że w druku PPF należało wskazać składniki majątku, w tym nieruchomości, wszystkich osób pozostających w gospodarstwie domowym. Nadto wezwano skarżących do nadesłania zaświadczenia bądź decyzji właściwego urzędu pracy wskazujących na utratę przez skarżącego statusu osoby bezrobotnej i prawa do zasiłku oraz nadesłania kopii zeznań podatkowych za rok 2008, w tym ewentualnie złożonych druków PIT-ZG bądź PIT-0 (ten punkt wezwania dotyczył wszystkich osób zamieszkujących nieruchomość wskazaną w pkt 2 niniejszego wezwania). Pouczono stronę skarżącą, że niezastosowanie się do wezwania w zakreślonym terminie i zakresie może zostać potraktowane jako brak należytego wykazania przez stronę przesłanek przyznania prawa pomocy określonych w art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2002, Nr 153, poz. 1270, dalej jako p.p.s.a.). Wezwanie doręczono w dniu 7 grudnia 2009 r. W piśmie procesowym z dnia 12 grudnia 2009 r. skarżący wyjaśnił, że nieruchomości wskazane w druku PPF z dnia 21 stycznia 2008 r. należą do niego, natomiast "stary budynek o powierzchni 135 m² jest własnością żony. W piśmie tym skarżący oświadczył, że część dokumentów źródłowych zostanie dostarczona do Sądu przez jego żonę po powrocie z Niemiec, co ma nastąpić w okresie przedświątecznym. Przy omówionym piśmie skarżący nadesłał część dokumentów w tym faktury za odbiór mediów w nieruchomościach przy ul. F. Y (52,41 zł – należność za gaz za okres dwóch miesięcy, odbiorcą mediów jest "Firma Handlowo-Usługowa") i X (99,83 zł - należność za energię elektryczną za jeden miesiąc, 93,98 zł – należność na rzecz PWiK Sp. z o.o. w Z.). Nadesłano także dokumenty kasowe Urzędu Miejskiego w Z., z których wynika, że skarżący wpłacili tam kwotę 600 zł w dniach 29 października 2009 r. i 30 listopada 2009 r. z tytułu zaległości w podatku od nieruchomości. Skarżąca odprowadza w każdym miesiącu na rzecz ZUS składkę w wysokości 500 zł. W dniu 30 grudnia 2009 r. do Sądu wpłynęło pismo skarżącej, w którym wyjaśniła, że utrzymuje rodzinę, tj. męża i syna z kwoty 500 euro, którą przesyła do domu co miesiąc z Niemiec. Natomiast jej córki wraz z dziećmi prowadzą odrębne gospodarstwa domowe, dlatego nie podała ich dochodów. Skarżąca oświadczyła dalej, iż nie posiada rachunków oszczędnościowo-rozliczeniowych. Przy piśmie nadesłano kolejną partię dokumentów źródłowych w tym: potwierdzenie wpłaty kwoty 615 zł tytułem spłaty umowy kredytowej zawartej w dniu 20 października 2000 r., zaświadczenie o zameldowaniu na pobyt stały, z którego wynika, że w domu przy ul. F. Y w Z. zameldowanych jest łącznie dziewięć osób, dokumentację medyczną skarżącej (wynika z niej, że jej leczenie trwało od marca 2006 r. do września 2007 r.), zaświadczenie Powiatowego Urzędu Pracy w Z. z dnia 9 kwietnia 2009 r. (wynika z niego, że skarżący jest tam zarejestrowany jako osoba bezrobotna od 13 sierpnia 2008 r.), zaświadczenia właściwego urzędu skarbowego, z których wynika, że skarżący osiągnął w 2008 r. dochód w kwocie 1.938 zł; skarżąca w tym czasie nie osiągnęła dochodu, nakaz płatniczy podatku od nieruchomości za 2008 r. na kwotę 3.263 zł, skierowany do skarżącego z tytułu posiadania nieruchomości przy ul. F. X w Z., nakaz płatniczy skierowany do skarżącej na kwotę 225 zł za rok 2009 z tytułu posiadania nieruchomości przy ul. F. Y. W piśmie z dnia 30 grudnia 2009 r. skarżąca zwróciła się o umorzenie zaległego podatku, uzasadniając to przeżytym kryzysem finansowym w 2006 r. Postanowieniem z dnia 6 stycznia 2010 r. referendarz sądowy odmówił stronie przyznania prawa pomocy. W terminowo złożonym sprzeciwie od wyżej wskazanego postanowienia referendarza, skarżący wskazali na jego bezzasadność. Podali, iż od 20 lat obarczani są podatkiem za garaż wolnostojący, który w ogóle nie istnieje. Nadto wskazali, iż zaciągnięty kredyt w I. Banku przeznaczony był na samochód, który następnie został przez Bank zabrany, a to w związku z powstałymi trudnościami finansowymi. Podnieśli też, iż referendarz nie uwzględnił faktu, że skargę kasacyjną musi sporządzić adwokat, na którego ich nie stać. W opinii skarżących, niedorzecznym jest także twierdzenie referendarza o spłacaniu przez nich zaległości podatkowych, gdyż gdyby tego nie czynili, pozbawieni zostaliby dorobku całego życia. Dalej podali, iż po ciężkiej chorobie skarżąca zmuszona została do pozostawienia rodziny i wyjazdu do Niemiec w celach zarobkowych. Poza tym stwierdzili, że w domu, w którym zamieszkują zameldowanych jest dziewięć osób (dzieci wraz z wnukami), jednak osoby te prowadzą odrębne gospodarstwa domowe i skarżący nie korzystają z ich pomocy. Na skutek złożonego sprzeciwu Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach postanowieniem z dnia 8 lutego 2010 r. również odmówił skarżącym przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu wskazano, że wnioskodawcy posiadają budynki mieszkalne o powierzchni 91 m² i 135 m², budynki mieszkalne pod działalność gospodarczą o powierzchni 180 m², grunty pozostałe o łącznej powierzchni 1900 m². Sąd uznał, że majątek posiadany przez nich znacznie wykracza poza stan posiadania przeciętnego obywatela i nie wskazuje na to, że strona nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Sąd podniósł, iż w budynku mieszkalnym zamieszkiwanym przez skarżących zameldowanych jest w sumie dziewięć osób. Skarżący pomimo stosownego wezwania w tym zakresie nie wykazali dochodów tychże osób utrzymując, że prowadzą odrębne gospodarstwa domowe, nie wykazując jednocześnie w żaden sposób tej odrębności. Na skutek zażalenia Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie w dniu 25 czerwca 2010 r. uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Sąd przyznał, że posiadany przez skarżących majątek nieruchomy istotnie nie potwierdza stanu ubóstwa. Przyznał także, że zasadnie wzywano skarżących do wykazania dochodów osób zamieszkujących wraz z nimi w budynku mieszkalnym. Uwzględniając zażalenie uznał jednak za zasadne uzupełnienie informacji o stanie rodzinnym i majątkowym skarżących o wyjaśnienia, jaki jest obecnie sposób wykorzystania budynku wcześniej wykorzystywanego na działalność gospodarczą (dlaczego nie czerpie się dochodów np. z tytułu jego dzierżawy). Nadto skarżący będący właścicielami nieruchomości gruntowej powinni wyjaśnić, jaki jest sposób korzystania z tej nieruchomości, czy przynosi ona dochody. Wreszcie skarżący, zarejestrowany jako osoba bezrobotna, powinien oświadczyć, czy nie ma możliwości zarobkowania, choćby dorywczego. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego dopiero wyjaśnienie tych wszystkich okoliczności pozwoli na ustalenie w sposób wyczerpujący i niebudzący wątpliwości sytuacji majątkowej i rodzinnej skarżących. Dlatego też zachodzi potrzeba uzupełnienia danych, obrazujących sytuację finansową skarżących w celu umożliwienia oceny, czy nie są oni w stanie ponieść kosztów postępowania sądowego. Na skutek powyższych wskazań Naczelnego Sądu Administracyjnego, co do dalszego postępowania, zarządzeniem z dnia 22 lipca 2010 r. wezwano skarżących do wyjaśnienia tych kwestii. W odpowiedzi na powyższe zarządzenie, skarżący nadesłał do Sądu pismo datowane na dzień 6 sierpnia 2010 r., w którym wskazał, że zawieszono wykonywanie działalności gospodarczej do dnia 21 grudnia 2010 r. i w związku z tym skarżący nie czerpią dochodów z tytułu ,,dzierżawy nieruchomości". Nieruchomość gruntowa - to działki pod budynkami, które nie przynoszą żadnych dochodów i nie są wykorzystywane "dla uzyskiwania dochodów". W dalszej kolejności skarżący oświadczył, iż nie ma możliwości zarobkowania chociażby dorywczego, bowiem ,,w Z. jest duże bezrobocie". Ponadto od kilku lat leczy się na kręgosłup, ma problemy z chodzeniem. W kwietniu 2010 r. miał operację na lewe kolano, a w najbliższym czasie przejdzie operację prawej nogi. W związku z tym nie jest w stanie podjąć żadnej pracy zarobkowej. Do pisma załączono kserokopię potwierdzenia informacji o zawieszeniu wykonywania działalności gospodarczej oraz kserokopię wyrejestrowania z ubezpieczeń. Wojewódzki Sąd Administracyjny odmówił skarżącym przyznania prawa pomocy i uznał, że wyjaśnienia poczynione przez skarżącego w piśmie z dnia 6 sierpnia 2010 r. w dalszym ciągu nie wykazały istnienia przesłanki przyznania prawa pomocy, określonej w art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Majątek bowiem, jaki posiadają skarżący (budynki mieszkalne o powierzchni 91 m² i 135 m², budynki mieszkalne pod działalność gospodarczą o powierzchni 180 m², grunty pozostałe o łącznej powierzchni 1900 m²) znacznie wykracza poza stan posiadania przeciętnego obywatela i nie wskazuje na to, że nie są oni w stanie ponieść kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Co więcej, oświadczenie złożone przez skarżącego w piśmie z dnia 6 sierpnia 2010 r. wskazuje na to, iż skarżący nie podejmują jakichkolwiek czynności (dysponując takowymi możliwościami) w celu zdobycia dodatkowych środków pieniężnych, np. poprzez czerpanie dochodów z tytułu dzierżawy budynku wykorzystywanego wcześniej na działalność gospodarczą. Przyznając prawo pomocy należy mieć na uwadze to, że jest ono formą dofinansowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacji, w której zdobycie przez stronę środków jest rzeczywiście obiektywne niemożliwe (tak też w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 6 października 2004 r. sygn. akt. GZ 61/04, niepubl.). Wskazanie skarżącego, iż ,,w Z. jest duże bezrobocie" nie usprawiedliwia zwolnienia strony od kosztów sądowych. Z kolei, wskazując na zły stan swego zdrowia, skarżący w żaden sposób nie poparł tego stwierdzenia stosowną dokumentacją medyczną. Sąd wskazał na utrwalony w orzecznictwie sądowym pogląd, iż rozpoznając wniosek o prawo pomocy i oceniając sytuację materialną strony sąd bierze pod uwagę również dochody uzyskiwane przez członków rodziny pozostających we wspólnym gospodarstwie ze stroną (postanowienie NSA z dnia 19 czerwca 2008 r. sygn. akt I OZ 393/08 LEX nr 493832, również postanowienie NSA z dnia 26 maja 2008 r. sygn. akt. 210/08 LEX nr 478983, postanowienie NSA z dnia 25 kwietnia 2008 r. sygn. akt. II OZ 322/08 LEX nr 479084). W budynku mieszkalnym zamieszkiwanym przez skarżących zameldowanych jest w sumie dziewięć osób. Wnioskodawcy pomimo stosownego wezwania w tym zakresie nie wykazali dochodów dwóch dorosłych córek (bowiem pozostałe osoby zamieszkujące wspólnie z wnioskodawcami, to małoletnie wnuki oraz syn - uczeń Liceum Ogólnokształcącego) utrzymując, że prowadzą odrębne gospodarstwa domowe, nie wykazując jednocześnie w żaden sposób tej odrębności. Również negatywnie dla skarżących ocenić zatem należy niewykazanie dochodów pozostałych członków gospodarstwa domowego. W związku z powyższym Sąd stwierdził, iż skarżący w dalszym ciągu nie wykazali istnienia przesłanki warunkującej przyznanie im prawa pomocy. Skarżący w dniu 24 września 2010 r. złożył zażalenie na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 6 września 2010 r., sygn. akt I SA/Gl 330/09, w którym wniósł o jego uchylenie. Podniósł w nim, że majątek, który posiadają z żoną nie wykracza poza stan posiadania przeciętnego obywatela. Jest to ich 35-letni dorobek życia, będący wynikiem ich ciężkiej pracy, często kosztem wczasów, zdrowia i rodziny. Działalność gospodarcza, którą skarżący prowadzili została do 12 grudnia 2010 r. zawieszona, więc nie mogą wydzierżawić budynków na ten cel przeznaczonych. Skarżący nie potwierdził swojego złego stanu zdrowia, leczenia szpitalnego i operacji stosownymi dokumentami, ponieważ ubiega się o rentę inwalidzką i wszystkie te dokumenty są mu potrzebne. Ponadto podniósł, iż cała ta sprawa toczy się już od 3 lat, a tym sposobem rosną im odsetki i koszty egzekucyjne. Skarżący pismem z dnia 15 października 2010 r. przesłał kserokopię orzeczenia lekarza orzecznika ZUS z dnia 1 października 2010 r., w którym potwierdzono niezdolność skarżącego do pracy oraz częściową niezdolność skarżącego do pracy w terminie od 30 czerwca 2010 r. do 31 marca 2011 r. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem z dnia 25 czerwca 2010 r. uchylając zaskarżone postanowienie i przekazując sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gliwicach do ponownego rozpoznania wskazał na potrzebę uzupełnienia danych obrazujących sytuację finansową skarżących w celu umożliwienia oceny, czy nie są oni w stanie ponieść kosztów postępowania sądowego. Stosując się do tych wytycznych Wojewódzki Sąd Administracyjny zarządzeniem z dnia 22 lipca 2010 r. wezwał skarżącego do: - wyjaśnienia, jaki jest obecnie sposób wykorzystania budynku wcześniej wykorzystywanego na działalność gospodarczą, - wyjaśnienia, jaki jest sposób korzystania z nieruchomości gruntowej i czy przynosi ona dochody, - oświadczenia, czy nie ma możliwości zarobkowania choćby dorywczego. W odpowiedzi na otrzymane wezwanie skarżący przesłał do WSA w Gliwicach odpowiedź na wyżej wskazane pytania, w których wyjaśnił, że od 2 lutego 2007 r. działalność gospodarcza jest wyrejestrowana, a od 22 grudnia 2008 r. do 21 grudnia 2010 r. została ona zawieszona. Budynki, które były przeznaczone na prowadzenie działalności gospodarczej nie są wydzierżawiane, a skarżący nie czerpią z tego tytułu żadnych dochodów. Ponadto skarżący oświadczył, że jest zarejestrowany jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku, a jego choroba nie pozwala na podjęcie jakiejkolwiek pracy, nawet dorywczej. Zgodnie z art. 246 § 2 p.p.s.a. ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Strona ma przekonać sąd, że znajduje się w trudnej sytuacji finansowej i materialnej, która uniemożliwia poniesienie jej jakichkolwiek kosztów postępowania. Jeżeli wyjaśnienia złożone na formularzu PPF i dołączone do niego dokumenty są niewystarczające i mało wiarygodne dla Sądu, strona powinna zgodnie z art. 255 p.p.s.a. zostać wezwana do ich uzupełnienia. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, iż w ocenie Sądu I instancji oświadczenie skarżącego o stanie jego zdrowia nie było wystarczające dla ustalenia, czy może choćby dorywczo pracować. Zauważyć jednak należy, że w zarządzeniu z dnia 22 lipca 2010 r. wezwano skarżącego wyłącznie do złożenia oświadczenia o możliwości zarobkowania. Wezwaniu temu skarżący uczynił zadość. Skoro dla Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach złożone zgodnie z wezwaniem i w terminie oświadczenia i wyjaśnienia skarżącego były mało wiarygodne, to powinien wezwać skarżącego do udokumentowania tego stosownymi dokumentami źródłowymi, a nie odmówić przyznania skarżącym prawa pomocy w zakresie całkowitym uznając, że wnioskodawcy w dalszym ciągu nie wykazali istnienia przesłanki warunkującej przyznanie im prawa pomocy z uwagi na brak dokumentów potwierdzających zły stan zdrowia skarżącego. Zgodnie z art. 6 p.p.s.a. wezwania kierowane do strony, działającej bez profesjonalnego pełnomocnika, powinny być bowiem jednoznaczne. Skarżący dopiero w postępowaniu zażaleniowym przed NSA przedstawił za pomocą dokumentu (k. 173) swój stan zdrowia, potwierdzający jego niezdolność do pracy i niemożliwość podjęcia choćby pracy dorywczej. Uwzględniając ten dokument Sąd I instancji winien ponownie ocenić, czy stan zdrowia skarżącego może usprawiedliwiać niemożność zarobkowania i wykorzystania budynków gospodarczych. Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 185 § 1 p.p.s.a. w zw. z art. 197 § 1 i § 2 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji.