I GZ 190/10

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Magdalena Bosakirska po rozpoznaniu w dniu 22 czerwca 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia E. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we W. z dnia 8 marca 2010 r., sygn. akt I SA/Wr 1575/09 w przedmiocie częściowej odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi E. K. na decyzję Dyrektora Izby Celnej we W. z dnia [...] lipca 2009 r., Nr [...] w przedmiocie podatku akcyzowego postanawia: oddalić zażalenie Postanowieniem objętym zażaleniem Wojewódzki Sąd Administracyjny we W. po rozpoznaniu wniosku E. K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, przyznał jej prawo pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od wpisu sądowego od skargi oraz oddalił wniosek w pozostałym zakresie. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie Sąd pierwszej instancji wskazał na wstępie, że wniosek o przyznanie prawa pomocy został złożony przez skarżącą równolegle w trzech sprawach, tj. w sprawie niniejszej oraz w sprawach o sygn. akt I SA/Wr 1573/09 i I SA/Wr 1574/09, w których łączne koszty sądowe na tym etapie postępowań wynoszą 58.938 zł tytułem wpisu sądowego od skarg (w niniejszej sprawie wpis sądowy został wyznaczony na kwotę 3.238 zł). Stosownie do art. 245 § 3 i art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej p.p.s.a.), prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje ustanowienie pełnomocnika z urzędu, gdy wnioskodawca wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że wniosek skarżącej zasługuje na uwzględnienie w części, gdyż skarżąca wykazała, że nie jest w stanie ponieść wpisu sądowego, który wynosi w sprawie 3.238 zł. Skarżąca nie ma źródła dochodu oraz nie dysponuje majątkiem, który mogłaby przeznaczyć na finansowanie kosztów sądowych. Ponadto pozostaje na utrzymaniu rodziców emerytów, z którymi mieszka. Posiada także znaczne zadłużenie z tytułu należności publicznoprawnych, co wynika z akt sprawy. Jednakże, w ocenie Sądu, brak było podstaw do zwolnienia E. K. od ponoszenia kosztów sądowych w całości. Brak bowiem orzeczenia potwierdzającego jej niezdolność do podjęcia pracy zarobkowej ze względu na chorobę (depresję). Negatywnie Sąd ocenił również zachowanie skarżącej, co do faktu posiadania statusu osoby bezrobotnej tylko na czas pobierania zasiłku. Z powyższego wywiódł, że skarżąca, rejestrując się w urzędzie pracy, była zainteresowana jedynie pobieraniem zasiłku, nie zaś podjęciem ewentualnie zaproponowanej przez urząd pracy mimo, iż ze względu na posiadane wykształcenie wyższe, ma zwiększone szanse na znalezienie pracy. II Od powyższego postanowienia E. K. złożyła zażalenie zaskarżając to orzeczenie w części, tj. w punkcie drugim, wnosząc o zmianę zaskarżonego postanowienia i orzeczenie zgodnie z wnioskiem skarżącej. Orzeczeniu E. K. zarzuciła błąd w ustaleniach faktycznych dotyczących jej aktualnej sytuacji materialnej, co skutkowało oddaleniem wniosku o przyznanie prawa pomocy w części. W uzasadnieniu zażalenia skarżąca wskazała, że wbrew twierdzeniom Sądu, jej działania związane z ubieganiem się o przyznanie statusu osoby bezrobotnej nie były ukierunkowane na uzyskanie zasiłku. E. K. podała, że na skutek działań osób trzecich, z dnia na dzień obciążona została wielotysięcznymi zobowiązaniami wobec Skarbu Państwa. Zablokowane zostały jej rachunki bankowe oraz utraciła mieszkanie, z którego została eksmitowana. Powyższe okoliczności spowodowały, że skarżąca popadła w silną depresję. Od tego czasu pozostaje pod stałą opieką lekarską i przyjmuje silne środki farmakologiczne, które nie pozwalają jej podejmować jakiegokolwiek zatrudnienia, prac dorywczych, a także dotrzymywać terminów regularnych wizyt w Powiatowym Urzędzie Pracy. III Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Celem występującej w postępowaniu sądowoadministracyjnym instytucji prawa pomocy jest zapewnienie realizacji prawa do sądu i możliwości obrony swoich racji stronie, która ze względu na stan finansowy, majątkowy i rodzinny nie może ponieść kosztów związanych ze swym udziałem w sprawie. Podkreślenia wymaga jednak, że instytucja ta stanowi wyjątek od zasady, iż to strona ponosi koszty prowadzonego przez siebie postępowania sądowego. Koszty sądowe, z których zwolnienie było przedmiotem wniosku, obejmują opłaty sądowe i zwrot wydatków. Zgodnie z art. 212 § 1 p.p.s.a. opłatami sądowymi są wpis i opłata kancelaryjna. Zgodnie z art. 230 § 2 p.p.s.a. wpis pobiera się od skargi, skargi kasacyjnej, zażalenia oraz skargi o wznowienie postępowania. Zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie opłat kancelaryjnych pobieranych w sprawach sądowoadministracyjnych (Dz. U. Nr 221, poz. 2192) opłaty kancelaryjne w zróżnicowanej wysokości od 2 do 15 zł za stronę pobiera się za wydawane odpisy, zaświadczenia, wyciągi, kopie i wydruki. Opłatę kancelaryjną w wysokości 100,00 zł pobiera się także za doręczenie odpisu orzeczenia z uzasadnieniem sporządzonym na skutek wniosku strony oraz za stwierdzenie prawomocności (10,00 zł). Jak widać z powyższego, wydatki na opłaty kancelaryjne są wydatkami bardzo niewielkimi. Zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje tylko zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje wówczas, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje wówczas, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Podkreślić jednak należy, że rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy ma charakter uznaniowy, a Sąd powinien brać pod uwagę całokształt sytuacji wnioskodawcy. Wykazanie okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, z punktu widzenia treści art. 246 § 1 p.p.s.a., należy do obowiązku podmiotu ubiegającego się o przyznanie tego prawa. Strona miała zatem obowiązek wykazania, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2). Sąd natomiast rozpoznając wniosek zobowiązany był wskazać, z jakich względów uznał, że żądanie strony zasługuje, bądź nie zasługuje na uwzględnienie. Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy Sąd powinien mieć na uwadze wysokość kosztów postępowania, jakie strona musi ponieść, a z drugiej, jej sytuację finansową. Rozpatrując sprawę niniejszą wskazać należy, że zaskarżonym postanowieniem skarżąca została zwolniona od wpisu sądowego od skargi, co z jednej strony umożliwia wszczęcie i prowadzenie postępowania sądowoadministracyjnego, a z drugiej strony oznacza, że obowiązek ewentualnego ponoszenia opłat kancelaryjnych obciąży skarżącą. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji zbadał przesłanki przyznania prawa pomocy w prawidłowy sposób oraz właściwie uzasadnił, dlaczego E. K. nie spełnia przesłanek przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Sąd pierwszej instancji wnikliwie przeanalizował dokumenty i oświadczenia złożone przez skarżącą w sprawie i uwzględniając ustawowe kryteria przyznania prawa pomocy, prawidłowo ocenił sytuację materialną i rodzinną skarżącej. Sąd pierwszej instancji zasadnie przyjął, że E. K. wykazała, że nie jest w stanie uiścić wpisu od skargi w niniejszej sprawie w kwocie 3.238 zł. Kontrolując powyższe rozstrzygnięcie Naczelny Sąd Administracyjny w swojej ocenie miał na uwadze dane wynikające z zeznania o wysokości dochodu w roku podatkowym 2008 r., z których wynika, że dochód skarżącej osiągnięty we wskazanym roku podatkowym wyniósł 1.256,10 zł, a także oświadczenia skarżącej dotyczące jej zadłużenia wobec urzędu celnego i urzędu skarbowego oraz braku majątku i oszczędności. Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że trafnie Sąd pierwszej instancji uznał, iż w świetle tych okoliczności niezbędne było zwolnienie skarżącej z obowiązku uiszczenia wpisu sądowego, gdyż brak tego zwolnienia mógłby pozbawić skarżącą prawa do sądu. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego usprawiedliwiona była jednakże wątpliwość Sądu pierwszej instancji dotycząca faktu, że skarżąca nie załączyła do wniosku zaświadczenia lekarskiego o wyłączeniu możliwości podjęcia przez nią jakiejkolwiek pracy z powodu choroby (depresji). Powyższa okoliczność mogła mieć wpływ na ocenę możliwości osiągania przez E. K. dochodu, w sytuacji ubiegania się przez nią o przyznanie pomocy ze środków publicznych. Orzekając o przyznaniu prawa pomocy sąd powinien mieć na uwadze nie tylko osiągany dochód, ale także samą możliwość zarobkowania przez wnioskującego. Nie można bowiem dopuścić do sytuacji, w której osoba zdolna do podjęcia pracy, jednakże z wyboru niepracująca, korzysta ze środków budżetu państwa w celu prowadzenia swoich spraw przed sądem i nie ponosi żadnego wysiłku, aby w kosztach tych partycypować w jakimkolwiek zakresie. Naczelny Sąd Administracyjny zwraca uwagę, że instytucja zwolnienia od kosztów sądowych na wniosek strony zawarta jest w oddziale ustawy p.p.s.a. zatytułowanym "Prawo pomocy". Oznacza to, że założeniem tej instytucji jest tylko pomoc stronie, która samodzielnie, mimo starań, nie może podołać poniesieniu kosztów, jakie wiążą się z urzeczywistnieniem jej prawa do sądu. Nie chodzi natomiast całkowite zwolnienie strony od wszelkiej aktywności, która ma na celu uiszczenie koniecznych kosztów postępowania sądowego. Z akt sprawy wynika, że skarżąca jest osobą stosunkowo młodą i wykształconą oraz nie ma orzeczenia o niezdolności do pracy. W tym stanie rzeczy, w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd pierwszej instancji trafnie ocenił, iż nie wykazała ona, że nie jest w stanie ponieść kosztów także, co do opłat kancelaryjnych. Dodać należy, że prawo pomocy może być przyznane stronie na każdym etapie postępowania, a zatem w przypadku zmiany okoliczności istnieje możliwość wystąpienia z nowym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy. Ponadto w przypadku wydania wyroku, który strony nie zadowala i konieczności wniesienia skargi kasacyjnej, możliwe jest wniesienie kolejnego wniosku o udzielenie prawa pomocy w postaci zwolnienia od wpisu od skargi kasacyjnej po wykazaniu niemożności jego opłacenia. W przypadku uwzględnienia skargi przez Sąd pierwszej instancji, skarżącej przysługiwać będzie prawo żądania zwrotu kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia praw (art. 200 p.p.s.a.). Podsumowując należy stwierdzić, że biorąc pod uwagę fakt zwolnienia skarżącej z obowiązku uiszczenia wpisu od skargi w wysokości 3.238 zł oraz całokształt okoliczności, a w szczególności wątpliwości dotyczące możliwości zarobkowania przez E. K., należy stwierdzić, iż Sąd pierwszej instancji zasadnie przyznał skarżącej prawo pomocy we wskazanym zakresie. W konsekwencji zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw. Wskazując na powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.