I FZ 73/10

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Grażyna Jarmasz, , , po rozpoznaniu w dniu 21 czerwca 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 17 lutego 2010 r. sygn. akt I SA/Łd 838/09 odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi "R." s.c. W. K. i K. S. z/s w L. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w L. z dnia 21 sierpnia 2009 r. nr [...] w przedmiocie zobowiązania w podatku od towarów i usług za okres od lutego do grudnia 2005 r. postanawia oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 17 lutego 2010 r., sygn. akt I SA/Łd 838/09, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi, odmówił przyznania "R." spółce cywilnej W. K. i K. S. (dalej: Spółka) z siedzibą w L. prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Spółki na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w L. z dnia 21 sierpnia 2009 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług za od lutego do grudnia 2005 r. Uzasadniając swoje postanowienie WSA w Łodzi podał, że "R." spółka cywilna wniosła skargę na Decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia 21 sierpnia 2009 r. w sprawie określenia tejże Spółce wysokości zobowiązań z tytułu podatku od towarów i usług od lutego do grudnia 2005 r., a należny wpis od skargi wyniósł 10. 981 zł. Po doręczeniu wezwania do uiszczenia wpisu Spółka wystąpiła z wnioskiem o zwolnienie z kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku podała, że nie posiada żadnych środków finansowych, nie prowadzi obecnie działalności oraz nie posiada majątku, który można by spieniężyć na pokrycie wpisu. W dalszej części wniosku stanowiącej oświadczenie o majątku i dochodach Spółka wykazała, że wartość udziałów w sp. z o.o. wynosi 91.000 zł z tym, że udziały te zostały zajęte przez komornika skarbowego. Dochód spółki cywilnej za 2008 r. 9.453 zł. Zgodnie z zarządzeniem referendarza sądowego z dnia 30 listopada 2009 r. Wspólnicy Spółki zostali wezwani do nadesłania wniosków złożonych na urzędowych formularzach przeznaczonych dla osób fizycznych oznaczonych symbolem "PPF". Po wezwaniu do uzupełnienia wskazanych wniosków wspólnicy Spółki nadesłali dwa wnioski oddzielne dla każdego ze wspólników. Z wniosku K. S. wynika, że obecnie znajduje się w bardzo trudnej sytuacji finansowej, samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, a jedynym jego źródłem utrzymania są dochody ze stosunku pracy w wysokości 1300 zł miesięcznie. Wskazał, że posiada również udziały w spółce R. w wysokości 45.500 zł, ale zostały one zajęte w postępowaniu egzekucyjnym przez Naczelnika Urzędu Skarbowego L. Dodatkowo K. S. stwierdził, że jego wynagrodzenie wystarcza mu jedynie na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych, że nie osiąga dochodu z działalności gospodarczej, a ze względu na zapaść gospodarczą nie widzi szans na poprawę. Dalej oświadczył, że jego wcześniejsze dochody nie pozwoliły mu na poczynienie oszczędności, które mógłby przeznaczyć na wpis od skargi. W związku z tym K. S. stwierdził, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, które byłoby dla niego ostatnią szansą obrony swoich praw w sprawie podatku VAT. Dalej z wniosku Skarżącego wynika, że jest żonaty, a stan majątkowy żony tez jest bardzo trudny, ponieważ jej wynagrodzenie za pracę zostało w 50 % obciążone z tytułu zajęć komorniczych. Wynagrodzenie za pracę żony wynosi 2.450 zł. Uzasadnienie wniosku przedstawionego przez W. K. odpowiada treści uzasadnienia faktycznego z wniosku K. S. Ponadto W. K. wskazał, że jego udziały w Spółce R. zajęte zostały przez Naczelnika I Urzędu Skarbowego L., a sam Skarżący uzyskuje wynagrodzenie za pracę w wysokości 1300 zł. Ze względu na fakt, że zawarte w powyższych wnioskach oświadczenia okazały się niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawców, zarządzeniem z dnia 30 listopada 2009 r. referendarz sądowy wezwał do uzupełnienia wniosków K. S. i W. K. przez udokumentowanie faktu zajęcia przez Naczelnika Urzędu Skarbowego posiadanych przez wnioskodawców udziałów w Spółce R. s. c., nadesłanie rachunków bankowych należących do wnioskodawców, w tym także rachunków związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą, z okresu ostatnich 3 miesięcy oraz wskazanie przez Wojciecha Kozieła kwoty osiąganego przez żonę I. K. dochodu. Odpowiadając na wezwanie pełnomocnik wnioskodawców w drodze pisma procesowego z dnia 10 grudnia 2009 r. wyjaśnił, że Skarżący od kilku miesięcy nie posiadają żadnych prywatnych rachunków bankowych ani rachunków związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej, a ze spółką R. s. c. Skarżący są związani umową o pracę, z tytułu której otrzymują wynagrodzenie miesięczne w kwocie wskazanej we wniosku i nie czerpią żadnych innych korzyści majątkowych związanych z funkcjonowaniem tej Spółki. Pełnomocnik wyjaśnił także, iż organ egzekucyjny zajął udziały Skarżących w R. Sp. z o.o. (powstałej na skutek przekształcenia z R. s. c.). ponadto wskazał, że I. K. uzyskuje dochody z tytułu umowy o pracę w wysokości 3.699,54 brutto (2.653,34 netto) i na mocy prawomocnego orzeczenia sądowego zobowiązana jest do świadczeń alimentacyjnych względem swej matki w kwocie 1.500 zł miesięcznie. Do wniosku załączono postanowienie sądu Rejonowego w L. z dnia 20 października 2009 r. dotyczące zajęcia udziałów w R, Sp. z o.o. oraz wyciągi z rachunków bankowych. Postanowieniem z dnia 23 grudnia 2009 r. referendarz sądowy WSA w Łodzi odmówił przyznania W. K. i K. S. prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu podał, że Wnioskodawcy nie wykazali, iż nie są w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Co więcej w ocenie referendarza sądowego, fakt dysponowania środkami pieniężnymi o znacznej wysokości nie tylko nie uzasadnia zwolnienia od kosztów sądowych, a wręcz przeciwnie świadczy o tym, iż kondycja finansowa wnioskodawców będących wspólnikami Spółki R. s. c. pozwala bezspornie przyjąć, że dysponują oni środkami umożliwiającymi uiszczenie kosztów sądowych, w tym zwłaszcza wpisu sądowego od wniesionej skargi. W sprzeciwie od ww. postanowienia Skarżący podnieśli, że znajdują się oni w bardzo trudnej sytuacji finansowej, od kwietnia nie uzyskują (co wynika z oświadczeń i dokumentów dołączonych do wniosku oraz przesłanych do Sądu) żadnych dochodów z działalności gospodarczej, zaś ich dochody osiągane we wcześniejszych latach nie pozwalały na poczynienie większych oszczędności. Skarżący nie mogli przewidzieć, że przeciwko nim zostaną wszczęte jakiekolwiek postępowania, więc ewentualne wydatki związane z kosztami postępowań nie były przez Skarżących planowane. Przeciwko Skarżącym toczyło się kilka postępowań podatkowych w przedmiocie określenia zobowiązań podatkowych w podatku dochodowym od osób fizycznych oraz w podatku od towarów i usług za poszczególne lata i każde z tych postępowań zostało zakończone decyzją, od której wniesiono odwołanie, a następnie, po rozpatrzeniu odwołań przez organ odwoławczy, skargę do WSA w Łodzi zatem łączna wartość wszystkich wpisów jest bardzo wysoka. Ocena sytuacji finansowej skarżących i możliwości uiszczenia przez nich kosztów sądowych powinna być dokonywana z uwzględnieniem ilości wniesionych skarg na decyzje podatkowe oraz uzyskiwanych przez Skarżących dochodów. W piśmie Strona wyjaśniła, że udziały w R. Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością zostały zajęte przez urząd skarbowy i wspólnicy nie mogą nimi rozporządzać. Na ocenę sytuacji majątkowej Skarżących nie ma również wpływu kondycja finansowa R. Spółki z o.o. Skarżący są bowiem tylko pracownikami spółki, w której uzyskują stałe miesięczne dochody, o których już wspomniano. Zdaniem pełnomocnika wspomniane wyżej okoliczności pozwalają przyjąć, że poniesienie kosztów sądowych przez Skarżących jest wręcz niewyobrażalnym wydatkiem, który skutkować będzie znacznym uszczerbkiem utrzymania koniecznego dla Skarżących i ich rodzin. Sąd stwierdził, że Spółka wprawdzie we wniosku wskazała, iż nie posiada żadnych środków finansowych ani majątku, nie prowadzi działalności gospodarczej, co mogłoby wskazywać, że nie ma ona dostatecznych środków na poniesienie kosztów postępowania. Sąd zaznaczył, że nie budzi wątpliwości, iż majątek Skarżącej Spółki przez jej wspólników został wniesiony do utworzonej przez nich na przełomie 2007 i 2008 r. nowej spółki, tj. R. Spółki z o.o., a czynności tychże dokonano w czasie kontroli podatkowej, której przedmiotem była działalność R. s.c. oraz prowadzonych przez organy ścigania postępowań w stosunku do kontrahentów tej Spółki. Zdaniem Sądu pierwszej instancji okoliczność ta ma istotne znaczenie, bowiem majątek Spółki cywilnej przed jej wniesieniem do Spółki z o.o. generował rocznie przychody rzędu 3 mln złotych, pozwalał zatem na swobodne pokrycie należności z tytułu wpisu sądowego. Sąd uznał, że działalność tę należy uznać za jedną z szeregu znanych sądowi z urzędu czynności Skarżącej Spółki zmierzających najprawdopodobniej do ochrony majątku przed ewentualną egzekucją zobowiązań podatkowych. W opinii WSA majątek Skarżącej Spółki wniesiony do spółki z ograniczoną odpowiedzialnością., nadal generuje dochody, o czym świadczy analiza złożonych przez pełnomocnika wyciągów bankowych R. Spółki z o.o. za wrzesień, październik i listopad 2009 r. z prowadzonego w banku [...] rachunku bankowego. Dalej podniósł, że na tym koncie w poszczególnych miesiącach odnotowano obroty środkami finansowymi na znaczne kwoty, a mianowicie odpowiednio były to kwoty wypłat/wpłat -278.028,15 zł i +283.028,15 zł, -401.177,75 i +425.610,32 oraz -327.475,97 i +305.454,09 zł. Z tychże rachunków wynika również, iż po złożeniu w dniu 8 września 2009r. skargi Spółka zoo z tego rachunku dokonywała wypłat gotówkowych, co miało miejsce np. 11 września 2009r. na kwotę 15.000 zł, 14 września 2009r. – 10.000 zł czy 25 września 2009r. – 10.000 zł. Wypłat gotówkowych z tego konta dokonywano także po doręczeniu skarżącej Spółce wezwania do uiszczenia wpisu sądowego w dniu 21 września 2009r. i złożeniu wniosku o przyznanie prawa pomocy w dniu 22 września 2009r., np. 26 października 2009r. – 30.000 zł, 28 października 2009r. – 20.000 zł, 2 listopada 2009r. na kwotę 24.000 zł, 9 listopada 2009r. – 31.000 zł, 10 listopada 2009r. 30.000 zł, 12 listopada 2009r., 19 listopada 2009r. – 13.500 zł. Z rachunku tego wynika nadto, iż Spółka z o.o. realizowała przelewy na rzecz kontrahentów, i tak np. w dniu 22 października 2009r. dokonała przelewu na kwotę 18.690 zł, w dniu 23 października 2009r. – 99.531 zł czy 18 listopada 2009r. – 15.961,50 zł. Według Sądu pierwszej instancji powyższe wskazuje, iż majątek niegdyś Skarżącej Spółki cywilnej generuje przychód nowo utworzonej Spółki z o.o., dlatego Sąd pokusił się o tezę, że generowałby też przychód Spółki cywilnej. Gdyby zatem nie doszło do przeniesienia majątku ze spółki cywilnej do Spółki z o.o., to ta pierwsza osiągnęłaby co najmniej dostateczne środki na poniesienia kosztów sądowych we wszystkich sprawach zawisłych przed sądem. Sąd zwrócił również uwagę, że Skarżąca spółka składając skargę powinna liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów sądowych, a w procedurze planowania wydatków związanych z działalnością gospodarczą, przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinna uwzględnić także konieczność posiadania środków na prowadzenie procesu sądowego. Na powyższe postanowienie pełnomocnik Skarżącej spółki złożył zażalenie (k. 99). W uzasadnieniu powtórzono dotychczas przedstawianą we wniosku sytuację materialną Spółki, a w odniesieniu do argumentów zawartych w postanowieniu sądu pierwszej instancji stwierdzono, że wniesienie aportem majątku Spółki cywilnej do R. Spółki z o.o. nie miało na celu wyzbycie się majątku przez Skarżącą, ale było wynikiem czysto gospodarczego działania, przekształcenia spółki cywilnej w spółkę z o.o., nie skierowanego na "ukrywanie", czy wyzbywanie się majątku. Ponadto podniesiono, że zmiana formy działalności w żaden sposób nie może być oceniana w sposób, w jaki dokonał tego Sąd pierwszej instancji. Zauważyć także należy, że zmiana nastąpiła na długo przed wniesieniem przez Spółkę cywilną R. skarg do WSA w Łodzi. Dalej Skarżący podnoszą, że R. s.c. ma prawo udziału w zyskach R. sp. z o.o., ale nie może swobodnie dysponować majątkiem tejże spółki z o.o., ponieważ zgodnie z przepisami ustawy z dnia 15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych (Dz. U. z 2000 r. Nr 94, poz. 1037) wspólnik ma prawo do udziału w zysku wynikającym z rocznego sprawozdania finansowego i przeznaczonym do podziału uchwała zgromadzenia wspólników. R. s.c. nie ma zatem fizycznej możliwości zajęcia majątku R. Sp. z o.o. np. w celu sprzedaży i uzyskania środków finansowych na uiszczenie wpisów od skarg do WSA. Następnie pełnomocnik Skarżącej spółki zauważa, że przeciwko Skarżącej toczy się kilka postępowań podatkowych w przedmiocie określenia zobowiązań w podatku od towarów i usług za poszczególne lata i każde z tych postępowań zostało zakończone decyzją, od której wniesiono odwołanie, a następnie po rozpatrzeniu odwołań przez organ odwoławczy, skarga do WSA w Łodzi, zatem łączna wartość wszystkich wpisów jest bardzo wysoka. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw, dlatego podlega oddaleniu. Stosownie do art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Dz. U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1270, dalej p.p.s.a.) strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Przyznanie prawa pomocy, jako odstępstwo od tej zasady, będące przerzuceniem kosztów na ogół społeczeństwa. Nadto z przepisu art. 246 §2 p.p.s.a. wynika, że osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej mniemającej osobowości prawnej prawo pomocy, inaczej niż dla osoby fizycznej może być przyznane. Tak więc nawet spełnienie przesłanek ustawowych nie obliguje sądu do przyznania tego prawa. Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że w niniejszej sprawie nie zaistniały przesłanki częściowego zwolnienia Skarżącej Spółki z ponoszenia kosztów postępowania sądowo-administracyjnego. Z wyjaśnień Wspólników Spółki, przedłożonych dokumentów i treści zażalenia wynika, że jedynym źródłem utrzymania wspólników Skarżącej Spółki jest wynagrodzenia otrzymywane w związku z zatrudnieniem w Spółce R. sp. z o.o. (1.300 zł brutto dla każdego ze wspólników). W ocenie NSA nieracjonalne i niezrozumiałe jest to, że Skarżący zaakceptowali zmniejszenie zarobków do poziomu niewiele przekraczającego minimalną płacę ustawową, w sytuacji, gdy K. S., jako współwłaściciel spółki cywilnej R. uzyskiwał dochody czterokrotnie wyższe. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi w sprawie o sygn. akt I SA/Łd 683/09, poczynił ustalenia dotyczące oświadczenia o miesięcznych dochodach (1300 zł) oraz informacji wynikającej ze złożonej we wskazanej sprawie deklaracji podatkowej PIT za 2008 r., z których jednoznacznie wynika, że jeden ze wspólników K. S. osiągnął dochód w wysokości około 23.500,00 zł, a cześć dochodów deklarowanych do opodatkowania (około 8.000 zł nie ma pokrycia w jego wyjaśnieniach złożonych we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Zatem przedstawienie sytuacji materialnej K. S. wydaje się być niespójne i zasadnie może budzić wątpliwości. Powyższe znane jest sądowi z urzędu, dlatego może być brane pod uwagę przy rozstrzyganiu niniejszej sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny aprobuje stanowisko Sądu pierwszej instancji, że okoliczność wniesienia majątku Skarżącej Spółki do utworzonej przez jej wspólników na przełomie 2007 i 2008 r. nowej spółki, tj R. spółki z o.o., a czynności tychże dokonano w czasie kontroli podatkowej, której przedmiotem była działalność R. s.c. oraz prowadzonych przez organy ścigania postępowań w stosunku do kontrahentów tej Spółki, ma istotne znaczenie, ponieważ majątek Spółki cywilnej przed jej wniesieniem do Spółki z o.o. generował rocznie przychody rzędu 3 mln złotych. Pozwalał zatem na swobodne pokrycie należności z tytułu wpisu sądowego. Należy również poprzeć stanowisko WSA, że działalność tę należy uznać za jedną z szeregu znanych Sądowi z urzędu czynności Skarżącej spółki zmierzających najprawdopodobniej do ochrony majątku przed ewentualną egzekucją. Sąd pierwszej instancji również prawidłowo zauważył, że majątek Skarżącej wniesiony do spółki z ograniczona odpowiedzialnością, nadal generuje dochody, o czym świadczy analiza złożonych przez pełnomocnika wyciągów bankowych R. Spółki z o.o. za wrzesień, październik i listopad 2009 r. z prowadzonego w banku [...] rachunku bankowego. W odniesieniu do powyższego należy powołać w tym miejscu pogląd Sądu Najwyższego zawarty w postanowieniu z dnia 31 marca 1987 r., sygn. akt I CZ 26/87 (OSNC 1988/7-8/103), zgodnie z którym jeżeli strona, która mogła liczyć się z obowiązkiem poniesienia kosztów sądowych, bez ważnego powodu nie wykorzystała w całości lub w części swoich możliwości zarobkowych, to przy rozpoznawaniu wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych należy przyjąć, że stan majątkowy i dochody strony są takie, jakie miałaby ona, gdyby w pełni wykorzystała swoje możliwości zarobkowe. Odnosząc wskazany pogląd do rozpoznawanej sprawy, działania Skarżącej Spółki prowadzące do utraty kontroli nad swoim majątkiem w sytuacji wystąpienia prawdopodobieństwa (a nawet pewności) udziału w postępowaniu podatkowym, a dalszej perspektywie potencjalnie w postępowaniu sądowo-administracyjnym, należy ocenić jako przejaw złej woli. Zatem słusznie WSA w Łodzi oceniając możliwość Spółki uiszczenia wpisów od skarg we wszystkich sprawach, w których występuje jako strona przed WSA w Łodzi wziął pod uwagę sytuację majątkową sprzed podjęcia ww. działań. Odmienna ocena naruszałaby zasadę sprawiedliwości, która jako ogólna zasada ustrojowa i zasada orzekania sądowego wyrażona została w art. 2 Konstytucji Rzeczpospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 ). Uwzględniając tę zasadę nie można zaakceptować zachowania, którego celem jest ochrona majątku własnego kosztem ogółu społeczeństwa w sytuacji, w której przepis prawa (art. 199 p.p.s.a.) wyraźnie wskazuje podmiot, który powinien podnieść wskazane tam koszty. Przepis prawa nie obarczył, co do zasady kosztami postępowania sadowo-administracyjnego społeczeństwa, więc działanie w złej wierze w celu uniknięcia obowiązku partycypowania ww. kosztach godzi w sprawiedliwość społeczną. W ocenie Wspólników Spółki, o zasadności przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym ma ostatecznie przesądzić fakt, że łączna kwota wpisów od skarg znacznie przewyższa ich udziały w Spółce, które zostały zajęte. Nie można zgodzić się z tą argumentacją, gdyż przy ocenie wniosku o przyznanie prawa pomocy wojewódzki sąd administracyjny bierze pod uwagę całą sytuację majątkową wnoszącego, a nie jej wycinek. Zgodnie z dyspozycją art. 252 § 1 p.p.s.a., wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać dokładne dane o stanie majątkowym wnioskodawcy. Przepis ten nakłada właśnie taki obowiązek w celu możliwości pełnego wglądu Sądu w sytuację finansową wnioskodawcy. Tylko i wyłącznie taki ogląd, może pozwolić na prawidłową ocenę, czy wnioskodawca jest (i w jakim stopniu) zdolny partycypować w kosztach postępowania sądowo-administracyjnego. Taka ocena jest warunkiem przyznania prawa pomocy w myśl art. 246 § 2 p.p.s.a. O zdolności poniesienia kosztów wpisów świadczy również okoliczność wynikająca z akt sprawy, że Skarżąca Spółka jest reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, co niewątpliwie stanowi dodatkowe obciążenie finansowe dla budżetu Spółki. Należy również zwrócić w tym miejscu uwagę, że zgodnie z art. 50 § 1 p.p.s.a. uprawnionym do wniesienia skargi jest każdy, kto ma w tym interes prawny. Zatem ustawa nie nakłada na wnoszącego skargę do sądu spełnienia przesłanki sporządzenia i wniesienia jej przez profesjonalnego pełnomocnika, jak to się dzieje w przypadku skargi kasacyjnej. Z powyższego wynika, że skoro Skarżąca Spółka ustanowiła profesjonalnego pełnomocnika na etapie postępowania, na którym może występować sama to jest także w stanie ponieść koszty wpisu sądowego. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w rozpatrywanej sprawie Sąd pierwszej instancji oparł swoje rozstrzygnięcie na pełnej ocenie sytuacji majątkowej Skarżącej Spółki, szczegółowo poddał analizie przedstawione przez Skarżących dokumenty i wnioski oraz orzekł w zgodzie z prawem, i wymogami doświadczenia życiowego. Mając na uwadze powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny zażalenie oddalił na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a.