II OSK 602/10

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Alicja Plucińska-Filipowicz Sędziowie Sędzia NSA Małgorzata Dałkowska-Szary Sędzia del. WSA Wojciech Mazur ( spr. ) Protokolant Elżbieta Maik po rozpoznaniu w dniu 8 kwietnia 2011 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej ze skarg kasacyjnych Prokuratora Okręgowego w Zielonej Górze oraz Przedsiębiorstwa Handlowo-Produkcyjnego "[...]" Spółka Akcyjna w R. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 9 grudnia 2009 r. sygn. akt II SA/Go 816/09 w sprawie ze skargi Przedsiębiorstwa Handlowo-Produkcyjnego "[...]" Spółka Akcyjna w R. na postanowienie Lubuskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] sierpnia 2009 r. nr [...] w przedmiocie kary z tytułu nielegalnego użytkowania obiektu 1. uchyla zaskarżony wyrok oraz postanowienie Lubuskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] sierpnia 2009 r. nr [...] i poprzedzające go postanowienie Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego w Żaganiu z dnia [...] kwietnia 2008 r. nr [...], 2. zasądza od Lubuskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego na rzecz Przedsiębiorstwa Handlowo-Produkcyjnego "[...]" Spółka Akcyjna w R. kwotę 8. 667 (słownie: osiem tysięcy sześćset sześćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Zaskarżonym wyrokiem z dnia 9 grudnia 2009 r. sygn. akt II SA/Go 816/09 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim po rozpoznaniu przy udziale Prokuratora Okręgowego w Zielonej Górze sprawy ze skargi Przedsiębiorstwa Handlowo – Produkcyjnego [...] S.A. w Radomiu na postanowienie Lubuskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] sierpnia 2009 r. nr [...] w przedmiocie kary z tytułu nielegalnego użytkowania obiektu, oddalił skargę. Wyrok ten został wydany w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych. Postanowieniem z dnia [...] kwietnia 2008 r. nr 37/2008 Powiatowy Inspektor Nadzoru Budowlanego w Żaganiu działając na podstawie art. 57 ust. 7 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. Prawo budowlane (Dz.U. z 2006 r. Nr 156, poz.118 ze zm. – powoływanej dalej jako ustawa Prawo budowlane) wymierzył inwestorowi Przedsiębiorstwu Handlowo-Produkcyjnemu [...] S.A. z siedzibą w Radomiu (dalej jako PHP [...] S.A.) karę z tytułu nielegalnego użytkowania pawilonu handlowego położonego w Żaganiu, na działce ewidencyjnej nr [...] w kwocie 75.000 zł, stwierdzając naruszenie art. 55 ustawy Prawo budowlane. W uzasadnieniu organ podał, że w trakcie przeprowadzonej w dniu 15 grudnia 2008 r. kontroli budowy pawilonu handlowego ustalono, że obiekt zrealizowano w oparciu o decyzję Starosty Powiatowego w Żaganiu nr [...] z dnia [...] stycznia 2007 r. o pozwoleniu na budowę. W dniu 15 grudnia 2008 r. organ dokonał kontroli budowy pawilonu handlowego. Inwestycja obejmowała posadowienie niezwiązanego trwale z gruntem gotowego pawilonu handlowego, zaliczonego do kategorii obiektu XVII. W pkt 5 wymienionych w decyzji warunków, do których realizacji zobligowany został inwestor, znalazł się obowiązek uzyskania przez inwestora ostatecznej decyzji o pozwoleniu na użytkowanie obiektu. W treści protokołu z oględzin organ stwierdził, że inwestor nie dokonał zgłoszenia zakończenia robót, jak również nie złożył wniosku o pozwolenie na użytkowanie przedmiotowego obiektu. Jednocześnie organ ustalił, iż obiekt jest użytkowany i prowadzona jest w nim sprzedaż. Zażalenie na to postanowienie wniosła PHP [...] S.A. wnioskując o jego uchylenie w całości, względnie o miarkowanie nałożonej kary zgodnie z celami jakie winna ona spełniać. Postanowieniem z dnia [...] czerwca 2008 r. Lubuski Wojewódzki Inspektor Nadzoru Budowlanego zawiesił postępowanie w sprawie rozpatrzenia zażalenia do czasu dokonania przez Trybunał Konstytucyjny oceny zgodności przepisów art. 59f ust. 1 oraz art. 57 ust. 7 ustawy Prawo budowlane z przepisami art. 2 i art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Postanowieniem z dnia [...] sierpnia 2009 r., Lubuski Wojewódzki Inspektor Nadzoru Budowlanego (dalej: LWINB) utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie. Uzasadniając wydane rozstrzygnięcie organ odwoławczy przywołał treść art. 55 Prawa budowlanego. Wyjaśnił, że przystąpienie do użytkowania bez uprzedniego uzyskania pozwolenia na użytkowanie podlega karze pieniężnej niezależnie od przesłanek, jakimi kierował się inwestor przystępując do nielegalnego użytkowania obiektu, a organ stwierdzający wystąpienie takiej okoliczności nie posiada możliwości odstąpienia od wymierzania przewidzianej kary pieniężnej. Obiektywny fakt naruszenia prawa jest w takim stanie rzeczy podstawą zastosowania sankcji. Organ nie może odstąpić od uczynienia użytku ze swojej kompetencji, gdyż przepisy prawa nie przewidują możności odstąpienia od nałożenia kary ze względu na przykład na sytuację osobistą, majątkową, czy też rodzinną, nie przewidują także możliwości miarkowania kary w oparciu o kryteria związane z tymi okolicznościami. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego PHP [...] S.A. wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia i nałożonej kary, względnie jej miarkowanie. W uzasadnieniu skarżąca spółka podniosła, że pawilon został wybudowany w oparciu o udzielone pozwolenie na budowę, natomiast inwestor nie zgłosił obiektu do użytkowania z powodu niewiedzy i zaniedbania ówczesnego dyrektora zakładu. Wysokość zaś nałożonej kary jest rażąco wygórowania i krzywdząca dla strony. W piśmie z dnia 13 listopada Prokurator Okręgowy w Zielonej Górze zgłosił udział w sprawie. Na rozprawie w dniu 26 listopada 2009 r. reprezentujący skarżącą spółkę pełnomocnik podniósł, iż przedmiotowy obiekt nie jest budynkiem tylko tymczasowym obiektem budowlanym zatem powinien być zaliczony do kategorii VIII jako inne budowle, nie zaś do kategorii XVII, jak określił to organ. Zmiana kategoryzacji, powoduje zmianę współczynnika z 15 na 5 i zmniejszenie kary. Wyrokiem z dnia 9 grudnia 2009 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim oddalił skargę. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że stan faktyczny sprawy został ustalony prawidłowo i nie był, w zakresie użytkowania obiektu, kwestionowany. Odnosząc się do zarzutów skargi i tych podniesionych na rozprawie Sąd przywołał wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 5 maja 2009 r. (P 64/2007, OTK ZU 2009/5A, poz. 64), którym uznana została zgodność art. 57 ust. 7 w zw. z art. 59 f ust. 1 ustawy Prawo budowlane oraz załącznikiem do tej ustawy z normami Konstytucji RP. W wyroku tym stwierdzono, że z punktu widzenia celu regulacji, istotne znaczenie ma przede wszystkim przystąpienie do użytkowania obiektu budowlanego bez dopełnienia formalności, określonych w art. 54 i 55 Prawa budowlanego, ponieważ brak aktywności inwestora uniemożliwia organom nadzoru budowlanego realizację ich ustawowo określonych zadań. Wskazano, że zagrożenie wartości chronionych jest takie samo niezależnie od majątkowej sytuacji sprawcy "samowoli użytkowej". Dlatego wysokość kar jest pochodną wagi interesu publicznego, sprowadzającego się do potrzeby zapewnienia możliwie najpełniejszego bezpieczeństwa obiektów budowlanych. Sąd stwierdził, że również kategoryzacja obiektów, określona w załączniku do ustawy nie została, w świetle zastrzeżeń wobec zróżnicowania ich wielkości i powierzchni, zanegowana. W tej kwestii Sąd uznał, że kategorię przedmiotowego pawilonu (XVII) oraz obowiązek uzyskania decyzji o pozwoleniu na jego użytkowanie wyznaczała treść ostatecznej decyzji o pozwoleniu na budowę. W ocenie Sądu kwestionowanie kategoryzacji obiektu budowlanego i nałożonego w decyzji z dnia [...] stycznia 2007 r. obowiązku uzyskania pozwolenia na użytkowanie wymaga jej wzruszenia. Nie jest to jednak przedmiotem niniejszej sprawy. Zdaniem Sądu inne zapatrywanie naruszałoby zasadę trwałości decyzji ostatecznej i prowadziłoby do obejścia wymogów i obowiązków związanych z postępowaniem w przedmiocie wydania decyzji o pozwoleniu na budowę. Skargi kasacyjne od powyższego wyroku wnieśli PHP [...] S.A. i Prokurator Okręgowy w Zielonej Górze. Prokurator Okręgowy w Zielonej Górze zaskarżając wyrok w całości podniósł zarzut naruszenia prawa materialnego tj. art. 57 ust. 7 ustawy Prawo budowlane poprzez niewłaściwe zastosowanie polegające na błędnym przyjęciu, że dla zastosowania trybu przewidzianego w tym przepisie kategorię obiektu budowlanego oraz obowiązek uzyskania ostatecznej decyzji o pozwoleniu na użytkowanie wyznacza treść ostatecznej decyzji o pozwoleniu na budowę. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniósł, że błędne określenie przez organ kategorii obiektu w pozwoleniu na budowę (XVII zamiast VIII) i będące jego następstwem błędne pouczenie o obowiązku uzyskania decyzji o pozwoleniu na użytkowanie nie może rodzić negatywnych skutków dla strony w odrębnym postępowaniu, jakim jest postępowanie w przedmiocie nałożenia kary z tytułu niedopełnienia obowiązków określonych w art. 55 lub art. 54 ustawy Prawo budowlane. Tym bardziej, że w aktualnym stanie prawnym zawarta w decyzji o udzieleniu pozwolenia na budowę informacja o obowiązku uzyskania ostatecznej decyzji o pozwoleniu na użytkowanie obiektu nie ma waloru władczego rozstrzygnięcia, a stanowi jedynie element informacyjny. Interpretacja przepisów zaprezentowana przez Sąd i instancji nie daje się pogodzić zdaniem Prokuratora Okręgowego z podstawowymi zasadami porządku prawnego. Z wymienionych przyczyn wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz rozpoznanie skargi i uchylenie postanowień organów obu instancji. PHP [...] S.A. zarzuciła: - naruszenie prawa materialnego poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 55 i art. 59 f ustawy Prawo budowlane polegające na zakwalifikowaniu niezwiązanego trwale z gruntem pawilonu handlowego do kategorii XVII zamiast do VIII, - naruszenie przepisów postępowania w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy tj. - art. 134 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. powoływanej dalej, jako p.p.s.a) poprzez uznanie, że kontrola prawidłowości kategoryzacji obiektu budowlanego i nałożonego w decyzji o pozwoleniu na budowę obowiązku uzyskania zgody na użytkowanie obiektu nie jest przedmiotem sprawy ze skargi na decyzję w przedmiocie kary z tytułu nielegalnego użytkowania obiektu, czego skutkiem jest niedostateczne wyjaśnienie wszystkich okoliczności przedmiotowej sprawy, w okolicznościach gdy ustalenie kategorii obiektu mieści się w granicach sprawy, - art. 135 p.p.s.a poprzez jego niezastosowanie i niewyeliminowanie z decyzji o pozwoleniu na budowę dokonanego z rażącym naruszeniem prawa materialnego rozstrzygnięcia o ustaleniu kategorii obiektu budowlanego. Z uwagi na powyższe zarzuty spółka wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania WSA w Gorzowie Wielkopolskim. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 183 § 1 p.p.s.a Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej będąc związany jej zarzutami. Z urzędu bierze pod rozwagę tylko nieważność postępowania w aspekcie przesłanek z art. 183 § 2 p.p.s.a., których nie stwierdzono w przedmiotowej sprawie. W niniejszej sprawie skarga kasacyjna inwestora została oparta na obu podstawach przewidzianych w art. 174 p.p.s.a., stąd w pierwszej kolejności rozważeniu podlegały zarzuty naruszenia przepisów postępowania. Zarzuty te okazały się o tyle niezasadne, że Sąd I instancji sprostał obowiązkowi uwzględnienia okoliczności nie podniesionych w skardze i ocenił legalność zaskarżonego postanowienia nie tyko w granicach skargi (art. 134 § 1 p.p.s.a). Stwierdził bowiem, że kategorię obiektu budowlanego oraz obowiązek uzyskania ostatecznej decyzji o pozwoleniu na użytkowanie wyznacza treść ostatecznej decyzji o pozwoleniu na budowę, której Sąd nie mógł oceniać w tym postępowaniu, bo prowadziłoby to do obejścia wymogów i obowiązków związanych z postępowaniem w przedmiocie wydania decyzji o pozwoleniu na budowę. Wyniki przeprowadzonej kontroli Sąd I instancji ujawnił w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, opisując stan faktyczny sprawy, prezentując rozważania prawne i podstawę prawną orzeczenia. Innym natomiast zagadnieniem jest trafność zajętego stanowiska. Spór w przedmiotowej sprawie dotyczy w istocie tego, czy zaliczenie w decyzji o pozwoleniu na budowę konkretnego obiektu do kategorii obiektów budowlanych jest wiążące dla organów nadzoru budowlanego przy wymierzaniu kary z tytułu nielegalnego użytkowania obiektu budowlanego. Wymierzana bowiem kara stanowi iloczyn stawki opłaty (s), współczynnika kategorii obiektu (k) i współczynnika wielkości obiektu budowlanego (w) – art. 59 ust. 1 ustawy Prawo budowlane. Zatem określenie w decyzji o pozwoleniu na budowę kategorii obiektu ma bezpośredni wpływ na wysokość nałożonej kary za nielegalne jego użytkowanie. Poza sporem pozostaje fakt, że decyzja o pozwoleniu na budowę ma, co do zasady, charakter konstytutywny. Nie oznacza to jednak, że każdy element tej decyzji będzie miał taki charakter. Zamieszczenie przez organy administracji kategorii obiektu w decyzji o pozwoleniu na budowę wynika z zastosowania się do treści rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 23 czerwca 2003 r. w sprawie wzorów: wniosku o pozwolenie na budowę, oświadczenia o posiadanym prawie do dysponowania nieruchomością na cele budowlane i decyzji o pozwoleniu na budowę (Dz.U. Nr 120 poz. 1127). Załącznik nr 3 do rozporządzenia określa wzór decyzji o pozwoleniu na budowę, z którego wynika, że wśród wymaganych prawem elementów decyzji znajduje się określenie kategorii obiektu, którego dotyczy pozwolenie na budowę. Kategorie obiektów zostały z kolei wymienione w załączniku do ustawy – Prawo budowlane. Zaliczenie do konkretnej kategorii obiektów budowlanych jest skutkiem powstania obiektu danego rodzaju i parametrów i stanowi okoliczność stwierdzaną obiektywnie. W konsekwencji przypisanie budynkowi kategorii potwierdza jedynie rodzaj obiektu i ma charakter informacyjny (por. wyrok NSA z 19 stycznia 2011 r. sygn. akt II OSK 106/10 (publik. http://orzeczenia.nsa.gov.pl)). Przyjąć wobec tego należy, że organ nadzoru budowlanego wymierzający inwestorowi np. karę za nielegalne użytkowanie obiektu nie będzie związany przypisaną temu obiektowi w decyzji o pozwoleniu na budowę kategorią i może określić ją na podstawie własnych ustaleń, zwłaszcza w sytuacji, w której rodzaj obiektu i jego parametry w oczywisty sposób nie przystają do przypisanej mu w tej decyzji kategorii. Takie działanie organu nie będzie naruszało zasady trwałości decyzji ostatecznej i nie będzie, jak przyjął Sąd I instancji, prowadziło do obejścia wymogów i obowiązków związanych z postępowaniem w przedmiocie wydania pozwolenia na budowę. Zakwestionowanie bowiem przypisanej kategorii obiektu budowlanego (mającej wyłącznie charakter informacyjny) w żadnym razie nie wpłynie na merytoryczną treść samego rozstrzygnięcia o pozwoleniu na budowę. Ze znajdującej się w aktach sprawy decyzji Starosty Powiatowego w Żaganiu z dnia [...] stycznia 2007 r. o pozwoleniu na budowę wynika, że wydano je dla inwestycji obejmującej posadowienie, niezwiązanego trwale z gruntem, gotowego pawilonu handlowego, przy czym kategorię obiektu określono na XVII. Z definicji ustawowej budynku zawartej w art. 3 pkt 2 ustawy Prawo budowlane wynika, że niezwiązany trwale z gruntem, gotowy pawilon handlowy nie stanowi budynku, przez który należy rozumieć obiekt budowlany, trwale związany z gruntem i posiadający fundamenty. Niezwiązany trwale z gruntem gotowy pawilon handlowy w świetle art. 3 pkt 5 tej ustawy stanowi zaś tymczasowy obiekt budowlany. Natomiast do kategorii XVII zgodnie z treścią załącznika do ustawy Prawo budowlane zaliczają się budynki handlu, gastronomii i usług jak: sklepy, centra handlowe, domy towarowe, hale targowe, restauracje, bary, kasyna, dyskoteki, warsztaty rzemieślnicze, stacje obsługi pojazdów, myjnie samochodowe, garaże powyżej dwóch stanowisk, budynki dworcowe. Zgodzić się więc należy z Prokuratorem Okręgowym, że do tej kategorii nie sposób zaliczyć niezwiązanego trwale z gruntem pawilonu handlowego. Błędne tym samym było poinformowanie w tejże decyzji inwestora o obowiązku uzyskania ostatecznej decyzji o pozwoleniu na użytkowanie. Słusznie zauważa skarżący kasacyjnie Prokurator Okręgowy, że zgodnie z art. 55 ust. 1 ustawy Prawo budowlane w brzmieniu obowiązującym od 31 maja 2004 r. obowiązek uzyskania ostatecznej decyzji o pozwoleniu na użytkowanie przed przystąpieniem do użytkowania obiektu budowlanego, odmiennie niż w poprzednio obowiązującym stanie prawnym, wynika wprost z ustawy i dotyczy obiektów zaliczonych do kategorii V, IX – XVII, XX, XXII, XXIV, XXVII, XVIII i XXX. Jeśli zatem zrealizowany przez PHP [...] S.A. pawilon handlowy nie zaliczał się do żadnej z tych kategorii to na inwestorze nie spoczywał obowiązek uzyskania ostatecznej decyzji o pozwoleniu na użytkowanie, ale przewidziany w art. 54 ustawy Prawo budowlane obowiązek zawiadomienia właściwego organu o zakończeniu budowy. Uszło uwadze Sądu I instancji, że w aktualnym stanie prawnym zawarta w decyzji o udzieleniu pozwolenia na budowę informacja o ciążącym na inwestorze obowiązku uzyskania ostatecznej decyzji o pozwoleniu na użytkowanie obiektu nie ma waloru władczego rozstrzygnięcia ze strony organu, ale stanowi jedynie element informacyjny dotyczący obowiązków wynikających wprost z przepisów ustawy. O takim informacyjnym charakterze tego pouczenia przesądza wprost aktualne brzmienie art. 36 ust. 1 pkt 5 ustawy Prawo budowlane. Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że stanowisko Sądu I instancji, według którego kategorię obiektu budowlanego oraz obowiązek uzyskania ostatecznej decyzji o pozwoleniu na użytkowanie każdorazowo wyznacza wyłącznie treść decyzji ostatecznej o pozwoleniu na budowę, co z kolei determinuje zastosowanie trybu z art. 57 ust. 7, jest nie prawidłowe. Słusznie zatem podnosi Prokurator Okręgowy, że zastosowanie powołanego przepisu w rozpoznawanej sprawie w zakresie w jakim mówi on o naruszeniu art. 55 ustawy Prawo budowlane godzi w podstawowe zasady porządku prawnego, w tym zasadę uwzględnienia z urzędu interesu społecznego i słusznego interesu obywateli. Prowadzi bowiem do zaakceptowania nałożonej na inwestora kary pieniężnej ustalonej w wyniku błędnego przypisania w decyzji o pozwoleniu na budowę kategorii XVII dla niezwiązanego trwale z gruntem, gotowego pawilonu handlowego (niebędącego budynkiem). W związku z tym, że podniesione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia prawa materialnego okazały się uzasadnione, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że należało zastosować art. 188 p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli nie ma naruszeń przepisów postępowania, które mogły mieć wpływ na wynik sprawy, a zachodzi jedynie naruszenie prawa materialnego, Naczelny Sąd Administracyjny może uchylić zaskarżony wyrok i rozpoznać skargę. Biorąc pod uwagę, że wskazane wyżej naruszenia prawa materialnego polegają na niewłaściwym zastosowaniu przepisów art. 55 i art. 59 f ust. 1 i 3, a w konsekwencji naruszeniu art. 57 ust. 7 ustawy Prawo budowlane zarówno przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim, jak też organy administracji obu instancji, Naczelny Sąd Administracyjny doszedł do przekonania, że należało uchylić zaskarżony wyrok i po rozpoznaniu skargi PHP [...] S.A. uchylić także zaskarżone postanowienie Lubuskiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia [...] sierpnia 2009 r. oraz utrzymane nim w mocy postanowienie Powiatowego Inspektora Nadzoru Budowlanego Powiatu Grodzkiego w Żaganiu z dnia [...] kwietnia 2008 r. O zwrocie kosztów postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 203 pkt 1 p.p.s.a. Na zasądzoną kwotę złożyły się koszty związane z uiszczeniem wpisu od skargi – 1.500 zł, opłatą kancelaryjną za sporządzenie uzasadnienia wyroku – 100 zł, wpisem od skargi kasacyjnej – 750 zł, kosztami zastępstwa procesowego przed Sądem I instancji obliczonymi na podstawie § 18 ust. 1 pkt 1 lit. a) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.) - 3.600 zł, kosztami związanymi ze sporządzeniem i wniesieniem skargi kasacyjnej obliczonymi na podstawie § 18 ust. 1 pkt 2 lit. a) powołanego rozporządzenia – 2.700 zł oraz opłatą skarbową za pełnomocnictwo – 17 zł.