II GSK 150/10

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Stanisław Gronowski (spr.) Sędzia NSA Joanna Kabat-Rembelska Sędzia del. WSA Maria Jagielska Protokolant Ewa Babik po rozpoznaniu w dniu 6 maja 2010 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Ministra Sprawiedliwości od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 12 października 2009 r. sygn. akt VI SA/Wa 951/09 w sprawie ze skargi G. K. na decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] marca 2009 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu konkursowego na aplikację radcowską 1. oddala skargę kasacyjną; 2. zasądza od Ministra Sprawiedliwości na rzecz skarżącego G. K. kwotę 110 (sto dziesięć) złotych tytułem kosztów postępowania kasacyjnego. Wyrokiem z dnia 12 grudnia 2009 r., sygn. akt VI SA/Wa 951/09 Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. w pkt 1 uchylił zaskarżoną przez G. K. (zwanego dalej "skarżącym") decyzję Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] marca 2009 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia wyniku egzaminu konkursowego na aplikację radcowską. W pkt 2 Sąd stwierdził, że uchylona decyzja nie podlega wykonaniu, a w pkt 3 orzekł o kosztach postępowania. Sąd ustalił następujący stan faktyczny i prawny sprawy: W dniu [...] września 2008 r. G. K. przystąpił do egzaminu konkursowego na aplikację radcowską przeprowadzonego przez Komisję Egzaminacyjną do spraw aplikacji radcowskiej przy Ministrze Sprawiedliwości na obszarze właściwości Rady Okręgowej Izby Radców Prawnych w K. Skarżący z testu wyboru uzyskał 189 punktów, co w konsekwencji, zgodnie z treścią art. 33 9 ust. 3 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz. U. z 2005 r., Nr 163, poz. 1361) przesądzało o negatywnym wyniku z egzaminu konkursowego, co ustaliła Komisja uchwałą nr [...] z dnia [...] września 2008 r. W myśl powyższego przepisu, obowiązującego w dacie egzaminu, pozytywny wynik z egzaminu konkursowego otrzymuje kandydat, który uzyskał z testu co najmniej 190 punktów. Od powyższej uchwały skarżący złożył odwołanie, w którym wniósł o zaliczenie jako prawidłowych udzielonych przez niego odpowiedzi na pytania o numerach 98, 139, 174, 196, oraz 225. Rozpoznając odwołanie Minister Sprawiedliwości decyzją z dnia [...] marca 2009 r. utrzymał w mocy zaskarżoną uchwałę. Zdaniem organu, egzamin przeprowadzony został w trybie zgodnym z wymogami ustawy o radcach prawnych i rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 grudnia 2005 r. w sprawie powoływania komisji egzaminacyjnej do spraw aplikacji radcowskiej i odwoływania jej członków oraz szczegółowego trybu i sposobu przeprowadzania egzaminu konkursowego i radcowskiego (Dz. U. Nr 258, poz. 2164 ze zm.). Z przebiegu egzaminu prawidłowo sporządzono i podpisano protokół, który następnie został doręczony Ministrowi Sprawiedliwości. Uchwała Komisji Egzaminacyjnej została podjęta zgodnie z obowiązującymi przepisami. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. skarżący podtrzymał zawartą w odwołaniu argumentację o wadliwości zakwestionowanych pytań. Pominął zarzuty stawiane w odwołaniu co do pytania nr 221, rozszerzając natomiast zarzuty odwołania o pytania nr 99, 202, 205 oraz 206. Na rozprawie przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w dniu 12 października 2009 r. skarżący rozszerzył zarzuty skargi o pytanie nr 100. Wojewódzki Sąd Administracyjny w W., jak to już wyżej wspomniano, uchylił zaskarżoną decyzję. Według Sąd ! instancji pytanie egzaminacyjne powinno być zredagowane dostatecznie precyzyjnie, aby uniknąć wątpliwości ze strony osoby egzaminowanej co do zakresu przedmiotowego danego pytania. Sąd jako zasadny ocenił zarzut naruszenia przez zaskarżoną decyzję art. 33 9 ust. 1 ustawy o radcach prawnych w odniesieniu do pytań testu nr 100 oraz nr 139. Pytanie nr 100 brzmiało "Zgodnie z Kodeksem postępowania cywilnego, jeżeli strona wniosła o przywrócenie terminu do wniesienia apelacji, nie dołączając jednocześnie do wniosku samej apelacji: A. sąd odrzuci wniosek o przywrócenie terminu, B. sąd oddali wniosek o przywrócenie terminu, C. przewodniczący wzywa stronę do uzupełnienia tego braku w terminie tygodniowym pod rygorem zwrotu wniosku". Skarżący udzielił na powyższe pytanie odpowiedzi "A", natomiast według klucza odpowiedzi prawidłowa jest odpowiedź "C", która wynika z przepisów art. 169 § 3 k.p.c. w zw. z art. 130 § 1 k.p.c. Zdaniem Sądu I instancji, ww. przepisy nie dają jednoznacznej odpowiedzi na powyższe pytanie. Przepis art. 169 § 3 k.p.c. brzmi: "Równocześnie z wnioskiem (o przywrócenie terminu) strona powinna dokonać czynności procesowej". Natomiast w myśl art. 130 § 1 k.p.c. zd. 1 "Jeżeli pismo procesowe nie może otrzymać prawidłowego biegu wskutek niezachowania warunków formalnych lub jeżeli od pisma nie uiszczono należnej opłaty, przewodniczący wzywa stronę, pod rygorem zwrócenia pisma, do poprawienia, uzupełnienia lub opłacenia go w terminie tygodniowym". O tym, że niedołączenie apelacji jest brakiem formalnym wniosku nie przemawia więc literalne brzmienie art. 169 § 3 k.p.c. To orzecznictwo Sądu Najwyższego przesądziło, iż niedopełnienie przez składającego wniosek o przywrócenie terminu wymagań przewidzianych w art. 169 § 3 k.p.c. stanowi brak formalny, którego uzupełnienie powinien Przewodniczący zarządzić w trybie przewidzianym w art. 130 k.p.c. (w tym zakresie Sąd I instancji powołał: orzeczenia Sądu Najwyższego 1CZ 238/54 z dnia 18 października 1954 r., OSNCP 1955/2/44 i 2CR 119/58 z dnia 1 września 1958 r., Preis 1960/2/407). Z kolei pytanie nr 139 brzmiało: "Zgodnie z Kodeksem spółek handlowych, odwołanemu członkowi zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, nie będącemu jej wspólnikiem, legitymacja do wytoczenia przeciwko spółce powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały wspólników sprzecznej z ustawą: A. przysługuje, B. nie przysługuje, C. przysługuje wyłącznie po wykazaniu interesu prawnego." Prawidłowa, w świetle klucza, była odpowiedź B, zaś na to pytanie skarżący udzielił błędnej odpowiedzi. Wątpliwości Sądu wzbudziła kwestia stanowiska organu wyrażonego w zakresie tego pytania. W odwołaniu od uchwały Komisji Egzaminacyjnej skarżący szczegółowo omówił orzecznictwo Sądu Najwyższego związane z problematyką ujętą w tym pytaniu, jak również poglądy doktryny, w tym krytyczne wobec uchwały Są-du Najwyższego z dnia 1 marca 2007 r. III CZP 94/06, na którą powołuje się organ. Zdaniem organu, znajomość uchwał Sądu Najwyższego, które uzyskują moc zasad prawnych stanowi fragment znajomości prawa. Jednak w ocenie Sądu I instancji, egzamin konkursowy na aplikację polega na sprawdzeniu wiedzy kandydata ze znajomości przepisów prawa, a nie ze znajomości orzecznictwa lub poglądów doktryny. W teście egzaminacyjnym na aplikację nie powinno być takich pytań, na które możliwe jest udzielenie więcej niż jednej odpowiedzi prawidłowej, a wybór odpowiedzi wiąże się koniecznością opowiedzenia się po stronie poglądów wyrażonych w doktrynie bądź po stronie stanowiska prezentowanego w orzecznictwie, które jest kwestionowane przez uznanych przedstawicieli doktryny. Odnośnie pozostałych pytań z egzaminu Sąd I instancji ocenił, iż organ prawidłowo, w sposób wszechstronny i przekonywujący odniósł się do zarzutów podniesionych przez skarżącego w odwołaniu od uchwały Komisji Egzaminacyjnej nr [...] z dnia [...] września 2008 r. Minister Sprawiedliwości wniósł skargę kasacyjną od powyższego wyroku, domagając się jego uchylenia i zasądzenia kosztów postępowania według norm przepisanych. Organ w oparciu o art. 173 § 1 i art. 174 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1270 ze zm. (zwanej dalej: "p.p.s.a.") zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, tj. art. 33 9 ust. 1 powołanej ustawy o radcach prawnych, polegające na wadliwym przyjęciu, że pytania nr 100 i 139 egzaminu konkursowego nie spełniają wymagań, o jakich mowa w treści tego przepisu, podczas gdy pytanie to są w pełni zgodne z przepisami przywołanej ustawy o radcach prawnych. Odnośnie pytania nr 100, zdaniem organu, odpowiedź na nie wynika wprost z literalnego brzmienia przepisów prawnych wskazanych za podstawę prawną, tj. art. 169 § 3 k.p.c. w zw. z art. 130 § 1 k.p.c. Z treści tych dwóch przepisów Kodeksu postępowania cywilnego wynika więc w sposób bezpośredni i jednoznaczny, że art. 130 § 1 k.p.c. ustanawia ogólną regułę dotyczącą możliwości uzupełnienia braków formalnych pism procesowych. Reguła ta ma zastosowanie do wszelkich pism procesowych składanych w toku postępowania, które zawierają określone braki, możliwe do uzupełnienia. Tym samym, art. 130 § 1 k.p.c. ma również zastosowanie do wniosku o przywrócenie terminu. Odnośnie natomiast pytania 139 organ podtrzymał stanowisko wskazujące jako prawidłową odpowiedź "B". Odpowiedź na to pytanie wynika z przepisu art. 250 k.s.h. w związku z art. 252 § 1, który wyraźnie wskazuje, że prawo do wytoczenia powództwa, o którym mowa powyżej, przysługuje m.in. zarządowi spółki oraz jej poszczególnym członkom. Uprawnienie to przysługuje zatem tylko tym osobom, które w dacie wytoczenia powództwa pełnią funkcję członka zarządu, nie przysługując natomiast odwołanemu członkowi zarządu spółki z o.o. niebędącemu jej wspólnikiem. Według organu prawidłowa odpowiedź na to pytanie wynika z właściwych przepisów prawa, nie zaś z orzecznictwa lub doktryny. Fakt zawarcia w decyzji rozważań co do orzeczeń Sądu Najwyższego wynika z tego, że to sam skarżący przywołał w odwołaniu te elementy i w związku z tym Minister Sprawiedliwości odniósł się do tejże kwestii. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 1 marca 2007 r., której Sąd nadał moc zasady prawnej, obowiązuje dopóki nie zostanie podjęta nowa uchwała w tym zakresie. Niezależnie zatem od słuszności argumentacji Ministra Sprawiedliwości wynikającej z przepisów prawa materialnego, tj. ustawy o radcach prawnych oraz ustawy Kodeks spółek handlowych, Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 1 marca 2007 r. potwierdził ostatecznie poprawność odpowiedzi "B" (zgodnej z kluczem odpowiedzi i przepisami Kodeksu spółek handlowych). Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Na wstępie niniejszych rozważań podkreślić należy, że zgodnie z treścią art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez jego błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, bowiem stosownie do treści art. 183 § 1 p.p.s.a, rozpoznając sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania, która zachodzi w przypadkach przewidzianych w § 2 tego artykułu. W niniejszej sprawie nie występują jednak żadne z wad wymienionych we wspomnianym przepisie, które powodowałyby nieważność postępowania prowadzonego przez Sąd I instancji. Skarga kasacyjna Ministra Sprawiedliwości nie ma usprawiedliwionych podstaw. W zaskarżonym wyroku nie doszło do zarzuconego naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 33 9 ust. 1 ustawy o radcach prawnych, polegającego na niewłaściwym przyjęciu, że pytania nr 139 i 193 nie spełniają wymagań określonych w tym przepisie. Powyższy przepis miał następujące brzmienie: "Egzamin konkursowy polega na rozwiązaniu testu składającego się z zestawu 250 pytań zawierających po trzy propozycje odpowiedzi, z których tylko jedna jest prawidłowa. Kandydat może wybrać tylko jedną odpowiedź. Za każdą prawidłową odpowiedź kandydat uzyskuje 1 punkt". W świetle tego unormowania zbudowanego na zasadzie testu jednokrotnego wyboru, nie jest dopuszczalne formułowanie pytań zawierających propozycje więcej niż jednej prawidłowej odpowiedzi w nawiązaniu do spornych w orzecznictwie i doktrynie problemów. Nie można również formułować pytań, na które odpowiedź będzie uzależniona od przyjęcia dodatkowych założeń pominiętych lub nieprecyzyjnie wyrażonych w pytaniach. Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko zajęte przez Sąd I Instancji co do nieprawidłowej redakcji pytania nr 100, dotyczącego skutków prawnych zło- żenia wniosku o przywrócenie terminu bez jednoczesnego wniesienia apelacji. Jak słusznie zauważył Sąd I instancji z przepisów powołanych w kluczu odpowiedzi, tj. art. 130 § 1 k.p.c. i art. 169 § 3 k.p.c, nie wynika w sposób jednoznaczny, aby niedołączenie przez pełnomocnika apelacji do takiego wniosku było traktowane jako brak formalny podlegający uzupełnieniu w trybie przewidzianym dla uzupełnienia pism procesowych. Dopiero orzecznictwo Sądu Najwyższego przesądziło o tym, iż niedopełnienie przez składającego wniosek o przywrócenie terminu wymagań przewidzianych w art. 169 § 3 k.p.c. stanowi brak formalny, którego uzupełnienie powinien Przewodniczący zarządzić w trybie przewidzianym w art. 130 k.p.c. Na etapie ubiegania się o przyjęcie na aplikację radcowską nie można wymagać od kandydata, choć niewątpliwie byłaby to pożądane, znajomości orzecznictwa i poglądów doktryny w odniesieniu do dziedzin prawa przewidzianych w tematyce egzaminacyjnej. Takiej znajomości można by już wymagać od pełnomocnika procesowego, a więc po odbytej aplikacji zakończonej stosownym egzaminem. Przechodząc do pytanie nr 139, według Ministra Sprawiedliwości, prawidłowa odpowiedź znajduje jednoznaczne potwierdzenie w treści art. 250 pkt 1 w związku z art. 252 § 1 k.s.h. Pierwszy z nich stanowi, że prawo do wytoczenia powództwa o uchylenie uchwały wspólników przysługuje zarządowi, radzie nadzorczej, komisji rewizyjnej oraz poszczególnym ich członkom, natomiast w świetle drugiego przepisu osobom lub organom spółki wymienionym w art. 250 przysługuje prawo do wytoczenia przeciwko spółce powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały wspólników sprzecznej z ustawą. W ocenianym pytaniu przyjęto założenie, że chodzi o legitymację odwołanego członka zarządu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością niebędącego jej wspólnikiem, do wytoczenia przeciwko spółce powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały wspólników sprzecznej z ustawą. W obu wymienionych przepisach Kodeksu spółek handlowych nie określono natomiast uprawnień takich osób, które po odwołaniu ze składu organów spółki nie są już jej wspólnikami. W zależności od rodzaju zastosowanej wykładni tych przepisów w orzecznictwie Sądu Najwyższego i doktrynie zaznaczyły się wyraźnie rozbieżności na tle istnienia lub braku legitymacji do wytoczenia takiego powództwa przez osoby, które oprócz odwołania ich ze składu organów spółki nie są także jej wspólnikami. Przykładowo, stosując wykładnię systemową, Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia 13 lutego 2004 r. II CK 438/02, z dnia 25 listopada 2004 r. III CK 592/03 i z dnia 15 grudnia 2005 r. II CSK 19/05 przyjmował, że byli członkowie zarządu lub rady nadzorczej spółki niebędący wspólnikami mają legitymację do wytoczenia powództwa z art. 252 k.s.h. o stwierdzenie nieważności uchwały o odmowie udzielenia absolutorium tym organom za okres, w którym byli ich członkami. W tych wyrokach podkreślono, że rezultat wykładni językowej jest tylko wówczas rozstrzygający, gdy nie podważają go wyniki uzyskane w drodze innych metod wykładni. Dając prymat wykładni językowej, w uchwale z dnia 1 marca 2007 r. III CZP 94/06 (OSNC 2007/7-8/95) Sąd Najwyższy z kolei uznał, że osobie odwołanej ze składu organu spółki z ograniczoną odpowiedzialnością nie przysługuje legitymacja do wytoczenia powództwa o stwierdzenie nieważności uchwały wspólników sprzecznej z ustawą (art. 252 § 1 w związku z art. 250 pkt 1 k.s.h.). Mimo nadania tej uchwale mocy zasady prawnej, spotkała się ona w pięciu glosach z wysoce zróżnicowaną oceną, także krytyczną. W zaskarżonym wyroku trafnie więc stwierdzono, że na oceniane pytanie możliwe było udzielenie więcej niż jednej prawidłowej odpowiedzi przy wskazaniu źródła przyjętej argumentacji. Przy tak skonstruowanym pytaniu jedna prawidłowa odpowiedź nie wynikała wprost ze wskazanych przez Ministra Sprawiedliwości art. 250 pkt 1 w związku z art. 252 § 1 k.s.h. Skoro w wyniku zakwestionowania omawianych pytań testowych skarżący uzyskałby 191 punktów, trafnie Sąd I instancji uchylił zaskarżoną decyzję, gdyż skarżący spełnił warunki przewidziane w art. 33 9 ust. 3 ustawy o radcach prawnych dla pozytywnego wyniku z egzaminu konkursowego, uzyskując z testu co najmniej 190 punktów. Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania orzeczono na zasadzie art. 204 pkt 2 p.p.s.a.