II FZ 486/10

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA : Edyta Anyżewska po rozpoznaniu w dniu 23 listopada 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia F. P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 31 maja 2010 r., sygn. akt I SA/Rz 792/09 w zakresie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi F. P. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w R. z dnia 15 czerwca 2009 r., nr [...] w przedmiocie podatku od spadków i darowizn postanawia: 1) uchylić zaskarżone postanowienie, 2) przyznać F. P. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Postanowieniem z dnia 31 maja 2010 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie, sygn. akt I SA/Rz 792/09, oddalił wniosek F. P. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym. W uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia Sąd wskazał, że F. P. wezwany do uiszczenia opłaty kancelaryjnej w wysokości 100 zł za odpis orzeczenia sporządzonego na wniosek, w sprawie ze skargi na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w R. w przedmiocie podatku od spadków i darowizn z tytułu nabycia nieruchomości przez zasiedzenie, wniósł o zwolnienie od kosztów sądowych. We wniosku skarżący podał swój wiek (86 lat) i inwalidztwo, z którym związana jest konieczność opieki innych osób oraz wymienił szereg schorzeń, z którymi związane są wydatki na leczenie, wynoszące ok. 200 zł. Według oświadczenia skarżącego ok. 600 zł przeznacza na wyżywienie, ok. 250 zł na koszty ogrzewania, energię elektryczną, gaz, odzież, środki czystości, prasę itp. Wszystkie te wydatki w skali miesiąca skarżący pokrywa z emerytury w kwocie 1.050 zł. Mieszka z córką i jej mężem, ale jak podał prowadzi oddzielne gospodarstwo domowe. Nie zadeklarował jakiegokolwiek majątku nieruchomego, jak też wartościowych rzeczy ruchomych. Jego własne dochody wystarczają na bieżące potrzeby, ale nie pozwalają na pokrycie kosztów sądowych w sprawie zawisłej przed sądem. Skarżący zaznaczył, że wpis od skargi (w wysokości 100 zł) został uiszczony przez jego córkę, będącą pełnomocnikiem w tej sprawie, z jej środków pieniężnych. W prowadzonym przez referendarza sądowego postępowaniu wyjaśniającym, w trybie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) dalej P.p.s.a, wezwano skarżącego do złożenia dodatkowych dokumentów dotyczących stanu majątku i możliwości płatniczych. W odpowiedzi na wezwanie złożono kserokopię dokumentu PIT-40 (udokumentowanie pobieranego świadczenia emerytalnego), kserokopię aktu notarialnego dokumentującego zmiany w stanie nieruchomości nabytej przez zasiedzenie oraz wyjaśnienia co do stanu zdrowia skarżącego wraz z kartami leczenia szpitalnego. Jednocześnie wyjaśniono, że skarżący nie posiada dokumentów związanych z utrzymaniem oraz dotyczących kosztów leczenia. Postanowieniem z dnia 16 marca 2010 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Od powyższego postanowienia skarżący wniósł sprzeciw. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie ponownie rozpoznał wniosek skarżącego o przyznanie mu prawa pomocy i uznał, że w niniejszej sprawie skarżący nie wykazał, iż przesłanka z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. zachodzi w stosunku do jego osoby. Nie było wiarygodnym dla Sądu oświadczenie skarżącego, że nie jest on w stanie ponieść koniecznych na tym etapie kosztów postępowania sądowego (łącznie 200 zł: opłata kancelaryjna w wysokości 100 zł za odpis orzeczenia z uzasadnieniem i opłata od skargi kasacyjnej, która również wyniesie 100 zł). Sąd wskazał, że wydatki na leczenie skarżący ponosił od dawna i był równocześnie w stanie ponosić koszty związane z utrzymaniem nieruchomości nabytych przez zasiedzenie i inne koszty związane z codziennym utrzymaniem, nie wiadomo także, czy korzysta lub korzystał z pomocy bliskich lub instytucji, zajmujących się wspieraniem osób ubogich, do których skierowana jest instytucja prawa pomocy. Poza jedną fakturą na zakup sprzętu medycznego na kwotę 174,09 zł, skarżący nie udokumentował innych kosztów związanych z leczeniem, a skoro wydatki te ponosi regularnie, to ich udokumentowanie nie powinno być kłopotliwe. W ocenie Sądu nie można przyjąć, że w każdym przypadku, w którym stwierdzono chorobę, chory ponosi koszty leczenia w wysokości, która wpływa w sposób istotny na budżet jego gospodarstwa domowego, dlatego w postępowaniu o prawo pomocy zasadnym jest tego wykazanie. Podobna sytuacja ma miejsce w przypadku kosztów związanych z opłatami za energię elektryczną, opał i gaz. Bezsprzecznie, ważne są konkrety, tj. w jakich kwotach skarżący partycypuje w tego rodzaju wydatkach. W złożonym wniosku skarżący skoncentrował się jedynie na przedstawieniu danych, które mogą świadczyć o jego złym stanie majątkowym. Zdaniem WSA w sytuacji, kiedy skarżący wykazał dochody własne, mieszka z córką oraz jej mężem i twierdzi, że prowadzi odrębne gospodarstwo domowe, co oznacza, że samodzielnie pokrywa wszystkie koszty utrzymania, nie udokumentował wysokości wydatków związanych z leczeniem i kosztami utrzymania, nasuwają się wątpliwości, czy faktycznie nie jest w stanie ponieść minimalnych w tej sprawie wymaganych przez prawo kosztów w postaci opłaty kancelaryjnej i wpisu od skargi kasacyjnej. Wątpliwości tych, zdaniem Sądu, skarżący nie wyeliminował. Ponadto Sąd dodał, że wszczęcie postępowania sądowoadministracyjnego nie nastąpiło nagle, dlatego skarżący powinien liczyć się z koniecznością poniesienia kosztów w tym postępowaniem związanych i poczynić na ten cel stosowne oszczędności. Skarżący nie podnosi także, że próbował pozyskać potrzebne środki choćby w drodze pożyczki od córki. Skarżący wniósł do Naczelnego Sądu Administracyjnego zażalenie na powyższe postanowienie, wnosząc o jego uchylenie oraz przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym. Postanowieniu zarzucono: I. naruszenie przepisów postępowania, a mianowicie: 1) art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. poprzez: - oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym w sytuacji, gdy wnioskodawca wykazał, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie; - ustalenie dodatkowych, nieprzewidzianych ustawą kryteriów przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, a mianowicie nałożenie na wnioskodawcę obowiązku uprzedniego (tj. przed wszczęciem postępowania sądowoadministracyjnego) poczynienia na ten cel "stosownych oszczędności", obowiązku wykazania "że próbował pozyskać potrzebne środki choćby, np. w drodze pożyczki od córki, której darował nieruchomości, i było to niemożliwe", obowiązku sygnalizowania "że korzystał lub nadal korzysta z pomocy bliskich lub instytucji, zajmujących się wspieraniem osób ubogich"; - odniesienie się w zaskarżonym postanowieniu wyłącznie do koniecznych na tym etapie kosztów postępowania sądowego (łącznie 200 zł) podczas, gdy wniosek dotyczył zwolnienia od kosztów postępowania w całości, a nie tylko w części; 2) art. 255 P.p.s.a. poprzez nie wezwanie wnioskodawcy do złożenia dodatkowego oświadczenia w sytuacji, gdy sąd uznał złożony wniosek jako "mało przejrzysty" oraz nie zawiera informacji czy wnioskodawca "próbował pozyskać potrzebne środki choćby, np. w drodze pożyczki od córki, której darował nieruchomości, i było to niemożliwe", oraz informacji czy "korzystał lub nadal korzysta z pomocy bliskich lub instytucji, zajmujących się wspieraniem osób ubogich"; II. błędy w ustaleniach faktycznych, przyjętych za podstawę orzeczenia, wyrażające się w przyjęciu, że: - wnioskodawca nie wskazał w oświadczeniu, że korzysta z pomocy osób bliskich, - wnioskodawca "niektóre wydatki, w tym na leczenie, ponosił od dawna i był równocześnie w stanie ponosić koszty związane z utrzymaniem nieruchomości nabytych przez zasiedzenie i inne koszty związane z codziennym utrzymaniem"’ - wnioskodawca złożył oświadczenie, iż "nie jest (...) w stanie ponieść koniecznych na tym etapie kosztów postępowania (łącznie 200 zł)". Uzasadniając zażalenie skarżący wskazał, że z treści zaskarżonego postanowienia nie wynika, dlaczego Sąd oddalił wniosek o przyznanie prawa pomocy. Nie wykazano w sposób logiczny i przekonywujący dlaczego kwestionuje się wiarygodność oświadczeń złożonych przez wnioskodawcę, mimo iż są one jasne, spójne i konsekwentne, potwierdzone oświadczeniami jego córki. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z brzmienia powołanego przepisu wynika także, że ciężar dowodu w zakresie przesłanek warunkujących zwolnienie od kosztów sądowych obciąża stronę, która powinna wykazać i wyczerpująco uzasadnić okoliczności stanowiące podstawę żądania. Celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie stronie, nie posiadającej dostatecznych środków finansowych, możliwości obrony jej praw przed niezawisłym sądem. Prawo dostępu do sądu, składające się na ogólnie pojmowane prawo do sądu, może być ograniczone koniecznością poniesienia opłat sądowych. Państwo musi jednakże zapewnić możność skorzystania z tego prawa również osobom, które opłat takich z powodu ubóstwa ponieść nie mogą. Względy te powodują, że mimo wynikającej z art. 243 § 1 P.p.s.a. fakultatywności przyznania prawa pomocy (poprzez użycie słowa "może") wniosek strony o przyznanie jej prawa pomocy winien być rozpoznawany ze szczególną starannością, aby nie doprowadzić do sytuacji, w której strona zostanie pozbawiona prawa do sądu tylko z uwagi na względy majątkowe. Odnosząc się do rozpoznawanej sprawy należy wskazać, że z całości zgromadzonego materiału dowodowego wynika, że skarżący utrzymuje się z emerytury w wysokości 1.050 zł, jest osobą starszą, schorowaną, wymagającą stałej opieki. Skarżący oświadczył, że jego miesięczne wydatki na leczenie wynoszą 200 zł, 600 zł przeznacza na wyżywienie, 250 zł przeznacza na pokrycie m.in. kosztów ogrzewania, energii elektrycznej, gazu, odzieży. Skarżący nie wskazał żadnego majątku nieruchomego, jak też wartościowych rzeczy ruchomych. Sąd pierwszej instancji nie zakwestionował powyższych ustaleń i oparł się na nich przy orzekaniu. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w przedstawionych okolicznościach brak było podstaw do przyjęcia, że strona może pokryć koszty postępowania sądowego. W zaskarżonym postanowieniu Wojewódzki Sąd Administracyjny skupił się na okoliczności, że skarżący nie udokumentował wydatków związanych z leczeniem i kosztami utrzymania, jednocześnie nie wskazał dlaczego nie dał wiary oświadczeniu skarżącego zawartemu we wniosku o przyznanie prawa pomocy dotyczącego tych kwestii, które także mają moc dowodową, na co słusznie wskazano w zażaleniu. Biorąc bowiem pod uwagę stan zdrowia i wiek wnioskodawcy wysoce prawdopodobne jest ponoszenie przez niego wskazanej kwoty 200 zł na leczenie, również kwota 250 zł ponoszona na opłaty i utrzymanie nie jest kwotą, którą zgodnie z zasadami doświadczenia życiowego należałoby traktować jako nieprawdopodobną. Nie można w szczególności zgodzić się ze stanowiskiem Sądu, że skarżący przedstawił tylko dane świadczące o złym stanie majątkowym, skoro bowiem taki wniosek wypływa z przedstawionych we wniosku danych, opartych na faktach, to tym bardziej niezrozumiałe jest negatywne rozpatrzenie wniosku. Nie znajduje także uzasadnienia wskazywanie przez Sąd, że strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy powinna planować wydatki związane z postępowaniem sądowoadministracyjnym przed wszczęciem tego postępowania (por. B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Wolters Kluwer 2009 r., s.694). Także sugerowanie przez Sąd, że skarżący powinien rozważyć możliwość pożyczki potrzebnej na uiszczenie kosztów sądowych sumy od córki należy uznać za nieuprawnione, bowiem sytuacja skarżącego wskazuje, że pożyczki tej nie miałby z czego zwrócić. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego biorąc pod uwagę powyższe okoliczności brak jest podstaw do przyjęcia, że strona, która znajduje się w wyżej przedstawionej sytuacji, może pokryć koszty postępowania sądowego. Mając powyższe na uwadze na mocy art. 188 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny postanowił jak w sentencji.