V SA/Wa 1712/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA - Piotr Kraczowski, Sędzia WSA - Izabella Janson (spr.), Sędzia WSA - Krystyna Madalińska-Urbaniak, Protokolant - Tomasz Godlewski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 12 lutego 2010 r. sprawy ze skargi T. W. na decyzję Prezesa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z dnia ... września 2009 r. nr ... w przedmiocie odmowy przyznania pomocy finansowej ze środków unijnych. 1. uchyla zaskarżoną decyzję i utrzymaną nią w mocy decyzję Dyrektora Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w W. z ....05.2009 r. nr ...; 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu do czasu uprawomocnienia się wyroku; 3. zasądza od Prezesa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w W. na rzecz T. W. kwotę ... zł (słownie: ... złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Przedmiotem skargi z 13 października 2009 r. wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie przez T. W. jest decyzja Prezesa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa (dalej: Prezes Agencji) nr ... z ... września 2009 r. utrzymująca w mocy zaskarżoną decyzję Dyrektora ... Oddziału Regionalnego (dalej: Dyrektora Oddziału) nr ... z ... maja 2009 r. o odmowie przyznania pomocy finansowej w ramach działania "Ułatwianie startu młodym rolnikom". Skarżona decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym. Strona w dniu 4 lipca 2008 r. wystąpiła do Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa z wnioskiem o przyznanie pomocy w ramach działania "Ułatwianie startu młodym rolnikom" objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013. Decyzją z dnia ... maja 2009 r. Dyrektor Oddziału odmówił przyznania wnioskodawcy żądanej pomocy, uzasadniając to rozpoczęciem przez zainteresowanego działalności rolniczej wcześniej niż 12 miesięcy przed dniem złożenia wniosku o przyznanie pomocy. Wskazał, że zainteresowany od dnia ... marca 1996 r., czyli od śmierci ojca jest właścicielem min. ... ha użytków rolnych i zgodnie z § 2 ust. 2 pkt 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 17 października 2007 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu przyznawania pomocy w ramach działania "Ułatwianie startu młodym rolnikom" objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 [Dz.U. Nr 200 poz. 1443 z późn. zm.], dalej: rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 17 października 2007 r. nie spełnia podstawowego kryterium dostępu do pomocy. Po przeprowadzeniu postępowania zainicjowanego złożonym przez stronę odwołaniem zaskarżoną decyzją Prezes Agencji utrzymał w mocy decyzję Dyrektora Oddziału. Powołał się na przepisy rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 17 października 2007 r. i stwierdził, że dla wskazania daty wejścia po raz pierwszy w posiadanie nieruchomości rolnej o powierzchni użytków rolnych przekraczającej 1 ha znaczenie ma zastosowanie art. 925 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym spadkobierca nabywa spadek z chwilą otwarcia spadku. Wskazał również, że z uwagi na fakt, iż strona uczęszczała do szkoły, co uprawnia do skorzystania z wyłączeń dotyczących okresów nauki, określonych w § 7 ust. 3 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 17 października 2007 r. za datę rozpoczęcia działalności rolniczej należy uznać dzień ukończenia nauki – czyli ... maja 2006 r., a dopuszczalny dwunastomiesięczny termin prowadzenia działalności rolniczej w przypadku strony upłynął w dniu ... maja 2007 r. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie strona wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji, podnosząc naruszenie przepisów postępowania administracyjnego, w szczególności art. 7, 8, 107 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego [Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 z późn. zm.], dalej: k.p.a. Skarżący podkreślił, że rozpoczęcie przezeń działalności rolniczej nie może się datować od dnia ukończenia szkoły średniej, gdyż w tym czasie nie był on posiadaczem gospodarstwa rolnego. Przeniesienie posiadania w ocenie strony zostało ukształtowane jako czynność faktyczna, a samo posiadanie charakteryzuje się realnym, faktycznym dysponowaniem i zarządzaniem rzeczą. Sam fakt stania się spadkobiercą nie uczynił go posiadaczem gospodarstwa rolnego, gdyż zarządzała nim matka, co było zrozumiałe, gdyż w chwili śmierci ojca miał ... lat. Ponadto do dnia wydania przez sąd postanowienia o prawie do nabycia spadku niemożliwym było wskazanie, która fizycznie część gruntu jest jego własnością, a co za tym idzie – niemożliwym było prowadzenie działalności rolniczej. Wskazał, że rolnikiem stał się w 2008 r. W odpowiedzi na skargę Prezes Agencji wniósł o jej oddalenie podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonego aktu. Dodatkowo odniósł się do zarzucanego w skardze naruszenia art. 7 i 8 k.p.a. poprzez nieprzeprowadzenie pełnego postępowania dowodowego w sprawie i wskazał, iż zgodnie z art. 21 ust. 3 zdanie drugie ustawy z 7 marca 2007 r. o wspieraniu rozwoju obszarów wiejskich z udziałem środków Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich [Dz. U. Nr 64, poz. 427 z późn. zm.], dalej: ustawy o wspieraniu rozwoju obszarów wiejskich, ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z tego faktu wywodzi skutki prawne. W piśmie z 30 grudnia 2009 r. skarżący odniósł się do odpowiedzi na skargę i podkreślił, że nie był posiadaczem gospodarstwa od śmierci ojca, lecz stał się nim dużo później. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych, określone przepisami m. in. art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) oraz art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi [Dz.U. Nr 153, poz. 1270], dalej – p.p.s.a., sprowadzają się do kontroli działalności organów administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Badając zaskarżoną decyzję w granicach określonych przepisami powołanych wyżej ustaw Wojewódzki Sąd Administracyjny stanął na stanowisku, iż skarga jest zasadna. Bezsporne w sprawie jest, iż strona w dniu 4 lipca 2008r. złożyła w Oddziale Regionalnym wniosek o przyznanie pomocy w ramach działania "Ułatwianie startu młodym rolnikom" objętego Programem Rozwoju Obszarów Wiejskich na lata 2007-2013 i że pomoc finansowa w ramach tegoż działania jest przyznawana w oparciu o przepisy rozporządzenia Ministra Rozwoju Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 17 października 2007r., w zw. z przepisami ustawy z dnia 7 marca 2007r. o wspieraniu rozwoju obszarów wiejskich z udziałem środków Europejskiego Funduszu Rolnego na rzecz Rozwoju Obszarów Wiejskich [Dz.U. z 2007, nr 64, poz. 427 z późn. zm.]. Powyższe rozporządzenie przewiduje, że pomoc przysługuje (o ile zostaną spełnione również pozostałe przesłanki), jeśli wnioskodawca (osoba fizyczna) do dnia złożenia wniosku nie prowadził działalności rolniczej - § 2 ust. 1 pkt. 1 lit. a stanowi: "Pomoc finansowa w ramach działania "Ułatwianie startu młodym rolnikom" objętego Programem, zwana dalej "pomocą", jest przyznawana osobie fizycznej, która, z zastrzeżeniem § 7, do dnia złożenia wniosku o przyznanie pomocy nie prowadziła działalności rolniczej i po raz pierwszy rozpocznie prowadzenie działalności rolniczej w gospodarstwie rolnym w rozumieniu art. 553 Kodeksu cywilnego". Z kolei § 7 ust. 1 wskazuje wyjątki, na podstawie których przyznanie pomocy jest dopuszczalne mimo, że osoba fizyczna prowadziła działalność rolniczą przed dniem złożenia wniosku. Jedną z tych przesłanek jest to, że osoba ta rozpoczęła prowadzenie działalności rolniczej w gospodarstwie rolnym nabytym w drodze spadku, o ile od dnia rozpoczęcia prowadzenia działalności rolniczej do dnia złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy nie upłynęło więcej niż 12 miesięcy, przy czym za dzień rozpoczęcia prowadzenia działalności rolniczej uznaje się dzień wejścia po raz pierwszy w posiadanie nieruchomości o powierzchni użytków rolnych co najmniej 1 ha. W sprawie niniejszej Skarżący twierdzi, że rozpoczął działalność rolniczą w 2008r., natomiast według organu nastąpiło to w dniu 4 maja 2006 r., z chwilą ukończenia nauki. W ocenie Sądu stanowisko organów orzekających jest nietrafne. Z przytoczonych przepisów wynika, że negatywną przesłanką uniemożliwiającą przyznanie pomocy jest wejście przez uprawnionego po raz pierwszy w posiadanie nieruchomości o powierzchni użytków rolnych co najmniej 1 ha w okresie przekraczającym 12 miesięcy przed dniem złożenia wniosku o przyznanie pomocy. Dokonując wykładni wskazanych wyżej norm prawnych zwrócić należy uwagę na to, że ustawodawca w treści art. 7 ust. 3 pkt 1 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 17 października 2007 r. posługuje się pojęciem "posiadania" a nie "własności". Poza sporem winna pozostawać okoliczność, iż oba wskazane wyżej pojęcia prawne różnią się od siebie w sposób zasadniczy. Dla prawidłowej wykładni wskazanych wyżej przepisów rozporządzenia koniecznym wydaje się przypomnienie zasadniczych kwestii odnoszących się do "posiadania", jako zasadniczego elementu konstrukcji prawnej powstałej dla określenia przesłanek przyznania pomocy osobie fizycznej, która przed dniem złożenia wniosku o przyznanie pomocy rozpoczęła prowadzenie działalności rolniczej. Zróżnicowanie wskazanych wyżej pojęć prawnych przejawia się chociażby w tym, że przepisy ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 16, póz. 93 ze zm.) konstruują posiadanie jako instytucję samodzielną. Samodzielność tej instytucji przejawia się między innymi w samodzielnym przedmiocie niezależnym w zasadzie od przedmiotu własności. Skoro przepis art. 336 k.c. wskazuje, że istotnym elementem posiadania jest materialny związek osoby z rzeczą to nie może być wątpliwości, że nie prawo, lecz rzecz leży u podstaw konstrukcji posiadania (vide J. Ignatowicz, Ochrona posiadania, Warszawa 1963,3.53-61). Według przeważającej opinii doktryny posiadanie jest stanem faktycznym, na który składają się dwa elementy, to jest faktyczna władza (corpus possessionis) i wola wykonywania tego władztwa dla siebie (animus rem sibi habendi). Przepis art. 336 k.c. stanowi, że posiadaczem rzeczy jest zarówno ten, kto nią faktycznie włada jak właściciel (posiadacz samoistny), jak i ten, kto nią faktycznie włada jak użytkownik, zastawnik, najemca, dzierżawca lub mający inne prawo, z którym łączy się określone władztwo nad cudzą rzeczą (posiadacz zależny). Takie określenie posiadacza uwypukla przede wszystkim element władztwa faktycznego. Przepis art. 336 k.c. odwołuje się do takich praw podmiotowych, z których wynikają uprawnienia do władania rzeczą w celu korzystania z niej lub pobierania pożytków bądź upoważniają do władania w celu zagwarantowania realizacji zabezpieczenia wierzytelności. Oczywistym więc jest, że nie chodzi tutaj o prawa rzeczowe, które nie uprawniają do władania rzeczą, jak np. hipoteka. Również wskazany wyżej przepis prawa nie odnosi się do takich stosunków prawnych, które wprawdzie zawierają element władztwa nad rzeczą, lecz ta władza nie jest wykonywana wyłącznie w interesie władającego. Należy bowiem wyraźnie rozróżnić między władaniem jako wykonywaniem jednego z uprawnień objętych własnością i posiadaniem jako samodzielną instytucją oderwaną od podłoża prawa podmiotowego. Ustawowe określenie "faktycznie włada" oznacza, że władający jako posiadacz ma taki związek z rzeczą, który można określić mianem związku rzeczywistego, jako realnej rzeczywistej możliwości, uzasadnionej konkretnymi okolicznościami do korzystania z rzeczy (vide A. Kunicki, Przedmiot i zakres sądowej ochrony posiadania, PIP nr 7-8/1962, s. 278, J. Ignatowicz, System Prawa Cywilnego tom II, Wrocław-Warszawa-Kraków-Gdańsk 1974, s. 826). W związku z powyższym stwierdzić należy, że nie można mówić o posiadaniu bez podstawowego jego elementu określonego jako "corpus", to jest bez faktycznego władania rzeczą, a sama wola władania rzeczą jako właściciel (animus) do istnienia posiadania nie jest wystarczająca. Natomiast własność jako najpełniejsze i najszersze z praw rzeczowych jest prawem na rzeczy własnej i obejmuje pełnię władzy właściciela nad jego rzeczą. Na treść prawa własności składają się określone uprawnienia właściciela. Bez wątpienia do podstawowych uprawnień właściciela należy zaliczyć uprawnienie do posiadania rzeczy. W praktyce zdarza się i tak, że właściciel rzeczy nie włada swoją rzeczą. Oznacza to, że może powstać sytuacja, w której mamy do czynienia z posiadaniem bez prawa własności (tytułu własności do rzeczy), a także może się zdarzyć, że właściciel nie będzie wykonywał jednego ze swoich najistotniejszych uprawnień, jakim jest uprawnienie do posiadania własnej rzeczy. Biorąc pod uwagę treść decyzji, w której utożsamia się nabycie w drodze dziedziczenia udziału we współwłasności gospodarstwa rolnego z jego faktycznym posiadaniem, należy stwierdzić, iż jest to stanowisko wadliwe. Z treści przepisów art. 924 k.c. i art. 925 k.c. wynika, że spadkobierca nabywa spadek z chwilą otwarcia spadku, a więc z chwilą śmierci spadkodawcy. Oznacza to, że z chwilą otwarcia spadku należące do spadkodawcy określone prawa i obowiązki majątkowe o charakterze cywilno-prawnym zmieniają swój charakter i stają się spadkiem, a więc pewną wyodrębnioną masą majątkową, poddaną reżimowi przepisów prawa spadkowego. Pamiętać także należy, że nabycie to nie ma charakteru definitywnego. Spadkobierca może spadek odrzucić, może być uznany za niegodnego dziedziczenia, może umrzeć przed upływem terminu do złożenia oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku. Dopiero więc prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku stwarza domniemanie, że osoba wymieniona w jego treści jest rzeczywiście spadkobiercą, któremu przysługuje określony w tym postanowieniu udział w masie spadkowej. Uwzględniając uwagi odnoszące się do pojęcia posiadania, a także uwagi dotyczące spadkobrania uznać należy, że samo legitymowanie się prawomocnym postanowieniem o stwierdzeniu nabycia spadku nie oznacza jeszcze, że współspadkobierca jest posiadaczem faktycznym nabytego udziału we współwłasności. W sytuacji więc, w której zostaje ustalone, że wnioskodawca ubiegający się o przyznanie pomocy jest współspadkobiercą w spadku, który obejmuje także udział w gospodarstwie rolnym, koniecznym staje się przeprowadzenie postępowania dowodowego celem ustalenia, czy wymieniony wyżej wnioskodawca władał gospodarstwem rolnym wchodzącym w skład spadku, a w szczególności czy miał wyodrębniony fizycznie obszar gruntu (o powierzchni przekraczającej 1 ha) i prowadził na nim działalność rolniczą, o jakiej mowa w § 2 ust. 1 pkt. 1 lit. a w/w rozporządzenia. Samo bowiem dziedziczenie udziału w gospodarstwie rolnym potwierdzone prawomocnym postanowieniem o stwierdzeniu nabycia spadku nie oznacza ani posiadania tego udziału w rozumieniu przepisów kodeksu cywilnego, ani prowadzenia działalności rolniczej, o jakiej mowa w powołanym wyżej rozporządzeniu. Wnioskodawca, zdaniem Sądu, spełnia przesłanki z § 7 ust. 2 rozporządzenia Ministra Rozwoju Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 17 października 2007r. tzn. po raz pierwszy wszedł w posiadanie nieruchomości o powierzchni użytków rolnych nie wcześniej niż na 12 miesięcy przed złożeniem wniosku o przyznanie środków unijnych. Odnosząc się również do argumentacji organu przedstawionej w odpowiedzi na skargę, że ciężar dowodu spoczywa na tym, kto wywodzi z niego skutki prawne należy zauważyć, że strona przedstawiła dowody na poparcie swej argumentacji. W aktach administracyjnych znajduje się bowiem decyzja w sprawie wymiaru podatku rolnego z dnia 13 lutego 2008 r. adresowana do matki skarżącego (k. 65 akt adm.). Zgodnie zaś z art. 3 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 15 listopada 1984 r. o podatku rolnym [tj. Dz. U. z 2006 r. Nr 136, poz. 969 z późn. zm.] podatnikami podatku rolnego są osoby fizyczne, osoby prawne, jednostki organizacyjne, w tym spółki, nieposiadające osobowości prawnej, będące właścicielami gruntów, z zastrzeżeniem ust. 2, w którym przewidziane zostało, że jeżeli grunty znajdują się w posiadaniu samoistnym, to obowiązek podatkowy w zakresie podatku rolnego ciąży na posiadaczu samoistnym. W aktach znajduje się również zaświadczenie Urzędu Gminy Ś. stwierdzające, że matka skarżącego w 2008 r. była podatnikiem podatku rolnego. Gdyby zatem skarżący był posiadaczem gospodarstwa rolnego na dzień ... lutego 2008 r., to właśnie on byłby adresatem decyzji w sprawie wymiaru podatku rolnego. Również z aktu notarialnego umowy darowizny z dnia ... października 2008 r. w kancelarii notarialnej w P. Nr rep. ... wynika, iż z dniem jej zawarcia rozpocznie działalność rolniczą po raz pierwszy. Należy zatem stwierdzić, że strona zgodnie z art. 21 ust. 3 ustawy o wspieraniu rozwoju obszarów wiejskich przedstawiła dokumenty przemawiające za jej stanowiskiem. Reasumując, w toku postępowania administracyjnego doszło do nieprawidłowości mogących mieć istotny wpływ na wynik sprawy i skutkujących koniecznością wyeliminowania zaskarżonego aktu z obrotu prawnego, co mając na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie z mocy art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. orzekł jak w sentencji. O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 p.p.s.a., zaś art. 152 p.p.s.a. stał się podstawą orzeczenia o niewykonalności zaskarżonego aktu.