I OSK 601/09

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Anna Lech, Sędzia del. NSA Grażyna Radzicka, Sędzia NSA Wojciech Chróścielewski (spr.), Protokolant Kamil Wertyński, po rozpoznaniu w dniu 26 listopada 2009r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej H. A. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 6 stycznia 2009r. sygn. akt II SA/Wa 1565/08 w sprawie ze skargi H. A. na decyzję Prezesa Wojskowej Agencji Mieszkaniowej z dnia [...] września 2008r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności pieniężnej oddala skargę kasacyjną Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 6 stycznia 2009 r., II SA/Wa 1565/08 oddalił skargę H. A. na decyzję Prezesa Wojskowej Agencji Mieszkaniowej z dnia [...] września 2008 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności pieniężnej. Wyrok został wydany w następujących okolicznościach sprawy. Prezes Wojskowej Agencji Mieszkaniowej decyzją z dnia [...] września 2008 r., wydaną na podstawie art. 13 ust. 7, art. 19a ust. 3 ustawy z dnia 22 czerwca 1995 r. o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2005 r. nr 41, poz. 398 ze zm.) w zw. z § 2 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 29 października 2004 r. w sprawie umarzania, odraczania i rozkładania na raty należności przysługujących Wojskowej Agencji Mieszkaniowej (Dz.U. nr 245, poz. 2460), utrzymał w mocy decyzję Dyrektora Oddziału Regionalnego WAM w Lublinie z dnia [...] maja 2008 r. w przedmiocie odmowy umorzenia H. A. należności w kwocie 16.785,00 zł. W uzasadnieniu decyzji stwierdził, że Sąd Rejonowy w Lublinie wyrokiem z dnia [...] stycznia 2005 r., sygn. akt [...], uznał H. A. za winną popełnienia czynu z art. 286 § 1 k.k., tj. doprowadzenia innej osoby do niekorzystnego rozporządzenia własnym mieniem za pomocą wprowadzenia jej w błąd. Za ten czyn Sąd skazał ją na karę 1 roku i ośmiu miesięcy pozbawienia wolności oraz na karę grzywny w wysokości trzydziestu stawek dziennych, ustalając stawkę dzienną na kwotę 15,00 zł. Sąd zawiesił wykonanie orzeczonej kary pozbawienia wolności na okres próby wynoszący 4 lata i zasądził od H. A. obowiązek naprawienia szkody wyrządzonej Wojskowej Agencji Mieszkaniowej poprzez wpłacenie na jej rzecz kwoty 33.186,10 zł. Sąd Okręgowy w Lublinie wyrokiem z dnia [...] czerwca 2005 r. sygn. akt [...] utrzymał zaskarżony wyrok w mocy. Prezes WAM stwierdził, że aktualnie ze świadczenia rentowego prowadzona jest skuteczna egzekucja powyższej należności, a w trakcie postępowania egzekucyjnego dłużniczka dokonała dobrowolnych wpłat na łączną sumę 9.400,00 zł. W związku z tym jej stan zadłużenia na dzień 30 kwietnia 2008 r. wynosił 16.547,86 zł. W skardze do Sądu na tą decyzję, skarżąca wniosła o jej uchylenie oraz zasądzenie od organu na jej rzecz kosztów postępowania. Zaskarżonej decyzji zarzuciła naruszenie § 2 ust. 1 pkt 2 przywołanego rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 29 października 2004 r., przez przyjęcie, że w stosunku do niej nie zachodzą przesłanki umorzenia należności, w sytuacji, gdy z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, iż jest ona osobą schorowaną, wymaga stałego leczenia oraz znacznych nakładów finansowych, a prowadzona egzekucja, choć skuteczna z punktu widzenia Skarbu Państwa, uniemożliwia jej pokrycie niezbędnych wydatków związanych z utrzymaniem i leczeniem. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalając zaskarżonym wyrokiem skargę stwierdził, że podstawą prawną zaskarżonej decyzji jest art. 19a ust. 1 ustawy z dnia 22 czerwca 1995 r. o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej oraz § 2 ust. 1 pkt 2, rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 29 października 2004 r. w sprawie umarzania, odraczania i rozkładania na raty należności przysługujących Wojskowej Agencji Mieszkaniowej. Stosownie do pierwszego przepisu, w przypadkach uzasadnionych względami społecznymi, gospodarczymi lub finansowymi, należności pieniężne Agencji mogą być umarzane, odraczane lub rozkładane na raty. Natomiast w myśl drugiego z wskazanych przepisów, należności pieniężne przysługujące Agencji mogą być umarzane w całości lub w części, gdy dłużnik będący osobą fizyczną posiada wyłącznie składniki majątkowe niepodlegające egzekucji sądowej lub administracyjnej, o których mowa w pkt 1, oraz przedmioty codziennego użytku domowego, albo egzekucja należności spowodowałaby istotne zagrożenie dla dalszej egzystencji osoby dłużnika lub członków jego rodziny. Sąd uznał za bezsporne, że na mocy prawomocnego wyroku Sądu Rejonowego w Lublinie, nakazano skarżącej obowiązek naprawienia wyrządzonej przestępstwem szkody, poprzez wpłacenie na rzecz Wojskowej Agencji Mieszkaniowej - Oddział Regionalny w Lublinie kwoty 33.186,10 zł. Poza sporem pozostaje również okoliczność, że na dzień 21 maja 2008 r. ciążący na skarżącej obowiązek naprawienia szkody wynosił 16.785,00 zł. W przepisie art. 19a ustawy użyto sformułowania "mogą", co wskazywałoby na przyjęcie przez ustawodawcę konstrukcji uznania administracyjnego. W przepisie tym posłużono się także pojęciem niedookreślonym w postaci: "względów społecznych, gospodarczych lub finansowych", co z kolei nakłada na organ obowiązek każdorazowego ustalania jego treści w ramach okoliczności faktycznych danej sprawy. Zdaniem Sądu organ administracji właściwie ocenił, że umorzenia należności w rozpoznanej sprawie nie uzasadniają względy finansowe, ponieważ skarżąca nie posiada wyłącznie składników majątkowych niepodlegających egzekucji sądowej lub administracyjnej wymienionych w art. 829 - 833 k.p.c. lub art. 8 - 10 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Skarżąca ze względu na to, że jest właścicielem lokalu mieszkalnego w L., przy ul. [...] i utrzymuje się z renty z tytułu niezdolności do pracy w wysokości 1.101,06 zł brutto (651,70 zł netto), z której w związku z prowadzoną egzekucją, na rzecz WAM, dokonywane są potrącenia w wysokości 275,26 zł nie jest osobą, o której mowa w § 2 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia. Skarżąca jest wprawdzie osoba schorowaną, ale mając możliwość złożenia dokumentów potwierdzających wydatki ponoszone na ten cel z uprawnienia tego nie skorzystała. Faktury przedstawione przez nią nie dowodzą, aby ponosiła na leczenie wydatki w kwotach pierwotnie zadeklarowanych we wniosku o umorzenie należności. Z treści złożonych faktur nie wynikało nadto, że skarżąca ponosi wydatki na leki związane ze specjalistycznym leczeniem, na które wskazywałyby skierowania i zaświadczenia lekarskie. Zdaniem Sądu, nie można zatem mówić o istotnym zagrożeniu dla dalszej egzystencji osoby dłużnika, skoro skarżąca nie udokumentowała faktu, że takie zagrożenie choćby zaistniało. Przede wszystkim zaś osiągane przez skarżącą dochody przekraczają minimum egzystencji i przekraczają kryterium dochodowe osoby samotnie gospodarującej, uprawniające do korzystania ze świadczeń socjalnych. Nie bez znaczenia dla prawidłowości rozstrzygnięcia organu postaje także, udokumentowana w aktach okoliczność, że skarżąca korzysta na co dzień z pomocy osoby bliskiej - swojej siostry oraz, że prowadzona egzekucja jest w dalszym ciągu skutecznie prowadzona. Sąd podzielił również stanowisko organu, że w sprawie wszczętej wnioskiem skarżącej należało przyjąć pierwszeństwo interesu społecznego nad słusznym interesem strony. Rację ma organ twierdząc, że orzeczone przez Sąd odszkodowanie ma dwoisty charakter: sprawiedliwościowy i kompensacyjny. Wynika to z zasad ogólnych prawa karnego. Naprawienie szkody wyrządzonej pokrzywdzonemu przestępstwem lub zadośćuczynienie za wyrządzoną mu krzywdę, należy obecnie do podstawowych zadań prawa karnego, powinno więc być ono regułą - niezależną od tego, jaka kara lub środek karny został wymierzony sprawcy przestępstwa. W konsekwencji niemożliwym byłoby pogodzenie umorzenia należności ze względami społecznymi. Od powyższego wyroku H. A. wniosła skargę kasacyjną, zaskarżając wyrok w całości, zarzucając: I. naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie § 2 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 29 października 2004 r. w sprawie umarzania, odraczania i rozkładania na raty należności przysługujących Wojskowej Agencji Mieszkaniowej, przez przyjęcie, że w stosunku do skarżącej nie zachodzą przesłanki umorzenia należności, gdyż skarżąca nie wykazała (nie udokumentowała), by istniało zagrożenie dla jej egzystencji w sytuacji, gdy z zebranego w sprawie materiału dowodowego wynika, iż: skarżąca jest osobą schorowaną - cierpi na przewlekłą chorobę niedokrwienną, ma zdiagnozowaną wadę serca, nadciśnienie tętnicze, nadwagę, wykazuje niewydolność statyczno - dynamiczną kręgosłupa oraz oczekuje na operację guzów głowy i stóp, co udokumentowała stosownymi zaświadczeniami lekarskimi; jest osobą wymagającą stałej pomocy osób trzecich; w związku ze zdiagnozowanymi u niej chorobami wymaga ciągłego leczenia oraz znacznych nakładów finansowych, co udokumentowała stosownymi rachunkami; korzysta z pomocy socjalnej; ma zadłużenie z tytułu opłat za wodę oraz na koncie bankowym; prowadzona egzekucja należności, choć skuteczna z punktu widzenia Skarbu Państwa uniemożliwia skarżącej pokrycie kosztów leczenia i innych należności, jak choćby czynszu w mieszkaniu, które zajmuje, czy też opłat za wodę; II. naruszenie prawa materialnego, przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie - art. 19a ust. 1 ustawy z dnia 22 czerwca 1995 r. o zakwaterowaniu sił zbrojnych w zw. z § 2 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 29 października 2004 r. w sprawie umarzania, odraczania i rozkładania na raty należności przysługujących Wojskowej Agencji Mieszkaniowej przez przyjęcie, że organ w sposób wszechstronny ocenił stan faktyczny sprawy i trafnie uznał, że skarżąca może podołać ciążącemu na niej obowiązkowi odszkodowawczemu, gdyż jej dochody przekraczają minimum egzystencji i ma składnik majątkowy w postaci mieszkania w sytuacji, gdy: skarżąca mieszka w mieszkaniu, z którego prowadzona jest egzekucja (jest to jedyny lokal, który posiada); z otrzymywanych dochodów musi opłacać opłaty za mieszkanie, wodę, energię elektryczną, gaz, telefon; otrzymywana pomoc od rodziny jest jedynie okresowa i nie zaspokaja wszelkich potrzeb skarżącej; III. naruszenie prawa materialnego, przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie - art. 19a ust. 1 ustawy z dnia 22 czerwca 1995 r. o zakwaterowaniu sił zbrojnych w zw. z § 2 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Obrony kodowej z dnia 29 października 2004 r. w sprawie umarzania, odraczania i rozkładania na raty należności przysługujących Wojskowej Agencji Mieszkaniowej przez przyjęcie, że w sprawie niniejszej występuje prymat interesu społecznego w sytuacji, gdy zarówno z przepisu ustawy, jak i rozporządzenia wynika prymat słusznego interesu strony. Wskazując na powyższe zarzuty skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie od organu na rzecz skarżącej kosztów postępowania. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że skarżąca od wielu lat jest osobą przewlekle chorą. Uzyskuje dochody w granicach 650 zł netto a z nich opłaca nie tylko koszty zakupu leków, czy inne formy leczenia, ale również mieszkanie - 200 zł, a także opłaty za gaz, telefon i energię elektryczną - w kwocie 100 zł, czy koszty wyżywienia i zakupu ubrań - około 300 zł miesięcznie. Oznacza to, że na zakup leków skarżącej pozostaje teoretycznie miesięcznie około 50 zł. Znaczna część renty jest potrącana na poczet spłaty należności zasądzonej wyrokiem Sądu Rejonowego w Lublinie i objętej wnioskiem w niniejszej sprawie. Okoliczność ta powoduje, że faktycznie skarżąca dysponuje znacznie mniejszą kwotą, niż wynikałoby z powyższych wyliczeń i praktycznie nie ma środków na zakup leków. Dzięki pomocy rodziny oraz uzyskiwanej od czasu do czasu celowej pomocy socjalnej część z tych leków wykupuje, choć odbywa się to kosztem niepłacenia innych należności - rachunków za wodę (zadłużenie w kwocie 3.021,11 zł) oraz permanentnego zadłużenia na koncie bankowym. Oczywiście, że egzekucja należności WAM prowadzona poprzez zajęcie części otrzymywanego przez skarżącą świadczenia rentowego jest skuteczna, ale właśnie ta egzekucja odbywa się kosztem zdrowia i egzystencji skarżącej, gdyż wskutek egzekucji nie może ona przeznaczyć uzyskiwanych środków na zakup potrzebnych w leczeniu leków, czy zapłacić podstawowych opłat w mieszkaniu, w którym mieszka (co ustalił już nawet organ I Instancji). Świadczą o tym bezspornie załączone do akt sprawy recepty na niewykupione leki. W tym kontekście zupełnie niezrozumiałe są stwierdzenia Sądu, że dochód uzyskiwany przez skarżącą przekracza minimum egzystencji dla osób samotnie gospodarujących. Rozporządzenie przecież nie uzależnia możliwości umorzenia należności od tego czy dłużnik spełnia, czy też nie to właśnie kryterium. Już te, wykazane dowodami z okoliczności, w ocenie skarżącej uzasadniają w pełni twierdzenie, że wypełnia ona wskazaną w § 2 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej przesłankę do umorzenia należności objętej wnioskiem, albowiem egzekucja należności, zagraża dalszej egzystencji skarżącej. Wprawdzie skarżąca posiada składnik majątkowy w postaci mieszkania, w którym mieszka, a który to składnik podlega egzekucji. Gdyby jednak skarżąca sprzedała zajmowane przez siebie mieszkanie i z uzyskanych środków spłaciła należność, nie miałaby gdzie mieszkać. Także stan zdrowia skarżącej uniemożliwia jej podjęcie jakiejkolwiek pracy i uzyskanie jakiegokolwiek dodatkowego dochodu z przeznaczeniem na spłatę należności objętych wnioskiem. Trudno również zgodzić się z Sądem I instancji, iż przepisy rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej, czy ustawy wyłączają generalnie możliwość umorzenia należności przysługujących WAM, z powodu prymatu interesu społecznego nad interesem prywatnym strony, czy niemożności pogodzenia umorzenia tej konkretnej należności z względami społecznymi. Nawet zatem w wypadku zasądzenia należności wyrokiem karnym tytułem środka karnego przepisy rozporządzenia z dnia 29 października 2004 r. znajdą jak najbardziej zastosowanie. Należy przy tym wskazać, że żaden przepis, w tym w szczególności przepis § 2 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia nie wyłącza możliwości umorzenia takich należności. Oznacza to, że ustawodawca generalnie dopuścił możliwość ich umorzenia, pod warunkiem jednak spełniania przesłanek wskazanych w rozporządzeniu przez osobę, na której ciąży obowiązek. W odpowiedzi na skargę kasacyjną Prezes Wojskowej Agencji Mieszkaniowej wniósł o jej oddalenie oraz o zasądzenie od skarżącej na rzecz Prezesa Wojskowej Agencji Mieszkaniowej kosztów zastępstwa procesowego przed naczelnym Sądem Administracyjnym. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Wniesiona w rozpoznawanej sprawie skarga kasacyjna w sposób oczywisty nie posiada usprawiedliwionych podstaw. Skargę tą oparto tylko na podstawie określonej w art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270 z późn. zm. - dalej p.p.s.a.) Ograniczenie to pozostawia poza zakresem rozważań Naczelnego Sądu Administracyjnego wszelkie kwestie związane ze stosowaniem przepisów postępowania, a w szczególności z dokonaniem przez Sąd I instancji kontroli prawidłowości przeprowadzenia przez rozstrzygające w niniejszej sprawie organy administracji publicznej postępowania dowodowego (wyjaśnienia stanu faktycznego, zgromadzenia i rozpatrzenia materiału dowodowego). Z utrwalonego już orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego wynika, że na drodze podnoszenia zarzutów dotyczących naruszenia prawa materialnego nie można podważać wadliwości w zakresie ustalania stanu faktycznego (por. wyrok NSA z dnia 31 marca 2004 r., OSK 59/04, ONSAiWSA 2004, nr 1, poz. 10.; wyrok NSA z dnia 13 października 2004 r., FSK 548/04, LEX 147685.; wyrok NSA z dnia 14 października 2004 r., FSK 568/04, ONSAiWSA 2005 nr 4, poz.67; wyrok WNSA z dnia 21 lutego 2005 r., GSK 1045/04, LEX nr 187142; wyrok NSA z dnia 3 marca 2005 r., GSK 974/04, LEX 186875; wyrok NSA z dnia 3 września 2008 r., II GSK 293/08, niepubl.;). W myśl art. 19a ust. 1 ustawy z dnia z dnia 22 czerwca 1995 r. o zakwaterowaniu Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. z 2005 r. nr 41, poz. 398 ze zm.) należności pieniężne Wojskowej Agencji Mieszkaniowej w przypadkach uzasadnionych względami społecznymi, gospodarczymi lub finansowymi mogą być umarzane, odraczane lub rozkładane na raty. Na podstawie zaś § 2 ust. 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 29 października 2004 r. w sprawie umarzania, odraczania i rozkładania na raty należności przysługujących Wojskowej Agencji Mieszkaniowej (Dz.U. nr 245, poz. 2460), należności przysługujące Agencji mogą być umarzane w całości lub części w przypadku, gdy dłużnik, będący osobą fizyczną, posiada wyłącznie składniki majątkowe niepodlegające egzekucji sądowej lub administracyjnej wskazane w punkcie 1 tego samego § 2 ust. 1 oraz przedmioty codziennego użytku domowego albo egzekucja należności "spowodowałaby istotne zagrożenie dla dalszej egzystencji osoby dłużnika lub członków jego rodziny". Nie ulega przy tym wątpliwości, iż umorzenie omawianych należności ma charakter wyjątkowy, co wymaga skrupulatnego ustalania i badania podstaw do zastosowania tej instytucji. Nie może też budzić wątpliwości okoliczność, że nawet, przy spełnieniu przesłanek z tego przepisu umorzenie należności pozostawiono uznaniu organu administracji, co oznacza, iż może on, ale nie musi podjąć decyzję o umorzeniu należności, uwzględniając przy tym wynikające z art. 7 k.p.a. dyrektywy, to znaczy ważąc interes społeczny i słuszny interes strony. W rozpoznawanej sprawie jednak, do rozważania zasadności umorzenia należności nie powinno w ogóle dojść. Skoro bowiem przedmiotowa należność wynikała z wyroku Sądu Rejonowego w Lublinie z dnia [...] stycznia 2005 r., sygn. akt [...], nakazującego skarżącej naprawienie szkody wyrządzonej Wojskowej Agencji Mieszkaniowej poprzez wpłacenie na jej rzecz kwoty 33.186,10 zł, to o żadnych względach gospodarczych, społecznych czy finansowych w rozumieniu art. 19a ustawy nie może być mowy. Przeprowadzone przez organy administracji postępowanie administracyjne, trafnie ocenione za prawidłowe przez Sąd I instancji nie wykazało spełnienia przesłanek z § 2 ust. 1 pkt 2 powołanego rozporządzenia. Jest bezsporne, że skarżąca jest właścicielką lokalu mieszkalnego. Otrzymuje także rentę, a prowadzona egzekucja należności nie spowodowała do tej pory "istotnego zagrożenia dla dalszej egzystencji" składającej skargę kasacyjną, a przeprowadzona przez organy administracji analiza jej sytuacji finansowej nie wskazuje, na to, że zagrożenie takie może nastąpić w przyszłości. Dodatkowo należy także mieć na względzie fakt, że każda osoba wchodząca w konflikt z prawem karnym musi liczyć się z konsekwencjami swych czynów. Z tych wszystkich względów orzeczono jak w sentencji na podstawie art. 184 p.p.s.a.