VI SA/Wa 1518/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Magdalena Bosakirska (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Piotr Borowiecki Sędzia WSA Pamela Kuraś-Dębecka Protokolant Eliza Mroczek po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 25 listopada 2009 r. spraw ze skarg M. Z. i Z. Z. na decyzje Głównego Inspektora Jakości Handlowej Artykułów Rolno - Spożywczych z dnia [...] lipca 2009 r.: 1.nr [...], 2.nr [...], 3.nr [...] w przedmiocie stwierdzenia wprowadzenia do obrotu nawozów niezgodnie z warunkami ustawy o nawozach i nawożeniu 1. uchyla zaskarżone decyzje oraz utrzymane nimi w mocy decyzje [...] Wojewódzkiego Inspektora Jakości Handlowej Artykułów Rolno - Spożywczych w [...] z dnia [...] marca 2009 r. 2. stwierdza, że uchylone decyzje nie podlegają wykonaniu; 3. zasądza od Głównego Inspektora Jakości Handlowej Artykułów Rolno – Spożywczych na rzecz skarżących M. Z. i Z. Z. kwotę 600 (sześćset) tytułem zwrotu kosztów postępowania. Trzema zaskarżonymi decyzjami z dnia [...] lipca 2009 r. Główny Inspektor Jakości Handlowej Artykułów Rolno Spożywczych utrzymał w mocy trzy decyzje Wojewódzkiego Inspektora Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych w [...] z dnia [...] marca 2009 r. stwierdzające wprowadzenie do obrotu, określonych tymi decyzjami partii nawozu Biohumus Extra Pelargonia (nr [...]nawozu Biohumus Extra Kwiaty Kwitnące (nr [...]) i nawozu Biohumus Extra Surfinia (nr [...]), niezgodnie z art. 3 ustawy z dnia 26 lipca 2000 r. o nawozach i nawożeniu (Dz.U. nr 89 poz.991 z późn. zmianami), określające termin wycofania zakwestionowanych partii nawozów oraz ustalające wysokość opłat sankcyjnych należnych z tego tytułu. Do wydania powyższych decyzji doszło w następującym stanie faktycznym i prawnym. W dniach [...] marca - [...] kwietnia 2007 r. inspektorzy Wojewódzkiego Inspektora Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych w [...] /dalej zwanego Inspektorem Wojewódzkim/ przeprowadzili kontrolę nawozów wprowadzanych do obrotu w E. s.c. M. Z. i Z. Z. Podczas kontroli stwierdzono, że wspólnicy spółki cywilnej E. nie uzyskali pozwolenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na wprowadzenie do obrotu nawozów organicznych zgodnie z art. 3 ust. 2 ustawy z dnia 26 lipca 2000 r. o nawozach i nawożeniu (Dz.U. nr 89 poz. 991 z późn. zmianami, zwanej dalej ustawą o nawozach i nawożeniu z 2000 r.). Wojewódzki Inspektor wydał trzy decyzje z [...] kwietnia 2007 r. nakazujące wycofanie z obrotu w terminie 7 dni zakwestionowanych partii nawozów Biohumus Extra Pelargonia, Biohumus Extra Kwiaty Kwitnące i Biohumus Extra Surfinia oraz nakazujące wniesienie ustalonych decyzjami opłat sankcyjnych należnych z tego tytułu. Od wszystkich trzech decyzji odwołali się M. i Z. Z. Główny Inspektor Jakości Handlowej Artykułów Rolno- Spożywczych wydał trzy decyzje z dnia [...] czerwca 2007 r. uchylające i orzekające co do istoty sprawy. Zmiana polegała w istocie jedynie na nowej redakcji rozstrzygnięć wprowadzonych zaskarżonymi decyzjami. Główny Inspektor: 1/ stwierdził wprowadzenie do obrotu określonych tymi decyzjami partii nawozu Biohumus Extra Pelargonia, nawozu Biohumus Extra Kwiaty Kwitnące i nawozu Biohumus Extra Surfinia niezgodnie z art. 3 ustawy o nawozach i nawożeniu z 2000 r. 2/ określił termin wycofania zakwestionowanych partii nawozów oraz 3/ ustalił wysokość opłat sankcyjnych należnych z tego tytułu. Wojewódzki Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 12 września 2008 r. sygn. akt VI SA/Wa 1306/07 po rozpoznaniu skarg M. i Z. Z. uchylił wszystkie trzy decyzje. W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał, że w sprawie okolicznością sporną było, czy zakwestionowane nawozy, wyprodukowane przy udziale dżdżownic były nawozami organicznymi w rozumieniu art. 2 pkt 4 ustawy o nawozach i nawożeniu z 2000 r. i czy na ich wprowadzenie do obrotu potrzebne było zezwolenie, o którym mowa w art. 3 ust. 2 tej ustawy. Sąd wskazał, iż organ nie wyjaśnił, czy pod pojęciem "biohumus produkt hodowli dżdżownic kalifornijskich" rozumie kompost, czy też sam fakt wykorzystania dżdżownic w procesie wytwarzania danego nawozu już kwalifikuje produkt do nawozów organicznych. Sąd wskazał też, iż nie zostało wyjaśnione pojęcie "biohumus". Sąd przywołał wyrok NSA z dnia 22 czerwca 2007 r. sygn. akt II GSK 50/07, wydany w identycznej sprawie, w którym NSA zaznaczył, iż komposty wyprodukowane przy udziale dżdżownic kalifornijskich nie są odrębnym typem nawozów. Sąd wskazał, iż w tym stanie rzeczy należy ustalić, czy kwestionowany produkt jest kompostem i zalecił wykorzystanie wiadomości specjalnych z danej dziedziny nauki. Omawiany wyrok WSA nie został zaskarżony przez żadną ze stron. Rozpoznając sprawę ponownie organ I instancji powołał biegłego prof. dr hab. Z. L. [...], który przy piśmie z dnia 30 stycznia 2009 r. przedstawił opinię dotyczącą zakwalifikowania produktów hodowli dżdżownic kalifornijskich w postaci płynnej o nazwach: Biohumus Extra Pelargonia, Biohumus Extra Kwiaty Kwitnące, Biohumus Extra Surfinia. Biegły wyjaśnił, że: 1/ produkcja omawianych nawozów polega na przetwarzaniu przez dżdżownicę kalifornijską odchodów zwierzęcych różnego pochodzenia, a na bazie powstałego wermikompostu sporządzana jest zawiesina wodna o zróżnicowanym składzie fizycznym, chemicznym i biologicznym, 2/ nawozy te mogłyby zostać zaliczone do nawozów organicznych pod warunkiem spełnienia wymogów z ustawy o nawozach i nawożeniu z 2000 r. oraz z rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 19 października 2004 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów ustawy o nawozach i nawożeniu (Dz.U. nr 236 z 2004 r. poz. 2369). 3/ omawiane produkty mogłyby zostać zaliczone do nawozów organicznych zgodnie z przepisami ustawy z dnia 10 lipca 2007 r. o nawozach i nawożeniu (Dz.U. nr 147 z 2007 r. poz. 1033, dalej zwana ustawą o nawozach i nawożeniu z 2007 r.) pod warunkiem spełnienia wymagań formalno-prawnych z tej ustawy oraz jakościowych z rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 18 czerwca 2008 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów ustawy o nawozach i nawożeniu (Dz.U. nr 119 z 2007r. poz. 765). 4/ omawiane produkty nie mogą być zakwalifikowane do kompostów, ponieważ wermikompost jest surowcem do ich wytworzenia. Mogą stanowić nawóz organiczny, którego wprowadzenie do obrotu uwarunkowanie jest spełnieniem wymogów formalno-prawnych. Jeżeli nie spełniają wymagań jakościowych, mogłyby zostać zakwalifikowane do grupy środków wspomagających uprawę roślin, pod warunkiem spełnienia wymagań formalno-prawnych związanych z dopuszczeniem do obrotu. Wówczas kryteria jakościowe nie obejmują wymaganych minimalnych zawartości składników nawozowych. Decyzjami z dnia [...] marca 2009 r. Wojewódzki Inspektor Jakości Handlowej Artykułów Rolno- Spożywczych w Szczecinie stwierdził wprowadzenie do obrotu określonych tymi decyzjami partii nawozu: Biohumus Extra Pelargonia (nr [...]), nawozu Biohumus Extra Kwiaty Kwitnące (nr [...]) i nawozu Biohumus Extra Surfinia (nr [...]) niezgodnie z art. 3 ustawy z dnia 26 lipca 2000 r. o nawozach i nawożeniu (Dz.U. nr 89 poz. 991 z późn. zmianami), określił 7 dniowy termin wycofania zakwestionowanych partii nawozów oraz nakazał wniesienie ustalonych w tych decyzjach kwot opłat sankcyjnych. Jako podstawę prawną swego działania wskazał art. 37 ustawy o nawozach i nawożeniu z 2007 r., art. 17 ust. 1 pkt 8 i art. 21 ustawy z dnia 21 grudnia 2000 r. o jakości handlowej artykułów rolno-spożywczych (Dz.U. nr 187 z 2005 r. poz. 1577 z późn. zmianami) oraz art.104 k.p.a. W jednobrzmiących uzasadnieniach omawianych decyzji organ wskazał, że w świetle art. 2 pkt 1 ustawy o nawozach i nawożeniu z 2007 r. każdy produkt przeznaczony do dostarczania roślinom składników pokarmowych lub zwiększania żyzności gleb jest nawozem. Nawozami naturalnymi są wyłącznie nawozy wymienione w art. 2 pkt 4 ustawy. Nawozów Biohumus Extra Pelargonia, Biohumus Extra Kwiaty Kwitnące i Biohumus Extra Surfinia nie sposób zakwalifikować do którejkolwiek kategorii nawozów z tego przepisu, w szczególności nie są to odchody zwierząt gospodarskich. Zatem nawozy te są nawozami organicznymi wyprodukowanymi przy udziale dżdżownic kalifornijskich z substancji organicznej-obornika i jako organiczne wymagały zezwolenia na wprowadzenie do obrotu handlowego. Nadanie przedsiębiorstwu E. decyzją Powiatowego lekarza Weterynarii z dnia [...] czerwca 2008 r. numeru weterynaryjnego ([...]) nie stanowi zakwalifikowania produkowanych tam nawozów do nawozów naturalnych. Określenie "nawóz naturalny" jest używane przez producentów na etykietach, nie jest natomiast kwalifikacją badanego nawozu. Zgodnie z opinią biegłego L. omawiane nawozy nie są kompostem, ponieważ powstają z wermikompostu, który jest surowcem do ich wytworzenia. Odwołania od wszystkich trzech decyzji I instancji wnieśli M. i Z. Z. żądając ich uchylenia. Główny Inspektor Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych zwrócił się do biegłego prof. L. o sporządzenie opinii uzupełniającej. Przy piśmie z dnia [...] kwietnia 2009 r. biegły L. przedstawił opinię uzupełniającą. Wyjaśnił, że "nawozy naturalne są specyficzną grupą nawozów organicznych, wyodrębnioną w przepisach ustawy o nawozach i nawożeniu z 2007 r. ze względu na sposób wytwarzania nie podlegający żadnej obróbce, na przeznaczenie do rolniczego wykorzystania." Jeżeli sposób produkcji omawianych nawozów polega na przetwarzaniu przez dżdżownicę kalifornijską odchodów zwierzęcych, a na bazie powstałego wermikompostu sporządzana jest zawiesina wodna o składzie fizycznym, chemicznym i biologicznym całkowicie odbiegającym od składu chemicznego nawozów naturalnych (definiowanego w Dz. U. nr 93 z 2005 r. poz. 780), to substancja taka powinna być zaliczona do nawozów organicznych. Nawozy naturalne to nawozy pochodzące od zwierząt gospodarskich, a wśród nich dwa rodzaje nawozów płynnych: gnojówka i gnojowica. Nawozy Biohumus Extra Pelargonia, Biohumus Extra Kwiaty Kwitnące i Biohumus Extra Surfinia nie są zatem nawozami naturalnymi. Ponadto nawozy te nie są przeznaczone do rolniczego wykorzystania. Nawozy te powinny zostać zakwalifikowane do nawozów organicznych wymagających zezwolenia na wprowadzenie do obrotu. Decyzjami z dnia [...] lipca 2009 r. nr [...],[...] Główny Inspektor Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych utrzymał w mocy zaskarżone decyzje. Jako podstawę prawną wszystkich trzech decyzji wskazał art. 138 § 1 pkt 2 k.p.a., art. 37 ust. 2 pkt 2 cytowanej wyżej ustawy o nawozach i nawożeniu z 2007 r., w związku z art. 17 ust. 1 pkt 8 i art. 21 ustawy z dnia 21 grudnia 2000 r. o jakości handlowej artykułów rolno-spożywczych /Dz.U. nr 5 z 2001 r. poz. 44 z późn. zmianami/ oraz art. 21 ust. 2 ustawy o nawozach i nawożeniu z 2000 r. W jednobrzmiących uzasadnieniach wszystkich trzech decyzji wskazał, że nie jest sporny fakt, iż skarżący wprowadzali do obrotu bez zezwolenia ministra do spraw rolnictwa nawozy Biohumus Extra Pelargonia, Biohumus Extra Kwiaty Kwitnące i Biohumus Extra Surfinia. Omawiane nawozy powstają ze zmieszania z wodą obornika zwierząt kopytnych przejedzonego przez dżdżownice kalifornijskie. Spór koncentruje się na ocenie prawnej otrzymanego w ten sposób nawozu. Zdaniem organu produkt ten jest nawozem organicznym, zaś zdaniem skarżących jest nawozem naturalnym. Organ przywołał znajdujące się w aktach opinie naukowców. Dr inż. A. K. w opinii z dnia [...] lipca 2005 r. wyraziła pogląd, iż biohumus jest sypkim nawozem organicznym powstałym na bazie obornika przetworzonego przez dżdżownice kalifornijskie. Prof. dr hab. O. N. w oświadczeniu z dnia [...] lutego 2007 r. wyjaśnił, iż biohumus [...] powstaje z naturalnego obornika bez żadnych dodatków i dlatego nie jest kompostem ani kompostem dżdżownicowym, ani kompostem wytworzonym przy udziale dżdżownic, tylko po rozcieńczeniu wodą jest cennym nawozem naturalnym ciekłym. I. w [...] w piśmie z dnia [...] stycznia 2008 r. wyjaśnił, że płynne nawozy wytworzone z obornika przetworzonego przez dżdżownice są nawozami organicznymi. Organ oparł się na opisanych wyżej dwóch opiniach prof. L. i uznał, że omawiane nawozy są nawozami organicznymi, zaś opinii dr K. K. i prof. N. nie uwzględnił. Zdaniem organu, obornik przetworzony przez dżdżownice z dodatkiem wody powinien być zakwalifikowany, jako nawóz organiczny innego rodzaju niż kompost. Nieprzetworzony obornik i obornik podżdżowniczy (wermikompost) są substancjami organicznymi. Jeżeli uzna się omawiane produkty za odmienną od kompostów grupę nawozów, to i tak są to nawozy organiczne, które zgodnie z ustawą o nawozach i nawożeniu z 2000 r. i ustawą o nawozach i nawożeniu z 2007 r. mogą być wprowadzane do obrotu na podstawie zezwolenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Zgodnie z tymi ustawami bez zezwolenia mogą być wprowadzane do obrotu tylko nawozy naturalne. Nawozami naturalnymi są tylko nawozy wymienione enumeratywnie w obu ustawach, a omawiane biohumusy do nich nie należą. Płynnymi nawozami naturalnymi są tylko gnojówka i gnojowica, zaś biohumusy nie są ani gnojówką, ani gnojowicą, zatem nie są płynnymi nawozami naturalnymi. Skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na wszystkie trzy wymienione decyzje wnieśli M. i Z. Z.. We wszystkich skargach zarzucili błędne ustalenia faktyczne dotyczące produkcji nawozów, błędne rozumienie przepisów k.p.a., błędne rozumienie prawa materialnego tj. ustawy o nawozach i nawożeniu oraz rozporządzenia WE 1774/2002, brak zastosowania prawomocnych orzeczeń sądów powszechnych i administracyjnych oraz złą wolę. Skarżący przedstawili w trzech skargach i późniejszych pismach procesowych jednakową argumentację. Wskazali, że są szykanowani przez organ i w związku z tym Prokuratura Rejonowa w S. wszczęła śledztwo (dołączyli zawiadomienie o wszczęciu śledztwa). Zarzucali brak powiadomienia o wszczęciu postępowania po pierwszym wyroku sądu administracyjnego. Podnieśli, że produkowane przez nich nawozy są nawozami naturalnymi, gdyż dżdżownice są karmione obornikiem zwierząt kopytnych, zaś obornik jest nawozem naturalnym. Skarżący zakwestionowali opinię prof. L. i wskazali, że w istocie wynika z niej, że opiniowane nawozy mogłyby być nawozami organicznymi, ale nie są. Powołali się na pozostałe opinie specjalistów znajdujące się w aktach sprawy. Podnieśli, że piąta i szósta cyfra nadanego ich przedsiębiorstwu weterynaryjnego numeru identyfikacyjnego ([...]) określa zakres i rodzaj działalności. Cyfry [...] oznaczają "prowadzenie innej działalności w zakresie ubocznych produktów pochodzenia zwierzęcego". Zgodnie z omawianym świadectwem weterynaryjnym przedsiębiorstwo E. zajmuje się produkcją nawozu naturalnego, z którą wiąże się konieczność objęcia nadzorem weterynaryjnym. Skarżący podnieśli, że nie prowadzą kompostowni, a hodowla dżdżownic jest działem specjalnym produkcji rolnej, zaś biohumus jest nierozłącznym produktem tej hodowli. Biohumusy posiadają Certyfikaty Zgodności wydane przez Polskie Centrum Badań i Certyfikacji, które zakwalifikowało je, jako nawozy naturalne. Do skargi dołączyli Protokół kontroli przeprowadzonej przez Inspektorów IJHARS z dnia [...] kwietnia 2005 r., w którym nawóz PAGON - produkt hodowli dżdżownic kalifornijskich, został zakwalifikowany jako nawóz naturalny biohumus nie podlegający przepisom ustawy o nawozach i nawożeniu z 2000 r. W protokole tym zaznaczono także, że zgodnie z przepisami ustawy dnia 19 listopada 1999 r. prawo działalności gospodarczej, stosowanie ustawy o nawozach i nawożeniu z 2000 r. wyłączone jest wobec hodowli dżdżownic. Hodowla dżdżownic należy do działów specjalnych produkcji rolnej i jest działalnością wytwórczą w rolnictwie, a to uniemożliwia uzyskanie wpisu do rejestru działalności gospodarczej i co za tym idzie uniemożliwia uzyskanie zezwolenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na wprowadzanie nawozów do obrotu. Skarżący wskazali, że także sądy powszechne i Sąd Najwyższy w uzasadnieniach swoich wyroków wydanych w sprawach cywilnych zakwalifikowały biohumusy jako nawozy naturalne. Dołączyli do skargi szereg dokumentów, wśród nich Dyplom Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi dla najlepszego wystawcy PPH E. [...] na [...] Targach Rolnych AGRO POMERANIA [...] za ekologiczny nawóz biohumus. W odpowiedzi na skargi organ wniósł o ich oddalenie. Wskazał, że produkty skarżących nie są wermikompostem, tylko wermikompostem wymieszanym z wodą. Nie są to oborniki ani oborniki podżdżownicze, ani komposty, tylko produkty wytworzone z mieszanin substancji organicznych, już bez udziału dżdżownic. Są to zatem nawozy organiczne w rozumieniu ustawy o nawozach i nawożeniu z 2007 r. W sprawie konieczne było powołanie niezależnego biegłego, bowiem opinie innych specjalistów są sprzeczne. Po uchyleniu decyzji przez WSA nie było konieczności ponownego wszczynania postępowania administracyjnego. Skarżący przy piśmie procesowym z dnia [...] listopada 2009 r. dołączyli opinię prof. dr hab. J. L. z Zakładu Chemii Rolnej na Wydziale Rolnictwa i Biologii w Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego z dnia [...] lipca 2009 r. na temat zakwalifikowania produktu w postaci płynnej o nazwie "Extract biohumus produkt dżdżownic Red Hybryd of California" produkowanego przez Zakład Wdrożeniowy E. Wskazana opinia została sporządzona na wniosek Głównego Inspektora Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych. W konkluzji omawianej opinii zawarta jest teza, że w świetle ustawy o nawozach i nawożeniu z 2000 r. biohumusu produktu dżdżownic Red Hybryd of California nie można zaliczyć do żadnej z grup nawozów wyodrębnionych przez ustawodawcę, zaś w świetle ustawy o nawozach i nawożeniu z 2007 r., jest to środek wspomagający uprawę roślin-środek poprawiający właściwości gleby, stymulator wzrostu. Organ w piśmie z dnia [...] listopada 2009 r. wyjaśnił kwestię kwalifikacji nawozów w świetle ustawy o nawozach i nawożeniu z 2007 r. Nawozami naturalnymi w rozumieniu tej ustawy są tylko nawozy wymienione w niej, jako naturalne. Nie są nawozami naturalnymi inne nawozy, w rozumieniu potocznym naturalne, jednak nie wymienione w ustawie, jako naturalne (np. odchody pszczół i zwierząt futerkowych). Ustawodawca postanowił wyodrębnić z ogólnego zbioru nawozów organicznych część nawozów naturalnych i utworzyć ich odrębną definicję. Skarżący w piśmie z dnia [...] listopada 2009 r. wnioskowali o niebranie pod uwagę opinii prof. L. z uwagi na brak obiektywizmu jej autora, jako powiązanego z konkurującą ze skarżącymi firmą A. sp. z o.o. Wojewódzki Sąd Administracyjny na rozprawie połączył sprawy dotyczące nawozów Biohumus Extra Pelargonia VI SA/WA 1518/09, Biohumus Extra Kwiaty Kwitnące VI SA/WA 1519/09 i Biohumus Extra Surfinia VI SA/WA 1520/09 do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia oraz dopuścił dowód z dokumentów złożonych na rozprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych /Dz.U. nr 153 z 2002 r. poz.1269/ sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym w świetle § 2 powołanego wyżej artykułu, kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Zgodnie z art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi /Dz.U. nr 153 z 2002 r. poz.1270/, dalej zwanej p.p.s.a., Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy i nie jest związany zarzutami skargi ani jej wnioskami. Kontrolując w ten sposób zaskarżone decyzje Sąd stwierdził naruszenia prawa, skargi są więc uzasadnione. Przystępując do oceny zaskarżonych decyzji Sąd uczynił założenie wstępne, że system prawny jest kompletny, a ustawodawca działa racjonalnie. Natomiast wedle koncepcji przyjętej przez organ doskonały produkt (nagrodzony przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi) nie może być wprowadzany do obrotu, gdyż nie ma stosownego zezwolenia, zezwolenia zaś nie może otrzymać, gdyż producenci nie są przedsiębiorcami tylko rolnikami, a sam produkt nie spełnia wymagań jakościowych stawianych przez prawo nawozom. W ocenie Sądu powyższy pogląd organu jest błędny, a sprawa ciągle jeszcze nie została dostatecznie wyjaśniona. Przede wszystkim organ musi wypowiedzieć się jednoznacznie, wedle której ustawy ocenia działania skarżących. Kwestia ta, w świetle podanych w decyzjach podstaw prawnych, jest ciągle niejasna. Ustalić zatem należy, wedle której ustawy o nawozach i nawożeniu powinno być oceniane wprowadzanie do obrotu w okresie objętym kontrolą tj. w pierwszym kwartale 2007 r. produktów Biohumus Extra Pelargonia, Biohumus Extra Kwiaty Kwitnące i Biohumus Extra Surfinia. Organ w (uchylonych już) decyzjach z 2007 r. podawał jako podstawę prawną ustawę o nawozach i nawożeniu z 2000 r., zaś w decyzjach będących przedmiotem obecnej kontroli sądowej podaje, jako podstawę prawną, ustawę o nawozach i nawożeniu z 2007 r. W ocenie Sądu, ponieważ kontrolą objęty był okres I kwartału 2007 r., działania skarżących mogą być oceniane tylko pod kątem ich zgodności z prawem ówcześnie obowiązującym tj. pod kątem zgodności z ustawą o nawozach i nawożeniu z 2000 r., która to ustawa obowiązywała w okresie objętym kontrolą. Nowa ustawa o nawozach i nawożeniu z 2007r. weszła w życie 15 listopada 2007r. i nie może być podstawą oceny działań skarżących podejmowanych przed tą datą. Ocenić bowiem należy, czy skarżący w czasie kiedy działali, działali zgodnie z obowiązującym wówczas prawem. Wskazać należy, że wbrew sugestiom organu, istotne dla sprawy regulacje prawne zawarte w obu ustawach są odmienne i nie jest wszystko jedno, wedle której ustawy zostaje oceniona sytuacja prawna skarżących. Ustawa o nawozach i nawożeniu z 2000 r. w art.1 określa zakres spraw objętych zawartą w niej regulacją. Są to, zgodnie z powołanym przepisem, sprawy wprowadzania do obrotu nawozów w zakresie nieuregulowanym w przepisach Unii Europejskiej, zadań i właściwości organów w zakresie wprowadzania do obrotu nawozów, stosowania nawozów, zapobieżenia zagrożeniom związanym z przechowywaniem i stosowaniem nawozów, agrochemicznej obsługi rolnictwa. Dalej ustawa zawiera definicje ustawowe pojęć, którymi się posługuje oraz regulacje obrotu nawozami, stosowanie nawozów i sankcje, za naruszenie uregulowań dotyczących obrotu nawozami. W art. 2 pkt 1 ustawa o nawozach i nawożeniu z 2000 r. jako nawóz określa produkty przeznaczone do dostarczania roślinom składników pokarmowych lub zwiększania żyzności gleb albo zwiększania żyzności stawów rybnych. Zgodnie z art. 3 ust. 2 nawozy organiczne mogą być wprowadzane do obrotu na podstawie zezwolenia Ministra do spraw rolnictwa. Zgodnie z art. 4 ust. 3 i ust. 4 zezwolenie wydaje się po uzyskaniu opinii, że nawóz spełnia szereg wymaganych ustawą warunków i m.in. spełnia wymagania jakościowe określone w przepisach wydanych na podstawie art. 9 ustawy tj. w rozporządzeniu Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 19 października 2004 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów ustawy o nawozach i nawożeniu (Dz.U. nr 236 z 2004 r. poz. 2369). Niespełnienie wymagań jakościowych, co do zawartości składników pokarmowych wykluczało uzyskanie zezwolenia na obrót nawozem. Ustawa o nawozach i nawożeniu z 2007 r. zgodnie z art. 1 pkt 1 reguluje warunki i tryb wprowadzania do obrotu nawozów, z wyłączeniem spraw związanych z wprowadzaniem do obrotu nawozów uregulowanych w przepisach rozporządzenia (WE) nr 2003/2003 Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 13 października 2003 r. w sprawie nawozów (Dz.Urz. WE L 304 z 21 11 2003 s.1). Zgodnie z art. 1 pkt 2 ustawa ta reguluje także warunki i tryb wprowadzania do obrotu środków wspomagających uprawę roślin. W art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawa z 2007 r. określa jako nawozy produkty przeznaczone do dostarczania roślinom składników pokarmowych lub zwiększania żyzności gleb albo zwiększania żyzności stawów rybnych, którymi są nawozy mineralne, nawozy naturalne, nawozy organiczne i nawozy organiczno mineralne. Ustawa zawiera definicje poszczególnych nawozów oraz zawiera definicję nowego produktu, nieznanego ustawie poprzedniej tj. definicję środka wspomagającego uprawę roślin (art.2 ust.1 p.10). Ustawa z 2007 r. zawiera przepisy przejściowe. W art. 48 - stanowi, że podmioty wprowadzające do obrotu środki wspomagające uprawę roślin, które znajdują się w obrocie w dniu wejścia w życie ustawy (15 listopada 2007 r.), występują w terminie 12 miesięcy od dnia wejścia w życie ustawy, do ministra właściwego do spraw rolnictwa z wnioskiem o wydanie pozwolenia na wprowadzenie do obrotu tych środków. Środki wspomagające uprawę roślin, które znajdują się w obrocie w dniu wejścia w życie ustawy, co do których nie wystąpiono z wnioskiem, producent, importer, podmiot wprowadzający do obrotu, wycofuje z obrotu w terminie 12 miesięcy od dnia wejrzycie ustawy. Ze wskazanych wyżej uregulowań wynika wprost, że oprócz nawozów, których definicja w nowej ustawie w zasadzie nie uległa zmianie, istnieją i istniały wcześniej środki wspomagające uprawę roślin, które nie są nawozami. Z ustawy o nawozach i nawożeniu z 2007 r. wynika także, iż ustawodawca jest świadomy, że pod rządami ustawy o nawozach i nawożeniu z 2000 r. były produkowane środki wspomagające uprawę roślin i środki te były wprowadzane do obrotu bez zezwolenia. Konieczność uzyskania zezwolenia wprowadza dopiero ustawa nowa z 2007 r. i daje okres 12 miesięcy na wystąpienie z wnioskiem i rozpoczęcie procedury dostosowania do nowych wymagań. Konieczność ta dotyczy tylko tych środków wspomagających uprawę roślin, które nie zostały wyłączone z kategorii "środków poprawiających właściwości gleby", o których mowa w art. 2 ust. 1 pkt 7 ustawy z 2007 r. Jak się wydaje, w świetle powołanych wyżej uregulowań rozporządzenia 1774/2002, konieczność uzyskania zezwolenia nie dotyczy obornika i treści wydzielonych z przewodu pokarmowego, które jako surowiec kategorii 2, jeżeli linie stwarzają ryzyka rozprzestrzenienia choroby zakaźnej, mogą mieć zastosowanie do uprawy ziemi. Nie jest to jednak zagadnienie istotne w sprawie niniejszej, która dotyczy stanu prawnego w I kwartale 2007r. tj. stanu przed wejściem w życie wspomnianego uregulowania. Po ustaleniu prawa właściwego dla oceny sytuacji prawnej skarżących ustalić należy, czym były w świetle tego prawa wprowadzane przez nich do obrotu produkty Biohumus Extra Pelargonia, Biohumus Extra Kwiaty Kwitnące i Biohumus Extra Surfinia, a szczególności, czy były one nawozami. Stanowisko organu w kwestiach związanych z kategoriami nawozów w świetle obu wskazanych wyżej ustaw o nawozach i nawożeniu nie jest jasne ani jednoznaczne, a dopiero pismo organu z dnia 20 listopada 2009 r. złożone w toku postępowania sądowego zawiera prawidłowy podział nawozów na nawozy organiczne i naturalne z wyjaśnieniem wzajemnej zależności tych pojęć. Tymczasem omawiana klasyfikacja stanowić powinna punkt wyjścia do wszelkich rozważań, co do zakwalifikowania prawnego płynnych biohumusów wprowadzanych do obrotu przez skarżących. Stwierdzić więc trzeba jednoznacznie, że w świetle ustaw o nawozach z 2000 r. i z 2007 r. z grupy nawozów o charakterze organicznym wydzielono podgrupę nawozów organicznych zwanych przez ustawodawcę naturalnymi, do której to grupy wchodzą tylko nawozy wymienione w ustawie. Te nawozy naturalne to: obornik, gnojówka, gnojowica, odchody zwierząt gospodarskich (z wyjątkiem pszczół i zwierząt futerkowych) bez dodatków innych substancji oraz guano. Inne nawozy o charakterze organicznym, nawet jeśli składają się wyłącznie ze składników naturalnych i nie zawierają domieszek, w rozumieniu obu ustaw nie są nawozami naturalnymi. Ta wstępna konstatacja nie odpowiada jednak na pytanie, czym są płynne biohumusy i czy podlegały regulacjom ustawy o nawozach i nawożeniu z 2000 r. W prowadzonym po raz drugi postępowaniu administracyjnym organ ustalił, zgodnie z zaleceniami Sądu zawartymi w pierwszym wyroku, że produkt wytwarzany przez skarżących nie jest kompostem ani też kompostem wyprodukowanym z udziałem dżdżownic, które to komposty mieszczą się w pojęciu nawozów organicznych. Konkluzja taka wynika z opinii wszystkich specjalistów, którzy wypowiadali się w tej sprawie, a w szczególności z opinii prof. L., który produkt skarżących zakwalifikował jako wermikompost i wyjaśnił jednoznacznie, że nie jest to kompost. Z materiałów postępowania wynika więc już, że produkt skarżących nie jest nawozem naturalnym w rozumieniu obu ustaw o nawozach, nie jest też kompostem ani kompostem wyprodukowanym przy udziale dżdżownic, oraz że jest to produkt o charakterze wyłącznie organicznym. Ta konstatacja ciągle nie daje jednak odpowiedzi, czym są w świetle prawa płynne biohumusy. Rozważając tę kwestię wskazać należy, że z opinii dr K.K. wynika, iż produkt skarżących ma charakter w pełni organiczny, bez domieszek mineralnych oraz, że nie spełnia, a bez domieszek mineralnych nie może spełniać, wymogów przewidzianych dla nawozów, co do zawartości składników pokarmowych tj. azotu, fosforu i potasu, gdyż ma tych składników blisko 10 razy mniej niż przewidują normy dla nawozów. Biegły L. nie wypowiedział się jednoznacznie, czym są biohumusy skarżących. Wskazał tylko, że mogłyby być nawozami gdyby spełniały wymogi, co do zawartości składników pokarmowych, zaś gdyby nie spełniały, mogłyby być preparatami wspomagającymi uprawę roślin. W tym stanie rzeczy organ musi przede wszystkim ustalić przy udziale kompetentnego biegłego, czy płynne biohumusy produkowane przez skarżących mogą być uznane za nawozy, w rozumieniu ustaw o nawozach i nawożeniu. Przechodząc na grunt sprawy niniejszej, należy zatem ustalić, czy produkty Biohumus Extra Pelargonia, Biohumus Extra Kwiaty Kwitnące i Biohumus Extra Surfinia były nawozami w rozumieniu ustawy o nawozach i nawożeniu z 2000r. i wydanego do niej rozporządzenia wykonawczego Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 19 października 2004 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów ustawy o nawozach i nawożeniu i co za tym idzie, czy ich wprowadzanie do obrotu w I kwartale 2007r. wymagało zezwolenia. Kwestia ta nie była dotychczas należycie rozważona, choć z materiałów sprawy wynika, że bezwzględnie wymagała rozważenia. Ze znajdującej się w aktach opinii dr K.K. z dnia [...] lipca 2005 r. (k. 48 akt VI SA/Wa 1518/09) wynika, że płynne biohumusy produkowane przez skarżących mają minimalne wartości nawozowe: azot -100mg/l, fosfor -180 mg/l, potas - 750 mg/l podczas, gdy inne nawozy na bazie biohumusu mają dawki tych składników co najmniej 10 krotnie wyższe, z uwagi na dodatek składników mineralnych. Dalej autorka opinii wyjaśniła, że biohumusy są produktem przetwarzania obornika przez dżdżownice kalifornijskie i są nawozem organicznym, zaś dodatek składników mineralnych sytuuje je w grupie nawozów organiczno-mineralnych stanowiących pochodną biohumusu. Autorka wyjaśnia, że w świetle wymagań rozporządzenia z dnia 19 października 2004 r. Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi w sprawie wykonania niektórych przepisów ustawy o nawozach i nawożeniu, biohumusy bez wysokich dodatków składników mineralnych nie spełniają wymogów stawianych nawozom. W tym miejscu przypomnieć należy, iż jest niesporne w sprawie niniejszej, że płynne biohumusy skarżących żadnych dodatków mineralnych nie zawierają i stanowią wyłącznie substancję naturalną z dodatkiem wody. Z powyższym koresponduje w pełni powołana wyżej opinia biegłego prof. L. z dnia [...] stycznia 2009 r., który w pkt 2 opinii stwierdza, że biohumusy skarżących na gruncie ustawy z 2000 r. mogłyby zostać zaliczone do nawozów organicznych, gdyby spełniały wymagania jakościowe, zaś w pkt 4 opinii stwierdza, że na gruncie przepisów ustawy z 2007 r., jeżeli preparaty nie spełniają wymagań jakościowych dla nawozów mogłyby zostać zakwalifikowane do grupy środków wspomagających uprawę roślin. Wskazać też należy, że w aktach sądowych (nie administracyjnych) znajduje się opinia prof. L., (sporządzona na wniosek organu w innej sprawie), której organ nie mógł brać pod uwagę przy wydawaniu decyzji, gdyż pochodzi ona z daty [...] sierpnia 2009 r. zaś zaskarżone decyzje są wcześniejsze i pochodzą z daty [...] lipca 2009 r. Dotyczy ona produkcji płynnych biohumusów z udziałem tego samego typu dżdżownic, które wytwarzają biohumus skarżących (Eisenia fedita). Opinia zawiera bardzo wnikliwą analizę naukową charakteru badanych biohumusów, wyjaśnia ich powstawanie i skład oraz kończy się konkluzją, że płynny biohumus nie jest nawozem naturalnym ani organicznym i w świetle ustawy o nawozach i nawożeniu nie można go zaliczyć do żadnej z grup nawozów wyodrębnionych przez ustawodawcę. Opinia ta nie była dowodem w sprawie, a zawiera całościowe przedstawienie skomplikowanych zagadnień specjalistycznych związanych z cechami i kwalifikacją płynnych biohumusów. Tak więc, w sprawie niniejszej dotychczas nie została udzielona odpowiedź na podstawowe pytanie, czym są płynne biohumusy, a w szczególności czy w świetle ustawy o nawozach i nawożeniu z 2000 r. mogły być one uznane za nawozy. W tym stanie rzeczy Sąd uznał, że sprawa z naruszeniem art. 7 i 77 § 1 k.p.a. nie została należycie wyjaśniona, a poczynione ustalenia są przedwczesne i naruszają art. 80 k.p.a. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organ wyjaśni sprawę ostatecznie i odpowie na pytanie, czy płynne biohumusy skarżących były nawozami w rozumieniu ustawy o nawozach i nawożeniu z 2000 r., czy też były tylko środkami wspomagającymi uprawę roślin, które w I kwartale 2007 r. mogły być wprowadzane do obrotu bez zezwolenia. Organ weźmie pod uwagę, że odpowiedź na to pytanie wymaga wiedzy specjalistycznej. Omawianej kwestii nie wyjaśnił jednoznacznie prof. Lipiński i jak się wydaje należałoby zwrócić się do innego biegłego, który zdecydowałby się wydać opinię bardziej szczegółową. W ocenie Sądu stosowną wiedzą specjalistyczną dysponuje prof. L., co nie oznacza naturalnie, że tylko on może być biegłym w tej sprawie. Biegły powołany przez organ powinien na podstawie danych znajdujących się w aktach sprawy i wszystkich dotychczasowych opinii specjalistycznych fachowo i bezstronnie przedstawić proces powstawania biohumusów płynnych, ocenić ich skład chemiczny oraz stwierdzić ich rolę w procesie rozwoju roślin, a na podstawie tych ustaleń wyjaśnić z naukowego punktu widzenia, czy były nawozami płynne biohumusy o nazwach Biohumus Extra Pelargonia, Biohumus Extra Kwiaty Kwitnące i Biohumus Extra Surfinia. Zważywszy powyższe działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. Sąd orzekł jak w sentencji wyroku. O niewykonywaniu uchylonych decyzji Sąd orzekł na podstawie art. 152 p.p.s.a. O kosztach postępowania Sąd orzekł na podstawie art. 200 i 205 p.p.s.a. i zasądził zwrot wpisu od trzech skarg wniesionych od trzech zaskarżonych decyzji.