II SA/Wa 2043/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Joanna Kube (spr.) Sędziowie WSA Iwona Dąbrowska Adam Lipiński Protokolant Małgorzata Kędzielewska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 marca 2010 r. sprawy ze skargi S. R. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku - oddala skargę - Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych po rozpatrzeniu wniosku S. R. z dnia [...] kwietnia 2009 r. o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku, decyzją z dnia [...] września 2009 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), odmówił przyznania ww. świadczenia. W uzasadnieniu Prezes ZUS podniósł, iż wnioskodawczyni nie jest członkiem rodziny pozostałym po zmarłym ubezpieczonym, ponieważ wyrokiem Sądu Okręgowego w G. z dnia [...] listopada 2005 r. orzeczono separację małżeńską. Ponadto ww. nie osiągnęła wieku emerytalnego, wynoszącego 60 lat dla kobiet oraz nie ma ona orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy, a jej sytuacja materialna nie stanowi jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Pismem z dnia [...] września 2009 r. S. R. zwróciła się do Prezesa ZUS z wnioskiem o ponowne rozpatrzenie sprawy, wnosząc o uchylenie decyzji z dnia [...] września 2009 r. Wskazała, że pomimo orzeczonej separacji z J. R. do chwili jego śmierci opiekowała się nim. Podniosła, iż stan jej zdrowia nie pozwala jej na podjęcie pracy, a wiek emerytalny osiągnie w styczniu 2010 r. Prezes ZUS, po rozpatrzeniu przedmiotowego wniosku, decyzją z dnia [...] listopada 2009 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) – dalej: kpa, utrzymał w mocy ww. decyzję z dnia [...] września 2009 r. W uzasadnieniu powyższej decyzji Prezes ZUS stwierdził, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS jest możliwe, jeżeli wnioskodawca łącznie spełnił następujące warunki: - jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, - nie ma niezbędnych środków utrzymania. Organ wyjaśnił jednocześnie, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powołanym przepisie, a brak choćby jednego z nich powoduje niemożność przyznania tego świadczenia. W toku postępowania ustalono, że wnioskodawczyni nie jest członkiem rodziny pozostałym po zmarłym ubezpieczonym – J. R., w rozumieniu art. 67 ww. ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Tym samym z uwagi na orzeczoną wyrokiem Sądu Okręgowego z dnia [...] listopada 2005 r. separację pomiędzy wnioskodawczynią a zmarłym J. R. nie można zaliczyć ww. do kręgu członków rodziny pozostałych po ubezpieczonym. Dodatkowo S. R. nie spełnia przesłanki niezdolności do pracy ze względu na wiek, ponieważ nie ma ona ukończonych 60 lat, ani też nie została uznana za całkowicie niezdolną do pracy ze względu na stan zdrowia (orzeczenie Komisji Lekarskiej ZUS z dnia [...] sierpnia 2009 r.). Ocenie organu podlegała również sytuacja materialna wnioskodawczyni, która, jak podkreślił Prezes ZUS, nie stanowi jedynego kryterium, które przesądza o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Pismem z dnia 17 listopada 2009 r. S. R. złożyła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skargę na decyzję Prezesa ZUS z dnia [...] listopada 2009 r. W treści skargi skarżąca wskazała, że pomimo orzeczonej separacji w rzeczywistości do chwili śmierci opiekowała się mężem. Dodała, że żyje w nędzy, a stan jej zdrowia, pomimo nieorzeczonej całkowitej niezdolności do pracy, nie pozwala jej podjąć żadnej pracy. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Ustosunkowując się do zarzutów skargi Prezes ZUS stwierdził, że sama deklaracja skarżącej, że w jej ocenie jest zbyt chora, by podjąć pracę, nie wystarczy by uznać, że istotnie jest niezdolna do pracy, a fakt, że po orzeczeniu separacji ponownie zamieszkała z J. R. nie oznacza, że nabyła prawo do świadczeń po jego śmierci. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: W myśl art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym stosownie do art. 1 § 2 powołanej ustawy, kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów, stwierdzić należy, iż skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowi art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j. Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), w myśl którego ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle całej ustawy określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel, ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna, pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w zwykłym trybie. Wyjątkowość przedmiotowych świadczeń polega również na tym, że nie mają one charakteru roszczeniowego, są finansowane z budżetu państwa, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniowej decyzji Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Uznaniowość nie oznacza jednak pozostawienia organowi całkowitej i niekontrolowanej swobody w tym zakresie, bowiem jej granice wyznaczają z jednej strony przesłanki zawarte w ww. przepisie art. 83 ust. 1, z drugiej zaś przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, stosownie do treści art. 124 ww. ustawy. W myśl przepisu art. 124 ww. ustawy, w postępowaniu w sprawach o świadczenia w niej określone stosuje się przepisy ustawy - Kodeks postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Tak więc Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, związany jest regułami postępowania administracyjnego, określającymi jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. W szczególności winien on przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 kpa), a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Jest zobowiązany także do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 kpa). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 kpa) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 kpa. W rozpoznawanej sprawie Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie dopuścił się uchybień wskazanych w ww. regulacji, a zaskarżona decyzja odpowiada prawu. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich wymienionych w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. W rozpoznawanej sprawie zasadniczą przyczyną odmowy przyznania S. R. renty rodzinnej w drodze wyjątku był brak spełnienia przesłanki zaliczenia skarżącej do członków rodziny pozostałym po ubezpieczonym, w rozumieniu ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Zgodnie bowiem z treścią art. 67 ust. 1 ww. ustawy, do renty rodzinnej uprawnieni są następujący członkowie rodziny spełniający warunki określone w art. 68-71: 1) dzieci własne, dzieci drugiego małżonka oraz dzieci przysposobione; 2) przyjęte na wychowanie i utrzymanie przed osiągnięciem pełnoletności wnuki, rodzeństwo i inne dzieci, w tym również w ramach rodziny zastępczej; 3) małżonek (wdowa i wdowiec); 4) rodzice. Jak wynika z akt rozpoznawanej sprawy wyrokiem Sądu Okręgowego w G. z dnia [...] listopada 2005 r. orzeczona została wobec S. R. i J. R. separacja, a skarżąca nie wniosła pozwu o ustalenie obowiązku alimentacyjnego. Powyższe oznacza, że skarżąca nie może być traktowana jako członek rodziny pozostały po ubezpieczonym. Ustawodawca zaliczając do kręgu uprawnionych małżonka zmarłego, zaakcentował, że chodzi o wdowca i wdowę. Prawo do renty rodzinnej będą mieli również, przy spełnieniu określonych przesłanek, małżonkowie rozwiedzeni lub pozostający do dnia śmierci jednego z nich w separacji. Zaznaczyć jednak należy, iż orzeczenie sądowe o separacji, nawet przy wspólnym pożyciu, wyklucza prawo wdowy do renty rodzinnej, chyba że miała ona w dniu śmierci męża prawo do alimentów z jego strony ustalone wyrokiem lub ugodą sądową, co w niniejszej sprawie nie miało miejsca. Skarżąca nie spełnia również innego z warunków przyznania świadczenia w drodze wyjątku, a mianowicie nie jest ona osobą niezdolną do pracy z uwagi na wiek (S. R. miała w dacie wydania decyzji 59 lat). Nie została także stwierdzona w stosunku do niej przez Komisję Lekarską ZUS całkowita niezdolność do pracy (orzeczenie Komisji Lekarskiej ZUS nr [...] z dnia [...] sierpnia 2009 r., z którego wynika, że skarżąca nie jest całkowicie niezdolna do pracy). Zgodnie z art. 14 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej, stanowi dla organu rentowego podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo jest uzależnione od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji. Na podstawie cyt. art. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych był związany ww. orzeczeniem, zaś rolą Sądu jest w tym przypadku jedynie ocena legalności wydanych w sprawie decyzji administracyjnych, a nie ocena prawidłowości orzeczeń lekarskich. Skoro w sytuacji skarżącej przesłanka niemożności podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek nie zachodzi, jak również skarżąca nie jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, to w myśl wcześniejszych wywodów w przedmiocie kumulatywnego charakteru przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, jest to okoliczność eliminująca ją z grona osób, którym może być przyznane świadczenie w drodze wyjątku, a tym samym przesądzająca treść rozstrzygnięcia. Sama zaś trudna sytuacja bytowa, na którą wskazuje skarżąca, nie może przesądzać o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku, albowiem świadczenie w drodze wyjątku jest świadczeniem o charakterze ubezpieczeniowym, a nie socjalnym. Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.