I GZ 95/10

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący : sędzia NSA Janusz Zajda po rozpoznaniu w dniu 15 kwietnia 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia "Q." Sp. z o.o. w Z. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w G. z dnia 4 marca 2010 r.; sygn. akt I SA/Go 626/09 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi "Q." Sp. z o.o. w Z. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w R. z dnia [...] listopada 2009 r.; nr [...] w przedmiocie zwrotu należności celnych postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w G. do ponownego rozpoznania. Zaskarżonym postanowieniem z 4 marca 2010 r., sygn. akt I SA/Go 626/09, Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. po ponownym rozpoznaniu wniosku "Q." Sp. z o.o. w Z o przyznanie prawa pomocy, na skutek sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z 9 lutego 2010 r., odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Uzasadniając odmowę przyznania prawa pomocy Sąd pierwszej instancji wskazał, że mając na względzie zasady dotyczące prawa pomocy, w oparciu o złożone przez skarżącą dokumenty, jak też z uwagi na okoliczności sprawy, w tym także ilość zainicjowanych aktualnie przez Spółkę spraw przyjęto, że skarżąca zasługuje na przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, niemniej odnosi się to do przypadków, gdy kwota należnego wpisu nie oscyluje w granicach najniższej przewidzianej przepisami wysokości wynoszącej 100 zł. Zdaniem Sądu zapłata wpisu wynoszącego 139 zł jest możliwa w aktualnej sytuacji skarżącej, jakkolwiek być może wymagać będzie poczynienia dodatkowych, a nawet nadzwyczajnych starań celem uzyskania środków i przeznaczenia ich na uiszczenie wpisu. W zażaleniu na powyższe postanowienie "Q." Sp. z o.o. wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia w całości i zwolnienie strony skarżącej od kosztów sądowych w części dotyczącej obowiązku uiszczenia wpisu od skargi, ewentualnie o uchylenie postanowienia w całości i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Zwróciła uwagę, że spełnienie przesłanek z art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270; dalej: p.p.s.a.) skutkuje powstaniem możliwości przyznania przez Sąd prawa pomocy, przy czym uznanie przez Sąd w tym zakresie nie jest dowolne i nieograniczone. Sąd nie może odmówić prawa pomocy, jeśli w konsekwencji spowodowałoby to wyłączenie czy istotne ograniczenie prawa do sądu. Skarżąca podniosła też, że większe koszty uzyskania przychodu, nie są wynikiem posiadania nadwyżki środków, ale zadłużeniem wobec kontrahentów z tytułu wystawiania na skarżącą faktur VAT, które przez dłuższy okres nie są w całości i na bieżąco regulowane. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Instytucja prawa pomocy umożliwiająca osobom pozostającym w trudnej sytuacji finansowej obronę ich praw przed sądem wiąże się z prawem do sądu zagwarantowanym w art. 45 Konstytucji RP. W każdym uzasadnionym przypadku, jeżeli koszty postępowania miałyby stanowić tamę do sądowego rozpoznania sprawy, sąd jest zobowiązany do takiego rozstrzygnięcia o kosztach postępowania, które umożliwi stronie dostęp do sądu. Z uregulowań dotyczących kosztów sądowych oraz opłat za czynności profesjonalnych pełnomocników wynika, że strona chcąca prowadzić postępowanie sądowe musi dysponować odpowiednimi środkami pieniężnymi, które przeznaczy na pokrycie kosztów postępowania. Można więc przyjąć założenie, że miarą możliwości ponoszenia kosztów postępowania zarówno przez osobę fizyczną jak i stronę niebędącą osobą fizyczną jest jej aktualna sytuacja finansowa, a nie materialna w szerokim tego słowa znaczeniu. Trzeba jednak pamiętać, że instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, stanowi formę dofinansowania z budżetu państwa i może mieć zastosowanie tylko do osób, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone i sfinansowanie przez stronę jej udziału w postępowaniu jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. W myśl przepisu art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym - gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania; w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Regulując kwestię prawa pomocy dla osób prawnych, a także innych jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej ustawodawca uzależnił możliwość uzyskania prawa pomocy od posiadanych środków pieniężnych. Zwrot "nie ma środków na pokrycie kosztów postępowania" zawarty w przepisie art. 246 § 2 p.p.s.a. można rozumieć dwojako: że strona nie ma w ogóle środków finansowych, albo że ma środki finansowe, ale w ilości niewystarczającej na pokrycie kosztów postępowania. Z treści omawianego przepisu, w którym użyto sformułowania "prawo pomocy może być przyznane" wynika, że sąd oceniając zasadność wniosku podmiotu niebędącego osobą fizyczną ma między innymi możliwość uwzględnienia w tej ocenie innych okoliczności, niż posiadanie środków pieniężnych. Brak takich środków nie jest czynnikiem przesądzającym o zasadności wniosku. Sąd może więc brać pod uwagę również posiadanie innych składników majątkowych, które można np. łatwo spieniężyć. Można jednak uznać za błędne stwierdzenie, że jeśli skarżący jest właścicielem np. działki budowlanej czy nieruchomości rolnej, to jest to równoznaczne ze zdolnością pokrycia kosztów postępowania. Unormowanie zawarte w art. 246 § 2 p.p.s.a. przewidujące, że Sąd może przyznać prawo pomocy, a zatem nie musi, nie zwalnia Sądu od obowiązku poczynienia stosownych ustaleń w oparciu o wyczerpujące rozpatrzenie całokształtu zebranego w sprawie materiału dowodowego dotyczącego sytuacji finansowej wnioskującego. Po dokładnej analizie Sąd dokonuje oceny, czy sytuacja wnioskodawcy uzasadnia przyznanie prawa pomocy i w przypadku odmowy przedstawia jej powody. Powody te winny odnosić się do okoliczności konkretnej sprawy i świadczyć o tym, że nie ma podstaw do potraktowania wnioskodawcy w sposób szczególny. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia nie wynika, że Sąd pierwszej instancji wszechstronnie ocenił możliwości finansowe skarżącej. Jedynie ogólnikowo, mało precyzyjnie i bez odniesienia się do konkretnych okoliczności rozpoznawanej sprawy stwierdził, że Spółka zasługuje na przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, ale dotyczy to tylko spraw, w których kwota należnego wpisu nie oscyluje w granicach 100 zł. Stwierdził, że oparł się na złożonych przez skarżącą dokumentach, okolicznościach sprawy, wziął pod uwagę ilość zainicjowanych przez Spółkę spraw. Sąd nie wskazał jednak jakiego rodzaju były to dokumenty, co przedstawiała ich treść oraz jaki był ich związek z możliwością zrealizowania przez Spółkę obowiązku uiszczenia wpisu od skargi w konkretnej sprawie. Samo takie stwierdzenie, bez poparcia go zawartą w uzasadnieniu analizą sytuacji skarżącej, nie wskazuje, że Sąd dokonał wszechstronnej oceny kondycji finansowej Spółki. Jest niekonsekwentny, wskazując z jednej strony, że zapłata wpisu w aktualnej sytuacji skarżącej jest możliwa, a z drugiej, że być może będzie to wymagać poczynienia dodatkowych, a nawet nadzwyczajnych starań celem uzyskania środków na uiszczenie wpisu. W rezultacie nie wynika z jego rozważań, czy strona dysponuje dostatecznymi środkami na poniesienie kosztów postępowania, czy też środki te ma uzyskać i od czego to ewentualnie będzie zależało, gdyż użył sformułowania "być może". Należy zatem stwierdzić, iż Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. przedwcześnie zajął stanowisko w kwestii nieprzyznania Spółce prawa pomocy. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.