II FZ 169/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Tomasz Zborzyński po rozpoznaniu w dniu 24 maja 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia Dyrektora Izby Skarbowej w B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 22 stycznia 2013 r. sygn. akt I SA/Bd 693/09 w przedmiocie rozstrzygnięcia wątpliwości co do treści wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 30 marca 2009 r., sygn. akt I SA/Bd 693/09 w sprawie ze skargi K.D. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia 27 lipca 2009 r. nr [...] w przedmiocie podatku od spadków i darowizn postanawia uchylić zaskarżone postanowienie i rozstrzygnąć wątpliwość co do treści punktu 3 sentencji wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 30 marca 2010 r., sygn. akt I SA/Bd 693/09 w ten sposób, że użyte sformułowanie "zasądza od Dyrektora Izby Skarbowej w B. na rzecz skarżącej kwotę 2928 zł (słownie: dwa tysiące dziewięćset dwadzieścia osiem złotych) tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu" oznacza, iż Sąd pierwszej instancji zasądził powyższą kwotę, na podstawie art. 200 i art. 209 P.p.s.a., od Dyrektora Izby Skarbowej w B. na rzecz skarżącej – K.D. - tytułem zwrotu kosztów postępowania. W wyroku z dnia 30 marca 2010 r., uwzględniającym skargę K.D. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia 27 lipca 2009 r. w przedmiocie podatku od spadków i darowizn, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy zasądził od organu na rzecz skarżącej kwotę 2989 zł tytułem "zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu". W uzasadnieniu orzeczenia Sąd wyjaśnił, że postanowienie w sprawie kosztów sądowych wydano w oparciu o art. 200 i art. 209 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 poz. 270 ze zm., dalej: P.p.s.a.). Wnioskiem z dnia 9 grudnia 2012 r. skarżąca zwróciła się do Sądu pierwszej instancji o rozstrzygnięcie wątpliwości co do treści wyroku z dnia 30 marca 2010 r. w zakresie postanowienia dotyczącego kosztów sądowych. Postanowieniem z dnia 22 stycznia 2013 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy wskazał, że zdanie "zasądza od Dyrektora Izby Skarbowej w B. na rzecz skarżącej kwotę 2928 zł. ( słownie : dwa tysiące dziewięćset dwadzieścia osiem złotych ) tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu" oznacza, że koszty te należą się pełnomocnikowi strony, działającemu w imieniu skarżącej. Zażalenie na powyższe postanowienie złożył Dyrektor Izby Skarbowej w B., który podniósł, że po uprawomocnieniu się wyroku WSA w Bydgoszczy, realizując wskazania Sądu, przesłał na adres zamieszkania skarżącej kwotę zasądzoną na jej rzecz w wyroku. Zdaniem organu, postanowienie rozstrzygające wątpliwości co do treści wyroku wydano z naruszeniem prawa, gdyż ingeruje ono w samo rozstrzygnięcie w przedmiocie kosztów. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 158 P.p.s.a., Sąd, który wydał wyrok, rozstrzyga postanowieniem wątpliwości co do jego treści. Postanowienie w tym przedmiocie sąd może wydać na posiedzeniu niejawnym. Konieczność dokonania wykładni wyroku zachodzi wówczas, gdy jego treść jest sformułowana w sposób niejasny, mogący budzić wątpliwości co do samego rozstrzygnięcia, zakresu powagi rzeczy osądzonej, a także sposobu jego wykonania. Jak podkreśla się w piśmiennictwie, w postępowaniu o rozstrzygnięcie wątpliwości nie jest możliwe żądanie usunięcia merytorycznych błędów orzeczenia (por. Bogusław Dauter, Bogusław Gruszczyński, Andrzej Kabat, Małgorzata Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, LEX, 2011). Omawiana instytucja procesowa stanowi środek rektyfikacji orzeczeń i nie może służyć do zmiany istotnych elementów orzeczenia, w szczególności niedopuszczalne jest wykorzystywanie tego środka procesowego jako substytutu właściwych środków zaskarżenia. W świetle powyższych uwag stwierdzić należy, że zaskarżone orzeczenie Sądu pierwszej instancji wykraczało poza ramy wyznaczone przepisem art. 158 P.p.s.a. Sąd nie tyle wyjaśnił w nim wątpliwości co do treści wydanego rozstrzygnięcia w przedmiocie kosztów, co merytorycznie zmienił owo rozstrzygnięcie. Za taką oceną przemawia fakt, że w końcowym fragmencie uzasadnienia wyroku z 30 marca 2010 r. jako podstawę prawną orzeczenia w przedmiocie kosztów sądowych, Wojewódzki Sąd Administracyjny wskazał art. 200 i 209 P.p.s.a., które to przepisy normują instytucję zwrotu kosztów postępowania między jego stronami. Z kolei, wyjaśniając wątpliwości co do treści rozstrzygnięcia w przedmiocie kosztów, Sąd pierwszej instancji stwierdził, że jego zamiarem było przyznanie profesjonalnemu pełnomocnikowi wynagrodzenia z tytułu nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu, przy czym zaznaczono, że zobowiązana do zapłaty należności z tego tytułu jest strona przeciwna. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, wykładnia taka jest błędna, gdyż nie da jej się pogodzić z treścią art. 200 i 209 P.p.s.a., na które powołał się Sąd pierwszej instancji w uzasadnieniu wyroku z dnia 30 marca 2010 r. Przepisy te normują instytucję zwrotu kosztów postępowania między stronami, która przewiduje możliwość zasądzenia od strony przegrywającej sprawę zwrotu kosztów postępowania na rzecz strony wygrywającej. Zaznaczyć należy, że zarówno podmiotem obciążonym, jak i beneficjentem należności zasądzonej na podstawie powyższych przepisów może być tylko i wyłącznie strona postępowania sądowoadministracyjnego. Powołane powyżej przepisy nie mogą natomiast być podstawą przyznania wynagrodzenia profesjonalnemu pełnomocnikowi ustanowionemu w ramach prawa pomocy. Kwestia przyznania przez Sąd wynagrodzenia na rzecz pełnomocnika ustanowionego w ramach prawa pomocy uregulowana została w osobnym przepisie, tj. art. 250 P.p.s.a., przy czym, co należy podkreślić, należność pełnomocnika wypłacana jest w tym wypadku z kasy Sądu pierwszej instancji; obowiązkiem jej zapłacenia nie może zostać obciążony organ, będący stroną postępowania sądowoadmistracyjnego. Ponadto przyznanie wynagrodzenia pełnomocnikowi na podstawie art. 250 P.p.s.a., w przeciwieństwie od instytucji zwrotu kosztów postępowania między stronami, nie jest uzależnione bezpośrednio od wyniku sprawy. Analiza uzasadnienia zaskarżonego postanowienia, prowadzi Naczelny Sąd Administracyjny do wniosku, że Sąd pierwszej mylnie utożsamił z sobą instytucje procesowe uregulowane w przepisach art. 200 i art. 250 P.p.s.a., czego efektem była błędna i wykraczająca poza granice art. 158 P.p.s.a. wykładnia rozstrzygnięcia w przedmiocie kosztów. Z uwagi na wskazane powyżej uchybienia, Naczelny Sąd Administracyjny, orzekający w niniejszej sprawie, uchyla zaskarżone postanowienie i w trybie art. 188 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a. oraz art. 158 P.p.s.a. orzeka, że rozstrzygnięcie, zawarte w punkcie trzecim sentencji wyroku Wojewódzkiego Sądu w Bydgoszczy z dnia 30 marca 2010 r., sygn. akt I SA/Bd 693/09, dotyczy instytucji zwrotu kosztów postępowania między jego stronami. Należy je zatem rozumieć w ten sposób, że Sąd pierwszej instancji zasądził, na podstawie art. 200 i art. 209 P.p.s.a., od Dyrektora Izby Skarbowej w B. na rzecz skarżącej – K.D. - kwotę 2928 zł (słownie: dwa tysiące dziewięćset dwadzieścia osiem złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania. Tak sprecyzowane rozstrzygnięcie w przedmiocie zwrotu kosztów postępowania, jakkolwiek pozbawione niejasności, może budzić uzasadnione wątpliwości w zakresie jego merytorycznej prawidłowości. Trzeba mieć jednak na uwadze fakt, że w zaskarżonym postanowieniu z dnia 22 stycznia 2013 r. Sąd pierwszej instancji dokonywał jedynie rektyfikacji części orzeczenia z dnia 30 marca 2010 r., a nie oceny merytorycznej zasadności rozstrzygnięcia kosztowego zawartego w tym wyroku. W konsekwencji, niniejsze postępowanie zażaleniowe ograniczone było również wyłącznie do kwestii zbadania prawidłowości zastosowania przez Sąd pierwszej instancji art. 158 P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny nie miał prawnej możliwości odniesienia się do kwestii merytorycznej zasadności rozstrzygnięcia w przedmiocie kosztów, gdyż rozstrzygnięcie to nie zostało zaskarżone przez strony postępowania w określonym ustawą terminie. Należy zauważyć, że wykonanie przez Dyrektora Izb Skarbowej w B. zawartego w wyroku orzeczenia o kosztach procesu najwyraźniej doprowadziło do bezpodstawnego wzbogacenia skarżącej, skoro otrzymała ona zwrot kosztów postępowania, których faktycznie nie poniosła, w sytuacji, gdy reprezentujący ją pełnomocnik z urzędu nie otrzymał należnego mu wynagrodzenia. Jednym z możliwych sposobów doprowadzenia do stanu zgodnego z prawem jest wypłacenie przez skarżącą nienależnie otrzymanej kwoty uprawnionemu do niej pełnomocnikowi, czego jednak Naczelny Sąd Administracyjnej nakazać skarżącej nie może. Wniosek organu o zwrot kosztów postępowania zażaleniowego nie mógł zostać uwzględniony, gdyż przepisy art. 203 i art. 204 P.p.s.a., które regulują kwestie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego, nie mają zastosowania do postępowania zażaleniowego.