II GZ 275/10

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący : sędzia NSA Magdalena Bosakirska po rozpoznaniu w dniu 7 października 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia I. Ż. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w O. z dnia 19 lipca 2010 r., sygn. akt I SA/Ol 79/10 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi I. Ż. na zarządzenie Burmistrza Miasta G. z dnia [...] stycznia 2010 r., nr [...] w przedmiocie zatwierdzenia podziału środków finansowych na realizację zadań publicznych postanawia: oddalić zażalenie I Postanowieniem z dnia 2 marca 2010 r., sygn. akt I SA/Ol 79/10, Wojewódzki Sąd Administracyjny w O. oddalił wniosek I. Ż. (zwanego dalej skarżącym) o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego lub adwokata. Uzasadniając swoje rozstrzygnięcie sąd pierwszej instancji wskazał, że przedstawione przez wnioskodawcę dane o stanie rodzinnym, majątku i dochodach nie dają podstawy do uznania, że nie jest on w stanie uiścić kosztów sądowych. W ocenie Sądu, skarżący jest w stanie ponieść koszty związane z wniesieniem skargi kasacyjnej, tj. 100 zł tytułem wpisu sądowego oraz 240 zł za sporządzenie skargi kasacyjnej. Zadeklarowane dochody wynoszą bowiem 2.049,76 zł w stosunku miesięcznym. II Naczelny Sąd Administracyjny, po rozpoznaniu złożonego przez skarżącego zażalenia, postanowieniem z dnia 22 kwietnia 2010 r., sygn. akt II GZ 71/10, uchylił zaskarżone postanowienie i przekazał wniosek o przyznanie prawa pomocy do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, sąd pierwszej instancji nie dokonał wystarczająco wnikliwej analizy sytuacji materialnej wnioskodawcy i jego rodziny. Nie ustalono, jaki jest dochód na jedną osobę w rodzinie, czy kwota pozostała po odjęciu wydatków związanych z leczeniem i rehabilitacją syna byłaby w stanie zapewnić niezbędne utrzymanie, czy małżonka partycypuje w kosztach utrzymania syna. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie nie wziął także pod uwagę, że na skarżącym ciąży obowiązek alimentacyjny. III Postanowieniem objętym zażaleniem Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie, sygn. akt I SA/Ol 79/10 po rozpoznaniu wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika, odmówił przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu sąd pierwszej instancji podał, że syn skarżącego jest całkowicie ubezwłasnowolniony, nie posiada własnego rachunku bankowego, a jego renta wpływa na rachunek bankowy matki, która partycypuje w kosztach utrzymania syna w różnych wysokościach w zależności od posiadanych środków (200 – 300 zł). Strona wskazała rodzaj i wysokość średnich miesięcznych wydatków: opłaty mieszkaniowe – ok. 300 zł, opłaty za energię elektryczną i gaz – ok. 160 zł, opłaty za telewizję, Internet i telefony – ok. 140 zł, wyżywienie – ok. 700 zł, środki higieny – ok. 120 zł, lekarstwa – ok. 130 zł, odzież – ok. 100 zł, podręczniki i przybory szkolne – 50 zł, utrzymanie samochodu niezbędnego do przewozu syna – 300 zł. Fakt ponoszenia wydatków potwierdzają przedłożone wyciągi z rachunków bankowych. Część opłat ponoszona jest z rachunku bankowego żony, co do którego nie ma możliwości przedstawienia wyciągów. Skarżący podał, że nie korzysta z pomocy społecznej, jedynie co kwartał otrzymuje zapomogi socjalne z Wojskowego Biura Emerytalnego. Do pisma skarżący dołączył kopie decyzji o przyznaniu emerytury oraz renty syna, wyciągi z rachunków bankowych oraz kopię orzeczenia sądowego o orzeczeniu separacji i zasądzeniu kwoty 400 zł tytułem alimentów na rzecz małżonki wnioskodawcy. Wskazał jednocześnie, że nie przedstawi dokumentów potwierdzających wysokość wydatków na leczenie i rehabilitację syna, ponieważ ich nie posiada z uwagi na brak prawnego nakazu zbierania takich dokumentów. W ocenie sądu pierwszej instancji skarżący nie wykazał, że spełnia przesłanki warunkujące przyznanie prawa pomocy. Jego oświadczenie, wobec nieprzedłożenia potwierdzających jego treść dokumentów źródłowych, do których przedstawienia skarżący został zobligowany, nie pozwala na ustalenie w sposób jednoznaczny i pozbawiony wątpliwości, iż nie jest on w stanie wygospodarować środków pieniężnych umożliwiających poniesienie kosztów sądowych czy też kosztów ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Za takim wnioskiem przemawia w szczególności wysokość uzyskiwanych przez skarżącego dochodów, tj. wynikająca z kopii decyzji o ustaleniu emerytury i renty socjalnej łączna kwota 2.140,66 zł. Skarżący otrzymuje co kwartał zapomogę socjalną z Wojskowego Biura Emerytalnego, której wysokości nie podał. Według wyciągu rachunku bankowego świadczenie socjalne wypłacone w dniu [...] maja 2010 r. wynosiło 500 zł. Z kolei, jak wynika z pisma skarżącego z dnia [...] czerwca 2010 r., łączna kwota wydatków ponoszonych na utrzymanie gospodarstwa domowego (opłaty mieszkaniowe, opłaty za energię elektryczną, gaz, telewizję, telefony i internet, wyżywienie, środki higieny, lekarstwa, odzież, podręczniki i przybory szkolne oraz utrzymanie samochodu) wynosi łącznie ok. 2.000 zł w stosunku miesięcznym. Dodatkowo z tytułu obowiązku alimentacyjnego wobec małżonki skarżący ponosi kwotę 400 zł miesięcznie, co czyni uprawnionym wniosek, iż ponosi wydatki w wysokości ok. 2.400 zł, tj. przekraczającej uzyskiwane przez nią dochody. W formularzu wniosku o przyznanie prawa pomocy z dnia [...] lutego 2010 r. skarżący podał, że wydatki związane z rehabilitacją i leczeniem syna wynoszą ok. 500 zł miesięcznie. Zadeklarowane przez stronę wydatki przewyższają zatem dochód rodziny, nawet jeśli uwzględni się okresowe otrzymywanie świadczeń socjalnych. Powyższe budziło uzasadnione wątpliwości, zatem pismem z dnia [...] czerwca 2010 r. wezwano stronę do przedłożenia dokumentów potwierdzających m.in. wysokość ponoszonych wydatków. Pomimo wezwania Sądu skarżący nie przedstawił dokumentów potwierdzających wysokość ponoszonych wydatków. IV Zażalenie na powyższe postanowienie wniósł skarżący. W uzasadnieniu wskazał, że błędnie ustalono możliwość poniesienia przez niego kosztów postępowania bez uszczerbku dla utrzymania siebie i rodziny. Obecne postanowienie jest błędne, gdyż poprzednie postanowienie wydane kilkadziesiąt dni wcześniej uznawało jego trudną sytuację. Jego sytuacja zmieniła się na gorsze z powodu zaistnienia obowiązku ponoszenia alimentów w wysokości 400 zł miesięcznie oraz zaciągnięcia pożyczki. Poinformował, że ponosi następujące opłaty: opłaty mieszkaniowe 300 zł, energia elektryczna, gaz 160 zł, wyżywienie 700 zł, TV, Internet 140 zł, środki higieny 120 zł, lekarstwa 130 zł, odzież 100 zł, podręczniki 50 zł, utrzymanie samochodu niezbędnego do przewozu syna 300 zł. Otrzymuje również zapomogę socjalną z WBE. Niezrozumiałym jest fakt, że w niektórych postanowieniach WSA udziela mu pomocy prawnej, a w innych odmawia. V Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Celem występującej w postępowaniu sądowoadministracyjnym instytucji prawa pomocy jest zapewnienie realizacji prawa do sądu i możliwości obrony swoich racji stronie, która ze względu na stan finansowy, majątkowy i rodzinny nie może ponieść kosztów związanych ze swym udziałem w sprawie. Podkreślenia wymaga jednak, że instytucja ta stanowi wyjątek od zasady, iż to strona ponosi koszty prowadzonego przez siebie postępowania sądowego. Zgodnie z art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm – dalej: p.p.s.a.) prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje tylko zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje wówczas, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje wówczas, gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Podkreślić jednak należy, że rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy ma charakter uznaniowy, a Sąd powinien brać pod uwagę całokształt sytuacji wnioskodawcy. Przedstawienie okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, z punktu widzenia treści art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., należy do obowiązku podmiotu ubiegającego się o przyznanie tego prawa. Obowiązkiem skarżącego było wykazanie, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1). Wskazuje na to treść wymienionego przepisu, który stanowi, że przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje "gdy osoba ta wykaże (...)". Sąd natomiast rozpoznając wniosek zobowiązany był wskazać, z jakich względów uznał, że żądanie strony zasługuje, bądź nie zasługuje na uwzględnienie. Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy Sąd powinien mieć na uwadze wysokość kosztów postępowania, jakie strona musi ponieść, a z drugiej, jej sytuację finansową. Sąd pierwszej instancji prawidłowo scharakteryzował instytucję prawa pomocy oraz dokładnie i wyczerpująco przeanalizował dokumenty i oświadczenia przedstawiane przez skarżącego. Przede wszystkim należy wskazać, że skarżący w sposób wiarygodny i przekonujący nie wykazał, aby obiektywnie nie był w stanie ponieść kosztów sądowych, o zwolnienie których ubiega się oraz aby zachodziły okoliczności uzasadniające przerzucanie tych kosztów na Skarb Państwa, a w konsekwencji na innych obywateli. W niniejszej sprawie, w wyniku uchylenia postanowienia orzeczenia sądu pierwszej instancji przez Naczelny Sąd Administracyjny, skarżący został wezwany do przedłożenia dokumentów określających dokładnie jego sytuacje finansową. Nie można jednak uznać, aby skarżący prawidłowo wykonał wezwanie sądu pierwszej instancji i w konsekwencji, aby wykazał, że spełnia przesłanki określone w art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Nie można się w szczególności zgodzić ze skarżącym, że wezwanie sądu w zakresie dokumentów dotyczących rehabilitacji syna było przekroczeniem uprawnień i próbą nadmiernego ingerowania w jego życie osobiste. Biorąc pod uwagę ilość spraw, jakie toczą się w wyniku skarg złożonych przez skarżącego (oraz w związku ze złożonymi w tych sprawach wnioskami o przyznanie prawa pomocy – informacja w aktach sprawy k.54), jak również mając na względzie wskazania Naczelnego Sądu Administracyjnego zawarte w uzasadnieniu postanowienia z dnia 22 kwietnia 2010 r. należało przyjąć, że skarżący mógł się spodziewać wezwania sądu w zakresie szczegółowego wykazania swojej sytuacji majątkowej, której odzwierciedleniem mogły być m.in. opisane wyżej rachunki. Skoro jednak nie zostały one przez skarżącego przedstawione, a ponoszone wydatki choćby uprawdopodobnione, sąd pierwszej instancji prawidłowo uznał, że skarżący nie wykazał istnienia przesłanek określonych w art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Przedstawiona przez skarżącego sytuacja finansowa nie pozwala na jednoznaczne stwierdzenie, że nie miał on możliwości ponieść kosztów postępowania. Jak słusznie zauważył sąd pierwszej instancji, zadeklarowane przez skarżącego dochody przewyższają uzyskiwany przez niego dochód. Biorąc pod uwagę dane podane przez skarżącego w zażaleniu należy wskazać, że miesięcznie ponosi on wydatki na utrzymanie w wysokości 2000 zł. Skarżący podał także, że ciąży na nim obowiązek alimentacyjny w wysokości 400 zł oraz zaciągnął pożyczkę w wysokości 500 zł, a rehabilitacja syna kosztuje 500 zł miesięcznie. Uzyskiwane przez niego dochody, jak wynika z kopii nadesłanej przez niego decyzji o ustaleniu emerytury i renty socjalnej, wynoszą 2140,66 zł. Skoro ponosi on miesięcznie wydatki w wysokości ok. 3000 zł to znaczy, że sytuacja majątkowa wnioskodawcy musi być w istocie inna niż podaje we wniosku. Prawo pomocy w zakresie całkowitym przysługuje natomiast tylko wtedy, gdy strona przekona Sąd, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a). Jeżeli strona zataja swoją rzeczywista sytuację, to Sąd nie może uznać, iż spełnia warunki do przyznania prawa pomocy. Dla oceny zaskarżonego postanowienia sądu pierwszej instancji bez znaczenia jest okoliczność, że w innej sprawie sąd przyznał skarżącemu prawo pomocy. Prawomocne orzeczenie wiąże bowiem sąd i strony tylko w konkretnej sprawie. Zwolnienie od kosztów sądowych obejmuje jedynie sprawę, w której takiego zwolnienia stronie udzielono. Przyznanie prawa pomocy nie ma zatem powagi rzeczy osądzonej w kolejnych sprawach, nawet z wniosku tego samego podmiotu. W poszczególnych sprawach sąd administracyjny samodzielnie ocenia zasadność przyznania prawa pomocy pod kątem przesłanek określonych w art. 246 p.p.s.a. Nie jest natomiast związany oceną sytuacji skarżącego dokonaną przez inne organy i sądy. W konsekwencji zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw. Wskazując na powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.