II FZ 246/10

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Jerzy Rypina, , , po rozpoznaniu w dniu 1 czerwca 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia L. Z. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 18 lutego 2010 r. sygn. akt I SA/Gd 854/09 w zakresie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi L. Z. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w G. z dnia 29 września 2009 r. nr ... w przedmiocie zaliczenia nadpłaty na poczet zaległości podatkowej postanawia: 1) uchylić zaskarżone postanowienie, 2) przyznać prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych ponad kwotę 100 (słownie: sto) złotych. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 18 lutego 2010 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku sygn. akt I SA/Gd 854/09 odmówił L. Z. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie z jego skargi na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w G. z dnia 29 września 2009 r. w przedmiocie zaliczenia nadpłaty z tytułu podatku dochodowego od osób fizycznych za 2008 r. na poczet zaległości podatkowej z tytułu podatku dochodowego od osób fizycznych za sierpień 2004 r. oraz odsetek od tej zaległości. W uzasadnieniu postanowienia Sąd pierwszej instancji wskazał, że ze złożonego przez skarżącego oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że prowadzi on wspólne gospodarstwo domowe z żoną oraz małoletnim synem. Od 4 września 2009 r. skarżący wraz z żoną zostali ustanowieni rodziną zastępczą dla dwóch małoletnich chłopców. Żona skarżącego zatrudniona jako nauczycielka choruje od dłuższego czasu i otrzymuje zasiłek choroby lub rehabilitacyjny, jeszcze niższy od chorobowego, w kwocie 2100 zł. Świadczenie to zostało zajęte w toku egzekucji komorniczej. Pozostała część zasiłku, wolna od egzekucji, przekazywana jest przez pracodawcę na rachunek bankowy, który jednak także został zajęty przez komornika. W konsekwencji część świadczenia chorobowego, która powinna być zwolniona spod egzekucji, także została zajęta. Skarżący jest słabego zdrowia, bezrobotny bez prawa do zasiłku (chorobowego i dla bezrobotnych). Wraz z żoną otrzymują świadczenia z Centrum Pomocy Rodzinie z tytułu ustanowienia ich rodziną zastępczą w kwocie około 1550 zł. Także to świadczenie zostało zajęte przez komornika. Majątek małżonków stanowi nieruchomość o obszarze 774 m2 zabudowana domem o powierzchni 150 m2 oraz wierzytelności pieniężne (przy czym nie podano ich wartości), nie posiadają oni oszczędności ani przedmiotów o wartości powyżej 3 000 euro. Koszty utrzymania rodziny skarżącego wynoszą: wyżywienie 3 osób 1500-1800 zł, opłaty (podatek od nieruchomości, opłata za wodę i ścieki) – 100 zł miesięcznie, opłata za prąd 450 zł, zakup węgla – 680 zł miesięcznie, opłata za wywóz śmieci – 40 zł, koszt telefonu 180 zł, abonament TVP – 20 zł, telefon komórkowy – 600 zł, koszty korzystania z niewładnego samochodu (koszt paliwa) – 200-300 zł, dojazdy syna do szkoły – 100 zł, spłaty zaciągniętych kredytów i kart kredytowych – 200 zł. Z braku środków skarżący nie finansuje remontów ani zakupu odzieży. Wnioskodawca podał też, że w sprawie toczącej się przed tutejszym Sądem pod sygn. akt I SA/Gd 550/08 został zwolniony od kosztów sądowych. Od tego czasu jego sytuacja uległa pogorszeniu. Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał, że złożony wniosek o przyznanie prawa pomocy budził wątpliwości dlatego wezwał stronę do przedstawienia dokumentów źródłowych dotyczących jego możliwości płatniczych. W odpowiedzi na powyższe zarządzenie wnioskodawca przedłożył jedynie część żądanych dokumentów. Oświadczył, że sam nie posiada rachunku bankowego i przedłożył historię operacji na rachunku bankowym żony za wrzesień i październik 2009 r. Oświadczył, że wysokość wypłacanego żonie zasiłku wynosi 1200 zł. Przedłożył kserokopię decyzji PUP z dnia 31 lipca 2009 r. o pozbawieniu go statusu osoby bezrobotnej z dniem 21 lipca 2009 r.; kserokopie decyzji Powiatowego Centrum Pomocy Rodzinie, kserokopie postanowień sądów o przyznaniu wnioskodawcy prawa pomocy przez zwolnienie od kosztów sądowych; kserokopię skargi złożonej przez żonę skarżącego na czynność komornika. Skarżący oświadczył też, że aktualny stan zadłużenia wynosi około 2.000.000 zł wobec ZUS, Urzędu Skarbowego, Funduszu Restrukturyzacyjnego B. i innych podmiotów czyli ZF P. SA, co obrazują dowody dotyczące egzekucji aktualnie prowadzonej na majątku dłużników A. i L. Zdrojewskich (dowodów tych jednak nie przedstawił). Ponadto oświadczył, że nie ma zarejestrowanych na niego bądź jego małżonkę pojazdów. Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności Sąd uznał, że skarżący nie wykonał zarządzenia referendarza z dnia 7 stycznia 2010 r. uniemożliwiając tym samym dokonanie rzetelnej oceny jego możliwości płatniczych. Sąd podkreślił, że powołane przez skarżącego okoliczności mające świadczyć o jego trudnej sytuacji majątkowej budzą istotne wątpliwości. Przede wszystkim nie została wyjaśniona faktyczna wysokość dochodów rodziny. Niewątpliwie uzyskują oni świadczenie z Centrum Pomocy Rodzinie w kwocie około 1550 zł, ale już wysokość pozostałych dochodów nie została w żaden sposób udokumentowana. Jednocześnie, mimo wezwania, nie przedłożył dokumentu potwierdzającego wysokość zasiłku żony, stąd też nie było możliwe ustalenie jego faktycznej wysokości. Zdaniem Sądu skarżący nie udokumentował także, aby był osobą bezrobotną – z przedłożonej przez niego decyzji PUP z dnia 31 lipca 2009 r. wynika, że utracił status osoby bezrobotnej z powodu niestawiennictwa w urzędzie, a nie przedłożył decyzji o ponownym zarejestrowaniu. Fakt pozostawania skarżącego bez pracy budził wątpliwości Sądu o tyle, że deklarowane przez niego wydatki w kwocie około 4.470 zł miesięcznie znaczenie przekraczają zadeklarowany dochód (3650 zł przy przyjęciu, że zasiłek żony wynosi 2.100 zł). Świadczy to o tym, że skarżący albo zataja źródła dochodów, albo zawyża koszty utrzymania. Wyjaśnienie tych wątpliwości nie jest możliwe na podstawie przedłożonego przez stronę materiału dowodowego. Nie został także wyjaśniony stan majątkowy skarżącego – we wniosku złożonym na formularzu PPF wskazując comiesięczne wydatki wymienił kwotę 200-300 zł na paliwo do "niewładnego" samochodu, a w oświadczeniu z dnia 22 stycznia 2010 r. podał, że nie ani on, ani jego żona nie posiadają zarejestrowanych pojazdów mechanicznych. Wątpliwości Sądu budziła także wysokość zadeklarowanych miesięcznych wydatków (m.in. prąd 450 zł, węgiel 680 zł, telefon komórkowy 600 zł, koszt paliwa do "niewładnego samochodu" 300 zł), bowiem skarżący nie przedłożył żadnego dokumentu wykazującego ich wysokość. Podobnie w odniesieniu do wysokości zadłużenia skarżący ograniczył się do wskazania, że wynosi ono 2.000.000 zł, nie przedstawił jednak na to żadnych dowodów. Na powyższe postanowienie zażalenie wniósł skarżący wnosząc o jego uchylenie i przyznanie mu prawa pomocy przez zwolnienie od kosztów sądowych. W jego obszernym uzasadnieniu wyjaśnił, że złożył żądane przez Sąd dokumenty uzasadniające jego sytuację majątkową i rodzinną. Dodatkowo do zażalenia dołączył m.in. kopie: nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym na kwotę 1.341.243,95 zł zawiadomienia o wszczęciu egzekucji z nieruchomości, gdzie należność główna wynosi 580.760,34 zł oraz 26.902,88 zł, zajęcie wynagrodzenia za pracę oraz wierzytelności z zasiłku chorobowego na kwotę 2,897,81 zł, zestawienie wynagrodzenia otrzymywanego przez małżonkę. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie zasługuje na uwzględnienie, a zatem zaskarżone postanowienie należało uchylić. Celem występującej w postępowaniu sądowoadministracyjnym instytucji prawa pomocy jest zapewnienie realizacji prawa do sądu i możliwości obrony swoich racji stronie, która ze względu na stan finansowy, majątkowy i rodzinny nie może ponieść kosztów związanych ze swym udziałem w sprawie. Podkreślenia wymaga jednak, że instytucja ta stanowi wyjątek od zasady, że to strona ponosi koszty sądowe, czy też koszty wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika. Zasadą - wynikającą z unormowania zawartego w art. 214 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej p.p.s.a.) jest bowiem obciążenie kosztami sądowymi (tj. opłatami sądowymi, takimi jak wpis i opłata kancelaryjna) tego podmiotu, który wnosi pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki. W myśl art. 246 § 1 p.p.s.a., osobie fizycznej prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, a w zakresie częściowym, jeżeli wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania siebie i rodziny. Wykazanie okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, z punktu widzenia treści art. 246 § 1 p.p.s.a. należy do obowiązku podmiotu ubiegającego się o przyznanie tego prawa. Strona ma zatem obowiązek wykazania, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania lub ich części albo że nie ma adekwatnych środków na poniesienie tych kosztów. Sąd natomiast rozpoznając wniosek zobowiązany jest wskazać z jakich względów uznał, że żądanie strony zasługuje bądź nie zasługuje na uwzględnienie. Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy należy z jednej strony uwzględnić wysokość kosztów postępowania, jakie strona musi ponieść, a z drugiej jej sytuację finansową, na którą składają się przede wszystkim uzyskiwane przez stronę dochody. W rozpoznawanej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny nieprawidłowo ocenił sytuację finansową oraz możliwości płatnicze skarżącego i w konsekwencji niewłaściwie odmówił przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Skarżący bowiem wskazał we wniosku o przyznanie prawa pomocy, który następnie uzupełnił, że źródłem utrzymania jego 5-osobowej rodziny jest zasiłek rehabilitacyjny małżonki w wysokości 2.100 zł (z którego potrącane są zajęcia komornicze) oraz świadczenie z Centrum Pomocy Rodzinie w wysokości ok. 1.578 zł dla dwójki dzieci, dla których jest rodziną zastępczą. Sam skarżący jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku. Wskazał również, że nie posiada majątku o znacznej wartości. Natomiast jego zadłużenie wynosi ok. 2.000.000 zł. Wyliczył również jakie wydatki miesięcznie ponosi na utrzymanie rodziny. Dodatkowo skarżący w załączeniu do zażalenia przedłożył dokumenty, których brak złożenia we wcześniejszej fazie postępowania uzasadniał trudną sytuacją rodzinną (pogrzeb ojca dzieci, dla których jest rodziną zastępczą, choroba alkoholowa siostry). Przedłożone dokumenty w sposób jednoznaczny świadczą o prowadzonej wobec niego egzekucji komorniczej i administracyjnej. Dane te w zestawieniu z przychodami i wydatkami pozwalają w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego uznać, iż skarżący spełnił przesłanki przyznania mu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych ponad kwotę 100 zł, w rozumieniu art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Skarżący wykazał tym samym, że poniesienie kosztów sądowych ponad kwotę 100 zł będzie wiązało się z uszczerbkiem koniecznego utrzymania jego oraz jego rodziny. Zważywszy na powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 188 p.p.s.a. w związku z art. 197 § 2 tej ustawy, orzekł jak w sentencji.