II GSK 336/10

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Janusz Trzciński Sędziowie NSA Hanna Kamińska (spr.) Anna Robotowska Protokolant Anna Tomaka-Magdoń po rozpoznaniu w dniu 23 marca 2011 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Przedsiębiorstwa "S." Spółka z o.o. w Warszawie od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 15 grudnia 2009 r. sygn. akt V SA/Wa 969/09 w sprawie ze skargi Przedsiębiorstwa "S." Spółka z o.o. w Warszawie na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2009 r. [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne oddala skargę kasacyjną Wyrokiem z dnia 15 grudnia 2009 r., sygn. akt V SA/Wa 969/09 Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. oddalił skargę Przedsiębiorstwa "S." Sp. z o.o. w W. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] kwietnia 2009 r. nr [...], w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Ze stanu faktycznego przyjętego przez Sąd I instancji wynika, że pismem z dnia 15 grudnia 2008 r., uzupełnionym pismami z dnia 19 stycznia i 12 lutego 2009 r., spółka "S." wniosła o umorzenie składek na ubezpieczenia społeczne w części finansowanej przez płatnika za okres 07/1999-12/2004, kosztów upomnienia powstałych w związku z zadłużeniem z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne oraz składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okres 07/1999-12/2004. W uzasadnieniu powołała się na wyrok Sądu Okręgowego Wydział Ubezpieczeń Społecznych w W. z dnia 28 grudnia 2004 r., sygn. akt [...], na mocy którego zwolniono spółkę z obowiązku wpłaty kwoty 583.484,00 zł tytułem odsetek od zaległych składek z uwagi na to, że powstanie zaległości nastąpiło z przyczyn całkowicie od niej niezależnych oraz, że spółka dokonała wpłat do ZUS tytułem kosztów egzekucyjnych, opłaty prolongacyjnej i odsetek w wysokości trzykrotnie wyższej niż aktualne zadłużenie. Decyzją z dnia [...] marca 2009 r. nr [...] Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmówił umorzenia zadłużenia w zakresie wnioskowanym przez spółkę, uznając, że nie zachodzi przesłanka całkowitej nieściągalności określona w art. 28 ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2007 r., Nr 11, poz. 74 ze zm.), zwanej dalej u.s.u.s. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy organ utrzymał swoje stanowisko zaskarżoną decyzją z dnia [...] kwietnia 2009 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. oddalając skargę powtórzył argumentację organu uzasadniającą odmowę umorzenia zadłużenia spółki. Wprawdzie zaprzestała ona prowadzenia działalności gospodarczej i komornik sądowy umorzył prowadzone wobec niej postępowanie egzekucyjne z powodu jego bezskuteczności, ale nadal prowadzone jest postępowanie egzekucyjne przez Naczelnika Urzędu Skarbowego W. P., który nie stwierdził braku majątku, z którego można prowadzić egzekucję. Postępowanie egzekucyjne jest w toku i wyklucza zaistnienie przesłanki całkowitej nieściągalności. Ponadto, słusznie organ zauważył, że istnieje możliwość przeniesienia odpowiedzialności za długi spółki na osoby trzecie na podstawie art. 116 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm.), zgodnie z którym za zaległości podatkowe spółki z ograniczoną odpowiedzialnością odpowiadają solidarnie całym swoim majątkiem członkowie jej zarządu, jeżeli egzekucja z majątku spółki okazała się w całości lub w części bezskuteczna, chyba że członek zarządu wykaże, że we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości lub wszczęto postępowanie układowe, albo że niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości oraz niewszczęcie postępowania układowego nastąpiło nie z jego winy, bądź wskaże on mienie, z którego egzekucja jest możliwa. Odnosząc się do problemów zdrowotnych S. T., przedstawiciela Spółki i członka zarządu, Sąd uznał za organem, że w sprawie nie mają zastosowania przepisy rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365), zwanego dalej rozporządzeniem, ponieważ zgodnie z § 1 rozporządzenia przepisy te mogą być zastosowane jedynie do składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami tych składek. Natomiast zaległości płatnika "S." Sp. z o.o. dotyczą składek za pracowników – ubezpieczonych. Przedsiębiorstwo "S." Sp. z o.o. w W. zaskarżył powyższy wyrok w całości zarzucając mu naruszenie: I. przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., w związku z art. 6, 7, 8, 9, 11 i 77 § 1 i 4 k.p.a., polegające na tym, że Sąd I instancji nie wziął pod uwagę faktu, że spółka nie została zapoznana z pismem Urzędu Skarbowego W. P. z dnia 23 sierpnia 2006 r., w którym Urząd ten poinformował Zakład Ubezpieczeń Społecznych o prowadzonym wobec spółki postępowaniu egzekucyjnym; nie odniósł się do znajdujących się w aktach dokumentów wskazujących, że możliwości przeniesienia odpowiedzialności na członków zarządu spółki jest czysto hipotetyczna i raczej niemożliwa, ponieważ S. T. – członek zarządu tej spółki, wykazał jaki jest jego stan majątkowy i rodzinny; II. przepisów prawa materialnego, tj. art. 28 ust. 2 i 3 pkt 3, 5 i 6 u.s.u.s. przez ich błędną wykładnię i przyjęcie, że w sytuacji spółki nie zachodzi całkowita nieściągalność zadłużenia, podczas gdy w sposób wyczerpujący zostało wykazane, że od 2004 r. spółka nie prowadzi żadnej działalności, nie posiada rachunku bankowego, wszelki posiadany majątek został zajęty i zlicytowany, a komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić dalszą egzekucję. Wskazując na powyższe uchybienia spółka wniosła "o przyjęcie w poczet materiału dowodowego treści wyjawienia majątku", gdyż nie znalazło się ono w aktach sprawy, pomimo przekonania, że zostało dołączone, jak również o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania i zasądzenie kosztów zastępstwa adwokackiego według norm przepisanych. W uzasadnieniu w pierwszej kolejności podkreślono, że S. T., reprezentujący spółkę, złożył wyczerpującą dokumentację dotyczącą kondycji finansowej firmy, z której wynika, że od szczęściu lat nie prowadzi żadnej działalności i nie posiada jakiegokolwiek majątku, co zostało stwierdzone przez komornika sądowego. Niezrozumiałe jest powoływanie się na pismo Naczelnika Urzędu Skarbowego W. P. z sierpnia 2006 r. informujące o prowadzeniu postępowania egzekucyjnego, tym bardziej, że pismo to nie znalazło się w aktach sprawy nawet w odpisie i spółka nie była o tym piśmie poinformowana. Zarówno Sąd I instancji jak i organ nie zauważyły potrzeby zaktualizowania danych dotyczących tego postępowania. Nie odniesiono się też do składanych przez S. T. oświadczeń o stanie majątkowym spółki i własnym. Ponadto, zdaniem spółki, z art. 28 ust. 3 pkt 5 u.s.u.s. nie wynika konieczność stwierdzenia braku majątku dłużnika, z którego można prowadzić egzekucję zarówno przez naczelnika urzędu skarbowego i komornika sądowego. Jeżeli takiego stwierdzenia dokonał jeden podmiot (w sprawie – komornik), to przesłanka całkowitej nieściągalności została spełniona, a spółka tę okoliczność w sposób prawidłowy i wyczerpujący wykazała. Podkreśliła też, że fatalna sytuacja spółki powstała z przyczyn od niej niezależnych, ponieważ na skutek przekształceń politycznych w byłym ZSRR oraz umowy międzynarodowej i uchwały Rady Ministrów zostały wstrzymane płatności za towary dostarczone przez spółkę do byłego ZSRR na ponad 5 lat. Okoliczności te spowodowały utratę płynności finansowej, jednak dawały podstawy do tego by oczekiwać wypełnienia "zawieszonych" zobowiązań, ponieważ gwarantował je Skarb Państwa. W tej sytuacji uzasadniony jest brak winy zarządu w niezgłoszenie wniosku o upadłość spółki. Naczelny Sąd Administracyjny, zważył co następuje: Skarga kasacyjna nie jest zasadna. Z uwagi na podniesienie w skardze kasacyjnej zarówno zarzutu naruszenia prawa materialnego, jak i naruszenia przepisów postępowania, w pierwszej kolejności podlegają rozpoznaniu zarzuty procesowe. Zarzut naruszenia przez Sąd I instancji art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w związku z art. 6,7,8,9,11 i 77 § 1 i 4 k.p.a. sprowadza się do nieuwzględnienia okoliczności, że strona nie została zapoznana z pismem Urzędu Skarbowego W. P. z dnia 23 sierpnia 2006 r., w którym poinformowano ZUS o prowadzonym wobec spółki postępowaniu egzekucyjnym oraz nieodniesienia się do znajdujących się w aktach dokumentów wskazujących, że możliwość przeniesienia odpowiedzialności na członków zarządu spółki jest czysto hipotetyczna i niemożliwa, ze względu na stan majątkowy i rodzinny S. T. Ustosunkowując się do tak sformułowanego zarzutu należy na wstępie wyjaśnić, że skarga kasacyjna oparta na podstawie naruszenia przepisów postępowania zostanie uwzględniona jedynie wtedy, gdy uchybienie sądu mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Oznacza to, że pomiędzy uchybieniem procesowym a wydanym w sprawie orzeczeniem podlegającym zaskarżeniu powinien zachodzić związek przyczynowy. Skarżący powinien zatem przynajmniej uprawdopodobnić istnienie potencjalnego związku przyczynowego między uchybieniem proceduralnym a wynikiem postępowania. W rozpatrywanej sprawie taki związek nie występuje. Zgodnie z art. 77 § 4 k.p.a. fakty znane organowi z urzędu należy zakomunikować stronie. Wykonanie przez organ obowiązku, o którym mowa w tym przepisie, powinno nastąpić w takim terminie, aby strona przed wydaniem decyzji przez organ, mogła w ramach przysługującego jej uprawnienia do wypowiedzenia się o zebranych dowodach i materiałach oraz zgłoszonych żądań ( art. 10 § 1 k.p.a.) ustosunkować się także do faktów znanych organowi z urzędu. Autor skargi kasacyjnej podnosi, że pismo Naczelnika Urzędu Skarbowego W. P. z 23 sierpnia 2006 r. informujące o prowadzeniu postępowania egzekucyjnego w stosunku do spółki nie zostało dołączone do akt administracyjnych sprawy oraz o istnieniu takiego pisma strona nie była poinformowana. Zarówno organ, jak i Sąd I instancji, nie zauważył potrzeby zaktualizowania danych dotyczących postępowania egzekucyjnego. Odnosząc się tego zarzutu należy przede wszystkim zauważyć, że postępowanie egzekucyjne w administracji wszczyna się na podstawie tytułu wykonawczego, który doręcza się zobowiązanemu (art. 26 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, tekst jedn. Dz. U. z 2005 r., Nr 229, poz. 1954 ze zm.). Niewątpliwie odpis tytułu wykonawczego musiał być doręczony dłużnikowi przez organ egzekucyjny, gdyż w skardze kasacyjnej nie zakwestionowano faktu prowadzenia postępowania egzekucyjnego, a jedynie brak aktualnych danych co do stadium tego postępowania. Nawet gdyby założyć trafność zarzutu skargi kasacyjnej co do braku w aktach pisma Naczelnika Urzędu Skarbowego, to i tak uchybienie to nie miałoby wpływu na wynik sprawy. Nie sposób bowiem zgodzić się ze stanowiskiem zajętym w skardze kasacyjnej, że dla domagania się umorzenia należności z tytułu składek wystarcza wykazanie choćby jednej z przesłanek o których mowa w art. 28 ust. 3 pkt 1 - 6 u.s.u.s. Wręcz przeciwnie, jeżeli zaistnieje już tylko jedna niespełniona przesłanka, spośród wymienionych w powołanym wyżej przepisie, stanowi to przeszkodę do wydania decyzji w przedmiocie umorzenia należności składkowych, stosownie do przepisu art. 28 ust. 2 ustawy. Przesłanką uniemożliwiającą uwzględnienie wniosku skarżącej spółki, poza brakiem umorzenia postępowania egzekucyjnego prowadzonego przez Naczelnika Urzędu Skarbowego, jak to niewadliwie przyjął Sąd I instancji, jest możliwość przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów Ordynacji podatkowej (art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s.). Zgodnie z art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej, za zaległości podatkowe spółki z ograniczoną odpowiedzialnością odpowiadają solidarnie całym swoim majątkiem członkowie jej zarządu, jeżeli egzekucja z majątku spółki okazała się w całości lub w części bezskuteczna, chyba że członek zarządu wykaże, że we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości lub wszczęto postępowanie zapobiegające ogłoszeniu upadłości (postępowanie układowe), albo niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości lub niewszczęcie postępowania zapobiegającego ogłoszeniu upadłości (postępowania układowego) nastąpiło bez jego winy, bądź wskaże mienie spółki, z którego egzekucja umożliwi zaspokojenie zaległości podatkowych spółki w znacznej części. Istnienie podmiotów odpowiedzialnych solidarnie za zaległości składkowe spółki ( członkowie zarządu ) stanowi przeszkodę dla stwierdzenia całkowitej nieściągalności na potrzeby umorzenia należności w świetle art. 28 ust. 2 w związku z art. 28 ust. 3 pkt 3 u.s.u.s. Natomiast przesłanki orzekania o odpowiedzialności tych pomiotów wymienione w art. 116 § 1 pkt 1 i pkt 2 Ordynacji podatkowej badane są w postępowaniu dotyczącym odpowiedzialności osób trzecich, nie mogą zatem stanowić przedmiotu postępowania o umorzenie należności. Przepis art. 28 ust. 3 pkt 3 ustawy odnosi się wyłącznie do przesłanki możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie, a taka możliwość zaistniała niewątpliwie w rozpoznawanej sprawie. W tej sytuacji brak aktualizacji danych co do prowadzonego postępowania egzekucyjnego przez Naczelnika Urzędu Skarbowego W. P. oraz nieodniesienie się Sądu I instancji do sytuacji majątkowej i rodzinnej członka zarządu S. T. oraz przyczyn powstania zaległości, nie miało wpływu na wynik sprawy. Zatem prawidłowa była kwalifikacja prawna tych okoliczności dokonana Sąd I instancji, który wskazał na konkretne elementy stanu faktycznego i wyciągnął z nich wniosek, iż nie zostały spełnione wskazane wyżej przesłanki umorzenia należności składkowych. Tym samym zarzut naruszenia wymienionych w skardze kasacyjnych przepisów proceduralnych nie znajduje uzasadnienia. Odnosząc się do zarzutu naruszenia prawa materialnego polegającego na błędnej wykładni przepisu art. 28 ust. 2 i 3 ustawy, regulującego przesłanki umorzenia zadłużenia wobec ZUS, na wstępie należy przypomnieć podstawowe zasady tej instytucji. Przepis art. 28 ust. 1 i 2 u.s.u.s. stanowi, iż należności z tytułu składek, pod którym to pojęciem należy rozumieć składki, odsetki za zwłokę, koszty egzekucyjne, koszty upomnienia i dodatkową opłatę (art. 24 ust. 2 u.s.u.s.), mogą być umarzane w całości lub w części przez Zakład tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, która zachodzi w sytuacjach wyliczonych w ust. 3 tego artykułu. W przepisie art. 28 ust. 3 u.s.u.s. ustawodawca wskazał siedem przypadków, w których zachodzi całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Wyliczenie zawarte w tym przepisie jest wyczerpujące, tj. stanowi zamknięty katalog sytuacji, w których można uznać, iż ma miejsce całkowita nieściągalność należności z tytułu składek. Dopiero zaistnienie którejkolwiek z przesłanek określonych w tym przepisie, daje potencjalną możliwość umorzenia tych należności. Nawet wówczas oznacza to jednak dla organu podejmującego rozstrzygnięcie tylko możliwość umorzenia należności z tytułu składek, a nie prawny obowiązek ich umorzenia. W uchwale z dnia 6 maja 2004 r. (sygn. akt II UZP 6/04, OSNP 2004/16/285) Sąd Najwyższy wskazał między innymi, że " (...) Przepis art. 28 ust. 2 ustawy o u.s.u.s. (...) jest oparty na konstrukcji tzw. "uznania administracyjnego", co oznacza, że decyzja w zakresie spraw dotyczących umorzenia należności przysługuje każdorazowo organowi rentowemu, który w przypadku stwierdzenia całkowitej nieściągalności składek, zachodzącej w przypadkach wymienionych w art. 28 ust. 3 tejże ustawy, może, ale nie musi umorzyć zaległości. Norma zawarta w art. 28 ust. 2 u.s.u.s. wyraźnie wskazuje na brak obowiązku umorzenia należnych składek w przypadku ich całkowitej nieściągalności, stanowiąc, że w takim wypadku mogą być one umorzone". Natomiast przy braku całkowitej nieściągalności, ustalanej według kryteriów wskazanych w art. 28 ust. 3 u.s.u.s., organ podejmujący decyzję na podstawie art. 28 ust. 2 tej ustawy pozbawiony jest w ogóle prawnej możliwości umorzenia należności z tytułu składek. Taka sytuacja miała miejsce w niniejszej sprawie, gdzie nie zaistniała możliwość uznania całkowitej nieściągalności należności wobec skarżącej spółki, a w konsekwencji brak było prawnej możliwości - jak wyżej wyjaśniono - umorzenia należności w oparciu o to kryterium. Należy jeszcze raz podkreślić, że w sytuacjach, w których nie występuje całkowita nieściągalność składek w świetle art. 28 ust. 3 pkt 1 – 6 u.s.u.s. mamy do czynienia z tzw. decyzja związaną w przedmiocie odmowy umorzenia należności ZUS, nie zaś decyzją wydaną w ramach uznania administracyjnego w przedmiocie umorzenia tych należności, gdyż wydanie takiej decyzji nie jest możliwe, bowiem naruszałaby ona prawo materialne. Reasumując, kwestia uznania administracyjnego jest aktualna dopiero wówczas, gdy w sprawie zostanie ustalona całkowita nieściągalność należności ZUS wobec strony skarżącej, w rozumieniu art. 28 ust. 2 i ust. 3 ustawy, a taka sytuacja nie miała miejsca w rozpoznawanej sprawie. Dlatego też zarzut naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię ww. przepisów nie jest zasadny. Z tych względów, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.