II SA/Wa 1272/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Kube, Sędziowie WSA Anna Mierzejewska (spr.), Janusz Walawski, Protokolant Marek Kozłowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 października 2009 r. sprawy ze skargi T. S. przedstawicielki ustawowej małoletnich dzieci D., M., K. i W. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję poprzedzającą, 2. określa, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu całości, 3. zasądza od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych na rzecz skarżącej T. S. kwotę 240 zł (słownie: dwieście czterdzieści) tytułem zwrotu kosztów postępowania. T. S. – przedstawicielka ustawowa małoletnich dzieci: D., M., K. i W. S. w dniu 14 stycznia 2009 r., złożyła do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, wniosek o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu dzieci B. S. Decyzją z dnia [...] marca 2009 r. nr [...] Prezes ZUS odmówił T. S. przyznania wnioskowanego świadczenia. W wyniku rozpoznania odwołania decyzją z dnia [...] czerwca 2009 r. nr [...] Prezes ZUS utrzymał swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] marca 2009 r. W uzasadnieniu organ podniósł, że zgodnie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz. U. z 2004 r., Nr 39, poz. 353 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenia, przy czym wszystkie wymienione w tym przepisie przesłanki muszą być spełnione łącznie. Wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia przysługującego po osobie zmarłej i w związku z tym, w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie przesłanek przez osobę zmarłą a następnie przez wnioskodawcę. Wskazał również, iż w przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku organ musi wziąć pod uwagę całokształt okoliczności w sprawie i zbadać pod kątem szczególnych okoliczności powody braku uprawnień, które spowodowały niespełnienie warunków do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych. Z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, że zmarły w wieku 39 lat ojciec dzieci posiadał udowodniony okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 12 lat, 7 miesięcy i 24 dni, a w 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym – udowodniono tylko 1 rok, 6 miesięcy i 27 dni. Ponadto organ wskazał, na liczne przerwy w latach: 1993 – 1995, 1999 – 2002, 2002 – 2005 oraz 2006 – 2007, w których ojciec dzieci nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi. Dodatkowo podniósł, iż we wskazanych okresach nie była wobec ojca dzieci orzeczona całkowita niezdolność do pracy, a zatem nie istniały obiektywne przeszkody do kontynuowania ubezpieczenia w celu nabycia uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Jednocześnie organ podkreślił, iż wykonywanie prac dorywczych, na które powoływała się skarżąca, bez opłacania składek na ubezpieczenie społeczne, nie może być uznane za okoliczność szczególną, która uniemożliwiła nabycie uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym, bowiem osoba decydująca się na taka formę wykonywania pracy winna liczyć się z negatywnymi konsekwencjami w sferze ubezpieczenia społecznego. W związku z tym, Prezes ZUS stwierdził, że w sprawie nie zachodzą szczególne okoliczności, które były powodem niespełnienia przez ojca dzieci warunków do świadczenia na zasadach ogólnych. W skardze na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie T. S. nie zgodziła się ze stanowiskiem Prezesa ZUS i wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Na rozprawie, która odbyła się w dniu 29 października 2009 r. skarżąca przedstawiła świadectwo pracy zmarłego stwierdzające, że w okresie od [...] lutego 1995 r. do [...] maja 2000 r. ojciec dzieci pracował w zakładzie remontowo – budowlanym. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z treścią art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez m.in. kontrolę działalności administracji publicznej (§ 1), a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej (§ 2). Skarga oceniana w tym aspekcie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Konstrukcja przepisu wskazuje, iż aby świadczenie mogło być przyznane, wszystkie wymienione w nim warunki winny być spełnione łącznie. Zawarta w ustawie określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i powstających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczonych, regulacja szczególna pozwala na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. Świadczenia, o których mowa w ww. przepisie są wyjątkowe również z tego względu, że są finansowane z budżetu państwa i nie mają charakteru roszczeniowego, bowiem ustawa nie gwarantuje ich wypłaty, pozostawiając przyznanie takich uprawnień uznaniowej decyzji Prezesa ZUS. Wzmiankowana uznaniowość nie oznacza, że Prezes ZUS ma całkowitą i niekontrolowaną swobodę w tym zakresie. W przypadku tego rodzaju decyzji administracyjnych, kontrola sądowa zmierza do ustalenia, czy na podstawie przepisów prawnych dopuszczalne było wydanie decyzji uznaniowej, czy organ wydając ją nie przekroczył granic uznania administracyjnego i czy uzasadnił rozstrzygnięcie sprawy dostatecznie zindywidualizowanymi przesłankami. Poza oceną zawartych w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przesłanek, organ ma obowiązek przestrzegać reguł postępowania administracyjnego zawartych w Kodeksie postępowania administracyjnego, określających jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania, a znajdujących zastosowanie na gruncie ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych na podstawie jej art. 124. Tak więc Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, związany jest regułami postępowania administracyjnego, określającymi jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. W szczególności winien on przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 kpa), a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Musi również w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 kpa) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 kpa. W niniejszej sprawie Prezes ZUS uchybił wskazanym regułom postępowania, i to w sposób mający istotny wpływ na wynik rozstrzygnięcia, w szczególności poprzez niewyczerpujące i mało wnikliwe rozpatrzenie materiału dowodowego. Odmawiając przyznania świadczenia w drodze wyjątku Prezes ZUS nie poddał szczegółowej analizie zebranego w sprawie materiału. Podstawą uzasadnienia zaskarżonej decyzji jest stwierdzenie, że w okresach od [...] września 1993 r. do [...] stycznia 1995 r., od [...] grudnia 1999 r. do [...] listopada 2002 r., od [...] grudnia 2002 r. do [...] września 2005 r. oraz [...] stycznia 2006 r. do [...] maja 2007 r. nie został udokumentowany jakikolwiek okres zatrudnienia, za który opłacano składki na ubezpieczenie społeczne, a we wskazanych okresach zmarły ojciec dzieci był osobą zdolną do zatrudnienia i w takim przypadku nie można uznać, że niewykonywanie zatrudnienia w powyższych okresach nastąpiło na skutek okoliczności niezależnych od woli ubezpieczonego. Udokumentowany okres składkowy i nieskładkowy ojca dzieci wynoszący 12 lat, 7 miesięcy i 24 dni jest nieadekwatny do jego wieku – 39 lat w dniu zgonu. W tym miejscu należy podkreślić, że art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie uzależnia przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku od stażu ubezpieczeniowego i dlatego ta okoliczność nie mogła mieć w sprawie decydującego znaczenia. Ponadto na rozprawie w dniu 29 października 2009 r. pełnomocnik skarżącej złożył świadectwo pracy zmarłego z dnia [...] lipca 2001 r., z którego wynika, że zmarły B. S. w okresie od [...] lutego 1995 r. do [...] maja 2000 r. były zatrudniony na cały etat jako [...]. Powyższy okres zatrudnienia nie został uwzględniony przez Prezesa ZUS przy wydawaniu decyzji. Powyższa okoliczność również świadczy o tym, że w sprawie niniejszej nie został zgromadzony i poddany ocenie cały materiał dowodowy. W ocenie Sądu, zmarły ojciec dzieci przejawiał aktywność zawodową aby zabezpieczyć byt materialny rodzinie. W niniejszej sprawie nie został wzięty pod uwagę bardzo istotny fakt, że zgon B. S. nastąpił podczas ubezpieczenia i gdyby nie ta śmierć, ojciec dzieci mógłby osiągnąć wymagany okres do przyznania renty w trybie zwykłym. Zdaniem Sądu w sprawie niniejszej zachodzą właśnie szczególne okoliczności, które spowodowały, że nie zostały spełnione warunki ustawowe do uzyskania prawa do renty na zasadach ogólnych. Podkreślić należy, że przepis art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych nie zawiera definicji "szczególnych okoliczności", które spowodowałyby, że określony podmiot nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania prawa do emerytury lub renty. W orzecznictwie przyjmuje się, że te "szczególne okoliczności" – to zdarzenia o charakterze obiektywnym wykluczającym możliwość pozostawania w zatrudnieniu nawet przy dołożeniu przez osobę zainteresowaną "największego wysiłku". Tak więc, organ dokonał niewłaściwej oceny, że przytoczone wyżej fakty nie stanowią szczególnych okoliczności umożliwiających uzyskanie uprawnień do renty na zasadach ogólnych. Rozpoznając sprawę ponownie, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych powinien wnikliwie rozpatrzyć materiał dowodowy pod kątem szczególnych okoliczności, w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy, z uwzględnieniem poczynionych przez Sąd uwag. Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.), orzekł, jak w sentencji wyroku. W oparciu o art. 152 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Sąd wstrzymał wykonanie zaskarżonej decyzji w całości. Na podstawie art. 200 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Sąd przyznał skarżącej od Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych kwotę w wysokości 240 zł, tytułem zwrotu kosztów postępowania.