II OZ 189/10

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Anna Łuczaj po rozpoznaniu w dniu 5 marca 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia J. M. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 20 stycznia 2010 r., sygn. akt II SA/Rz 809/09 o cofnięciu J. M. przyznanego prawa pomocy w całości w sprawie ze skargi J. M. na decyzję Podkarpackiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego w R. z dnia [...] 2009 r., nr [...] przedmiocie nakazu rozbiórki obiektu budowlanego postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 20 stycznia 2010 r., sygn. akt II SA/Rz 809/09 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie cofnął J. M. przyznane postanowieniem z dnia 23 listopada 2009 r. prawo pomocy w całości. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia Sąd podał, iż postanowieniem z dnia 23 listopada 2009 r. referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Rz. przyznał skarżącej prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych ponad kwotę 50 zł, a w pozostałym zakresie oddalił wniosek. Uwzględniając wniosek skarżącej referendarz miał na uwadze, iż skarżąca jest osoba samotną, w złym stanie zdrowia, utrzymującą się z renty rodzinnej w wysokości 1314 zł, a także zadłużenie skarżącej w banku i u osób trzecich. Skarżąca po śmierci męża spłaca kredyt zaciągnięty przez zmarłego męża na budowę domu, który nie jest wykończony w całości oraz pozostała z dwójką małoletnich dzieci na utrzymaniu. W piśmie procesowym z dnia 17 stycznia 2010 r. uczestnik postępowania Z. J. podniósł, iż dane zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy są w znacznej części nieprawdziwe. Wskazał iż dom, który wybudował zmarły mąż skarżącej – Marian Majcher jest wykończony. Zwrócił uwagę, iż M. M. zmarł bezdzietnie, zatem skarżąca nie pozostała po jego śmierci z dwójką małoletnich dzieci na utrzymaniu. Nadto skarżąca odziedziczyła po mężu sporą ilość akcji [...] oraz kilka działek budowlanych. . Na rozprawie w dniu 20 stycznia 2010 r. skarżąca przyznała, że odziedziczyła po mężu akcje [...] oraz działki budowlane. Powołując treść art. 249 p.p.s.a. Sąd pierwszej instancji stwierdził, iż prawo pomocy może zostać cofnięte w całości lub w części, jeżeli po jego przyznaniu wyjdą na jaw okoliczności istotne z punktu widzenia przesłanek skorzystania przez stronę z prawa pomocy, które nie były znane Sądowi w dacie wydawania postanowienia w tym przedmiocie. Art. 249 p.p.s.a. odnosi się do błędnego ustalenia przez Sąd stanu faktycznego, niezbędnego do rozpoznania wniosku o prawo pomocy na skutek wprowadzenia w błąd co do okoliczności tworzących ten stan. W ocenie Sądu, fakty przedstawione przez uczestnika postępowania w piśmie z dnia 17 stycznia 2010 r. odnoście sytuacji majątkowej skarżącej, a następnie potwierdzone przez samą skarżąca na rozprawie w dniu 20 stycznia 2010 r., tj. nabycie w spadku po mężu działek budowlanych oraz akcji [...] świadczą o dobrej sytuacji finansowej skarżącej, a tym samym o braku podstaw do przyznania prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. Sąd zaznaczył także, iż skarżąca w formularzu PPF nie podała wszystkich istotnych okoliczności dotyczących jej sytuacji materialnej. Zażalenie na powyższe postanowienie złożyła J. M., wnosząc o jego uchylenie i przyznanie prawa pomocy w całości. Skarżąca stwierdziła, że zaskarżone postanowienie oparte jest na niezgodnych ze stanem faktycznym informacjach Z. J. Podniosła, iż dom odziedziczony po mężu wykończony jest tylko częściowo oraz, że spłaca kredyt zaciągnięty przez zmarłego męża na wykończenie tego domu. Wskazała, iż nie odziedziczyła działek budowlanych a jedynie udział w nieruchomości rolnej i nie użytkuje żadnej z nieruchomości z tego spadku. Nadto podniosła, że nie otrzymała żadnych pieniędzy z akcji, gdyż znajdują się one w depozycie. J. M. podała także, iż żyje samotnie, jest osobą schorowaną oraz pomaga córce w kłopotach finansowych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie jest zasadne. Art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – zwanej dalej "p.p.s.a." - wprost przenosi na stronę obowiązek wykazania, że nie ma środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania (przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym) lub, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym). Instytucja prawa pomocy ma na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Zasadą jest bowiem, iż strona powinna partycypować w kosztach postępowania, w szczególności jeśli posiada stały miesięczny dochód. Prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest kryterium majątkowe. Sąd nie kieruje się w tym zakresie zasadami słuszności, lecz bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy. Zatem, to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek wykazania sytuacji majątkowej i rodzinnej, uzasadniającej przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Składając wniosek o przyznanie prawa pomocy, strona zostaje pouczona – stosownie do treści art. 233 § 1 Kodeksu karnego - o odpowiedzialności karnej za podanie nieprawdziwych danych lub zatajenie prawdy. Zgodnie z art. 249 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy może być cofnięte w całości lub części, jeżeli się okaże, że okoliczności, na podstawie których je przyznano, nie istniały lub przestały istnieć. Z przepisu tego wynika, że cofnięcie prawa pomocy może nastąpić w wypadku, gdy strona wprowadziła sąd w błąd co do swojej sytuacji majątkowej, rodzinnej czy zdolności płatniczych. W niniejszej sprawie Sąd pierwszej instancji, orzekając o cofnięciu przyznania prawa pomocy ocenił okoliczności powołane przez stronę skarżącą, a w tym dane zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy konfrontując je z informacjami uczestnika postępowania Z. J. zawartymi w piśmie procesowym z dnia 17 stycznia 2010 r., które poddają w wątpliwość rzetelność oświadczenia skarżącej i z których wynika, że skarżąca oprócz majątku ujawnionego we wniosku o przyznanie prawa pomocy jest współwłaścicielką działek budowlanych oraz akcji [...], odziedziczonych po zmarłym mężu. Informacje te zostały potwierdzone przez skarżącą na rozprawie przed Sądem pierwszej instancji w dniu 20 stycznia 2010 r. Skarżąca składając wniosek o przyznanie prawa pomocy – wbrew wyraźnemu pouczeniu zawartemu w formularzu – nie podała tych okoliczności. Należy zwrócić uwagę, że w doktrynie wyrażany jest pogląd, że "każdorazowo sąd powinien cofnąć przyznanie prawa pomocy, jeżeli strona podała nieprawdziwe informacje lub dowody albo zataiła prawdę o swej sytuacji majątkowej, rodzinnej, czy zdolnościach płatniczych" (por. S. Babiarz, B. Dauter, M. Niezgódka – Medek "Koszty postępowania w sprawach administracyjnych i sądowoadministracyjnych". , LexisNexis Warszawa 2007, str. 271). A zatem, należy zgodzić się ze stanowiskiem Sądu pierwszej instancji, iż okoliczności podane przez uczestnika postępowania a następnie potwierdzone przez skarżącą nie dają podstaw do zwolnienia skarżącej z kosztów sądowych, a tym bardziej do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. W tym miejscu należy również wskazać, iż strona może wystąpić z ponownym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w przypadku zmiany okoliczności faktycznych sprawy, które dawałyby podstawę do zajęcia odmiennego stanowiska, aniżeli w prawomocnym postanowieniu Sądu pierwszej instancji o cofnięciu przyznania prawa pomocy. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. oddalił zażalenie.