I GZ 108/10

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący : sędzia NSA Joanna Kabat-Rembelska po rozpoznaniu w dniu 6 maja 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia "Q-S." Sp. z o.o. w Z. G. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 18 marca 2010 r., sygn. akt I SA/Sz 892/09 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w części obejmującej zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi "Q-S." Sp. z o.o. w Z. G. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w Sz. z dnia [...] października 2009 r., nr [...] w przedmiocie zwrotu należności celnych postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i sprawę w zakresie wniosku o przyznanie prawa pomocy przekazać Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Szczecinie do ponownego rozpoznania. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie postanowieniem z 18 marca 2010 r., sygn. akt I SA/Sz 892/09, po rozpoznaniu wniosku "Q-S." Sp. z o.o. w Z. G. o przyznanie prawa pomocy, na skutek sprzeciwu od postanowienia referendarza sądowego z [...] lutego 2010 r., odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W ocenie Sądu pierwszej instancji, Spółkę będzie stać zarówno na uiszczenie wpisu w wysokości [...] zł wpisu w tej sprawie, jak również wpisów sądowych w pozostałych sprawach sądowych wszczętych przez skarżącą. Wysokość tych wpisów mieści się w granicach najniższych, przewidzianych przepisami prawa, opłat sądowych. Spółka nie udowodniła, że znajduje się w złej sytuacji finansowej i nie ma możliwości zdobycia dodatkowych środków pieniężnych na uiszczenie kosztów sądowych. Sąd pierwszej instancji podniósł, że ze znajdujących się w aktach sprawy dokumentów finansowych wynika, że Spółka dysponuje środkami pieniężnymi i ponosi wydatki związane z bieżącą działalnością. Do takich wydatków zaliczają się również opłaty sądowe albowiem przedsiębiorca nie może takich wydatków pomijać w planowaniu kosztów swojej działalności, licząc na to, że uzyska dofinansowanie z budżetu państwa. W ocenie WSA nie ma dostatecznych powodów do dawania pierwszeństwa innym kosztom działalności przed kosztami sądowymi. Wprawdzie Spółka wykazuje straty podatkowe w ostatnich latach, ale nie jest to nadzwyczajna okoliczność, pozwalająca na potraktowanie jej w sposób uprzywilejowany. Wszystkie pozostałe okoliczności (redukcja zatrudnienia, egzekucja należności, znaczne i wieloletnie zaległości wobec kontrahentów) nie dowodzą złej kondycji finansowej Spółki, a są konsekwencją podejmowanego ryzyka związanego z prowadzeniem każdej działalności gospodarczej. Ponadto Sąd podniósł, że Spółka nie wykonała w sposób należyty wezwania z dnia [...] stycznia 2010 r. o przedłożenie wyciągów z posiadanych rachunków bankowych za okres od [...] października 2009 r. do [...] stycznia 2010 r. Skarżąca przedstawiła wyciąg z rachunku bankowego z [...] stycznia 2010 r. z jego stanem na dzień [...] stycznia 2009 r. w kwocie 0 zł (data ostatniej operacji na koncie). Oświadczyła, że na koniec miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku o przyznanie prawa pomocy posiadała debet w wysokości [...]zł. W ocenie WSA, skarżąca nie podała kompletnych danych dotyczących jej sytuacji majątkowej i możliwości płatniczych. "Q-S." Sp. z o.o. w Z. G. w zażaleniu na powyższe postanowienie wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia w całości i zwolnienie strony skarżącej od kosztów sądowych w części dotyczącej obowiązku uiszczenia wpisu od skargi, ewentualnie o uchylenie postanowienia w całości i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Skarżąca zwróciła uwagę, że spełnienie przesłanek z art. 246 § 2 pkt 2 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; dalej: p.p.s.a.) jest podstawowym warunkiem przyznania prawa pomocy. Sąd nie może odmówić prawa pomocy, jeśli w konsekwencji spowodowałoby to wyłączenie czy istotne ograniczenie prawa do sądu. Skarżąca podniosła też, że większe koszty uzyskania przychodu, nie są wynikiem posiadania nadwyżki środków, ale zadłużeniem wobec kontrahentów z tytułu wystawiania na skarżącą faktur VAT, które przez dłuższy okres nie są w całości i na bieżąco regulowane. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. Instytucja prawa pomocy, umożliwiająca osobom pozostającym w trudnej sytuacji finansowej obronę ich praw przed sądem wiąże się z prawem do sądu zagwarantowanym w art. 45 Konstytucji RP. W każdym uzasadnionym przypadku, jeżeli koszty postępowania miałyby stanowić tamę do sądowego rozpoznania sprawy, sąd jest zobowiązany do takiego rozstrzygnięcia o kosztach postępowania, które umożliwi stronie dostęp do sądu. Z uregulowań dotyczących kosztów sądowych oraz opłat za czynności pełnomocników wynika, że strona zamierzająca prowadzić postępowanie sądowe musi dysponować odpowiednimi środkami pieniężnymi, które przeznaczy na pokrycie kosztów tego postępowania. Miarą możliwości ponoszenia kosztów postępowania zarówno przez osobę fizyczną jak i stronę niebędącą osobą fizyczną jest jej aktualna sytuacja finansowa, a nie materialna w szerokim tego słowa znaczeniu. Trzeba jednak pamiętać, że instytucja prawa pomocy ma charakter wyjątkowy, stanowi formę dofinansowania z budżetu państwa i może mieć zastosowanie tylko do osób, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone i sfinansowanie przez stronę jej udziału w postępowaniu jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Ciężar dowodu, co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. W myśl art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym - gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania; w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Regulując kwestię prawa pomocy dla osób prawnych, a także innych jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej ustawodawca uzależnił możliwość uzyskania prawa pomocy od posiadanych środków pieniężnych. Zwrot "nie ma środków na pokrycie kosztów postępowania" zawarty w art. 246 § 2 p.p.s.a. można rozumieć dwojako: że strona nie ma w ogóle środków finansowych, albo że ma środki finansowe, ale w ilości niewystarczającej na pokrycie kosztów postępowania. Z treści omawianego przepisu, w którym użyto sformułowania "prawo pomocy może być przyznane" wynika, że sąd oceniając zasadność wniosku podmiotu niebędącego osobą fizyczną ma między innymi możliwość uwzględnienia w tej ocenie innych okoliczności, niż posiadanie środków pieniężnych. Brak takich środków nie jest czynnikiem przesądzającym o zasadności wniosku. Sąd może więc brać pod uwagę również posiadanie innych składników majątkowych, które można np. łatwo spieniężyć. Unormowanie zawarte w art. 246 § 2 p.p.s.a. przewidujące, że Sąd może przyznać prawo pomocy, nie zwalnia Sądu od obowiązku poczynienia stosownych ustaleń w oparciu o wyczerpujące rozpatrzenie całokształtu zebranego w sprawie materiału dowodowego dotyczącego sytuacji finansowej strony. Po dokładnej analizie Sąd dokonuje oceny, czy sytuacja wnioskodawcy uzasadnia przyznanie prawa pomocy i w przypadku odmowy przedstawia jej powody. Powody te winny odnosić się do okoliczności konkretnej sprawy i świadczyć o tym, że nie ma podstaw do potraktowania wnioskodawcy w sposób szczególny. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia nie wynika, że Sąd pierwszej instancji wszechstronnie ocenił możliwości finansowe skarżącej. Jedynie ogólnikowo, mało precyzyjnie i bez odniesienia się do konkretnych okoliczności rozpoznawanej sprawy stwierdził, że Spółka nie zasługuje na przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym. Sąd stwierdził, że oparł się na złożonych przez skarżącą dokumentach, okolicznościach sprawy oraz wziął pod uwagę ilość zainicjowanych przez Spółkę spraw. Sąd nie wskazał jednak jakiego rodzaju były to dokumenty, co wynikało z ich treści oraz jaki był ich związek z możliwością zrealizowania przez Spółkę obowiązku uiszczenia wpisu od skargi w konkretnej sprawie. Samo takie stwierdzenie, bez poparcia go zawartą w uzasadnieniu analizą sytuacji skarżącej, nie wskazuje, że Sąd dokonał wszechstronnej oceny kondycji finansowej Spółki. W rezultacie z rozważań WSA w Szczecinie nie wynika, czy strona dysponuje dostatecznymi środkami na poniesienie kosztów postępowania, czy też środki te ma uzyskać i od czego to ewentualnie będzie zależało. Sąd w swych rozważaniach nie wyjaśnił dlaczego uznał, że Spółkę będzie stać na zapłatę kwoty [...] zł tytułem wpisu w tej sprawie, jak i w pozostałych sprawach wszczętych przez skarżącą. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, taka ocena sytuacji finansowej skarżącej nie jest wystarczająca. Oceniając zasadność zażalenia, Sąd drugiej instancji wziął pod uwagę z jednej strony szeroko rozumiane możliwości finansowe skarżącej, a z drugiej wysokość obciążeń finansowych w tym postępowaniu oraz w analogicznych postępowaniach zawisłych przed sądem administracyjnym. Należy stwierdzić, że ocena Sądu pierwszej instancji skarżąca nie wykazała braku dostatecznych środków na pokrycie kosztów postępowania sądowego nie jest trafna, zwłaszcza gdy się weźmie pod uwagę znany Sądowi z urzędu fakt, że nie są to koszty jednostkowe do pokrycia w jednej sprawie, lecz dotyczą co najmniej 16 spraw, co nie może być obojętne dla oceny jej kondycji finansowej i związanej z tym możliwości ponoszenia kosztów sądowych. Dlatego też Sąd pierwszej instancji powinien ponownie rozważyć, czy istnieją podstawy do zwolnienia skarżącej od ponoszenia kosztów postępowania. Sąd powinien wziąć pod uwagę aktualną wysokość obciążeń i możliwości finansowych skarżącej. Należy przy tym zapewniać prawidłową równowagę pomiędzy interesem państwa z jednej strony, a interesem skarżącej w dochodzeniu swych roszczeń przed sądem z drugiej strony. Pojęcie prawa pomocy nie może być interpretowane wąsko i należy brać pod uwagę całokształt okoliczności dotyczących aktualnej sytuacji finansowej skarżącej uwzględniając m.in. koszty ponoszone przez Spółkę w związku z innymi toczącymi się postępowaniami sądowymi bądź sądowoadministracyjnymi. Przy ponownym rozpoznaniu wniosku WSA zobowiązany jest zbadać sytuację finansową wnioskodawcy z chwili złożenia wniosku i ustalić, czy obecnie skarżąca posiada wystarczające środki na pokrycie kosztów sądowych przy uwzględnieniu obciążeń związanych z innymi prowadzonymi przez nią postępowaniami. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 185 § 1 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.