II FZ 187/10

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia WSA del. Anna Dumas po rozpoznaniu w dniu 27 kwietnia 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia K. G. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 2 marca 2010 r. sygn. akt III SA/Wa 1938/09 w zakresie prawa pomocy w sprawie ze skargi K. G. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia 2 października 2009 r., nr [...] w przedmiocie pozostawienia podania bez rozpatrzenia postanawia oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 2 marca 2010 r., sygn. akt III SA/Wa 1938/09, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił K. G. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia 2 października 2009 r., nr [...] w przedmiocie pozostawienia podania bez rozpatrzenia. Rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym: Skarżący złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Referendarz sądowy, pismem z 23 listopada 2009 r., zwrócił się do skarżącego o wskazanie dochodów osiągniętych w 2009 r. przez skarżącego i przez osoby, z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe, nadesłanie odpisów zeznań podatkowych – strony i tych osób za 2008 r.; nadesłanie odpisów wyciągów z rachunków bankowych i osób wskazanych za ostatnie 3 miesiące; wskazanie innych okoliczności, z których może wynikać konieczność przyznania prawa pomocy (ponoszenie przymusowych wydatków, kalkulacja kosztów życia, wskazanie niezbędnych wydatków na poratowanie zdrowia, obowiązek świadczeń alimentacyjnych, należności, do zapłaty których jest zobowiązany – w tym wobec organów państwa oraz inne okoliczności ważne według skarżącego) oraz o nadesłanie wypełnionego formularza PPF. Skarżący, odpowiadając na to wezwanie, poinformował, że jego dochód jest "zerowy". Wskazał, że nie prowadzi działalności rolniczej ze względu na pozbawienie go "działki siedliskowej". Nie ma rachunków bankowych. Nadto poinformował, ze sprawuje "stałą opiekę" nad swoją matką (84 lata), która jest osobą "niezdolną do samodzielnej egzystencji". Skarżący, w nadesłanym formularzu PPF, zwrócił się o zwolnienie od kosztów sądowych w całości, ze względu na konieczność całodobowej opieki nad chorą matką. Skarżący wskazał, że czeka na wydanie "własności budynków", a nakazu płatniczego nie odbiera. Jego matka nic nie posiada, ponieważ wszystko "przekazała na syna K. G. cały swój udział". Poinformował, że wraz z matką, utrzymuje się z emerytury KRUS w wysokości 769 zł. Postanowieniem z dnia 16 grudnia 2009 r. Referendarz Sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy z uwagi na brak jakichkolwiek dokumentów potwierdzających sytuację materialną skarżącego. Od powyższego postanowienia skarżący złożył w ustawowym terminie sprzeciw. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zaskarżonym postanowieniem z dnia 2 marca 2010 r., sygn. akt III SA/Wa 1938/09 odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Sąd pierwszej instancji powołał jako podstawę prawną rozstrzygnięcia art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sadami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm., dalej P.p.s.a.), zgodnie z którym stronie może zostać przyznane prawo pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmuje w myśl art. 245 § 3 P.p.s.a zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. Przyznania osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym może nastąpić, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a). Zasadność wniosku o udzielenie prawa pomocy Sąd rozpatruje w dwóch aspektach – z jednej strony z uwzględnieniem wysokości obciążeń, jakie strona musi ponieść w konkretnym postępowaniu, a z drugiej zaś z uwzględnieniem jej możliwości finansowych. Obowiązek wyjaśnienia oraz udokumentowania sytuacji majątkowej uzasadniającej przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie skarżącej. Do sądu należy natomiast ocena przytoczonych przez stronę okoliczności. Art. 246 § 1 P.p.s.a. nakłada na stronę obowiązek wykazania, że zachodzą wobec niej przesłanki przyznania prawa pomocy. Prawo pomocy jest zatem uprawnieniem, dla którego realizacji strona obowiązana jest dokonać pewnych czynności, w tym przedstawić określone informacje bądź złożyć na wezwanie Sądu dokumenty służące ich weryfikacji. Sąd pierwszej instancji stwierdził, iż skarżący został wezwany przez referendarza sądowego do nadesłania dokumentów potwierdzających jego sytuację materialną w tym m.in. zeznań podatkowych skarżącego oraz osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym za 2008 r., szczegółowego wskazania i udokumentowania wysokości wydatków składających się na bieżące utrzymanie skarżącego oraz osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym, wyciągów z rachunków bankowych za ostatnie trzy miesiące. Skarżący nie nadesłał żadnego dokumentu potwierdzającego jego sytuację majątkową, poza wypełnionym dokumentem PPF. Skarżący nie przesłał zeznań podatkowych. Nie wskazał, a nadto nie udokumentował wysokości bieżących wydatków. W opinii Sądu pierwszej instancji skarżący nie dopełnił ciążącego na nim obowiązku rzetelnego i wyczerpującego zaprezentowania swojej sytuacji finansowej. Na postanowienie Sądu pierwszej instancji z dnia 2 marca 2010 r. K. G. złożył zażalenie, wnosząc o uchylenie zaskarżonego postanowienia. W zażaleniu podał, ż zeznań podatkowych nie składa, gdyż nie pracuje, od 2000 r. sprawuje opiekę nad chorą matką. Ponosi następujące wydatki ("światło 600 zł za 2 miesiące, gaz 400 zł co drugi miesiąc, leki dla matki 100 zł na miesiąc"). Skarżący stwierdził, że nie musi przedkładać żadnych dokumentów potwierdzających jego sytuację majątkową, wystarczy, że złożył wniosek PPF. W zażaleniu K. G. nie wskazał żadnych dodatkowych okoliczności uzasadniających przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie ze względu na zmianę sytuacji majątkowej. Ograniczył się do niejasnych stwierdzeń i notatek poczynionych na odpisie postanowienia Sądu pierwszej instancji Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 245 par. 1 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 par. 2 P.p.s.a.). Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje tylko zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 par. 3 P.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje wówczas, gdy osoba ta wykaże, że nie jest wstanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 par. 1 pkt 1 P.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje wówczas, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Podkreślić jednak należy, że rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy, zgodnie z treścią omawianego przepisu ma charakter uznaniowy. Oznacza to, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku środków na poniesienie kosztów postępowania, sąd nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli wedle jego uznania będzie to konieczne dla zapewnienia jednostce dostępu do sądu. Ponadto należy wskazać, że instytucja prawa pomocy powinna być traktowana jako wyjątek od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Ciężar dowodu wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o jego przyznanie. Oznacza to, że powinna ona poczynić wszelkie kroki mające na celu uprawdopodobnienie tych okoliczności. Strona wnosząca o przyznanie prawa pomocy składa stosowny wniosek na urzędowym formularzu (art. 252 par. 2 P.p.s.a.). Sporządzony w ten sposób wniosek ma na celu ogólne przedstawienie sytuacji materialnej wnoszącego. W razie pojawienia się wątpliwości, co do przedstawionych w formularzu danych, bądź jeśli okażą się one niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego sąd administracyjny może na podstawie art. 255 P.p.s.a. wezwać stronę do złożenia dodatkowych oświadczeń lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Skarżący został wezwany o przedłożenie odpisów wyciągów z rachunków bankowych, wskazanie innych okoliczności, z których może wynikać konieczność przyznania prawa pomocy (ponoszenie przymusowych wydatków, kalkulacja kosztów życia, wskazanie niezbędnych wydatków na poratowanie zdrowia, obowiązek świadczeń alimentacyjnych, należności, do zapłaty których jest zobowiązany – w tym wobec organów państwa oraz inne okoliczności ważne według skarżącego) oraz wypełniony formularz PPF. Z materiału dowodowego wynika, że skarżący nie zastosował się do zaleceń tego wezwania. Skarżący przedłożył do akt sprawy jedynie wypełniony formularz PPF. Dokumenty określone w wezwaniu nie zostały złożone również na etapie sprzeciwu od postanowienia wydanego przez referendarza sądowego. Wskazać należy, że strona, na której ciąży obowiązek wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, uchylając się od przedstawienia określonych dokumentów i oświadczeń na wezwanie sądu administracyjnego, powinna liczyć się z tym, że sąd nie będzie dysponował materiałem dowodowym wystarczającym do uwzględnienia jej wniosku o przyznanie prawa pomocy. Sąd pierwszej instancji dokonał oceny sprawy o czym świadczy treść uzasadnienia zaskarżonego postanowienia i nie znalazł okoliczności uzasadniających przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Zważywszy, że zaskarżone postanowienie nie narusza prawa Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.