I OZ 428/10

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jolanta Rajewska po rozpoznaniu w dniu 15 czerwca 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia I. Ż. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 10 maja 2010 r. sygn. akt II SA/Ol 160/10 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze sprzeciwu I. Ż. od postanowienia Referendarza Sądowego w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie z dnia 1 kwietnia 2010r. sygn. akt II SA/Ol 160/10 w przedmiocie prawa pomocy postanawia: oddalić zażalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie postanowieniem z dnia 10 maja 2010 r. sygn. akt II SA/Ol 160/10 odmówił przyznania I. Ż. prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W bardzo obszernym uzasadnieniu Sąd I instancji stwierdził, że skarżący nie wykazał, iż nie jest w stanie bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny uiścić kosztów sądowych, które na obecnym etapie postępowania ograniczają się do wpisu w wysokości [...] zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zauważył przy tym, że niniejsza sprawa jest jedną z wielu zainicjowanych przez I. Ż. przed tamtejszym Sądem. Oceniając zasadność przedmiotowego wniosku uwzględniono zatem dokumenty i oświadczenia złożone przez skarżącego obecnie, jak też okoliczności znane Sądowi z urzędu z innych, toczących się w tym samym czasie, postępowań. Analiza tych danych dowodzi, że wymieniony nie dość rzetelnie przedstawia swoją sytuację finansową. Nie podawał on bowiem informacji o wszystkich posiadanych kontach bankowych i nie przedkładał wyciągów z wszystkich rachunków bankowych. Ma to zaś istotne znaczenie dla oceny wiarygodności zgodności ze stanem rzeczywistym oświadczeń i działań podejmowanych przez I. Ż. w postępowaniach w przedmiocie prawa pomocy. W ten sposób rodzą się uzasadnione wątpliwości co do rzeczywistej ilości posiadanych rachunków bankowych oraz zgromadzonych na nich środków pieniężnych. Wybiórcze przedstawianie takich informacji pozbawia sąd możliwości oceny realnych zdolności płatniczych wnioskodawcy. Poważne wątpliwości budzi również sposób wydatkowania środków pieniężnych zgromadzonych na jednym z kont. Pierwotnie skarżący twierdził, że miały one służyć na opłacenie kosztów turnusu rehabilitacyjnego syna. Później, gdy został wezwany do przedstawienia dowodów pokrycia omawianych należności, oświadczył, że pieniądze te przeznaczył na zakup sprzętu rehabilitacyjnego syna. Taki wydatek miały potwierdzać przedstawione faktury, ale te odnoszą się częściowo do znacznie wcześniejszego okresu. Brak staranności i rzetelności w zakresie wskazywanych wydatków, jak też dochodów, pozbawia Sąd możliwości ustalenia rzeczywistej sytuacji finansowej wnioskodawcy i członków jego rodziny, co w konsekwencji oznacza brak podstaw do przyznania mu wnioskowanej pomocy. Oceny tej nie zmienia powoływana przez skarżącego duża liczba wszczętych przez niego postępowań sądowych. Liczba tych spraw zależy tylko i wyłącznie od niego. Żadna z nich nie dotyczy bezpośrednio skarżącego oraz jego żywotnych interesów. Skargi dotyczą w głównej mierze spraw z zakresu informacji publicznej lub skarg na uchwały Rady Miejskiej w Giżycku. Istotne jest również to, że skarżący inicjując postępowania sądowe w pierwszej kolejności powinien zabezpieczyć środki na pokrycie związanych z tym kosztów sądowych. Takich kosztów zresztą w żadnej ze swoich spraw nie uiścił. Skarżący nie może również skutecznie powoływać się na fakt przyznania mu prawa pomocy w jednej z jego spraw. Każda ze spraw rozpatrywana jest odrębnie i w każdej z nich sąd zobowiązany jest ocenić przesłanki dotyczące przyznania wnioskodawcy prawa pomocy. Od powyższego postanowienia I. Ż. złożył zażalenie, w którym podniósł, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie błędnie ocenił, iż jest on zdolny do ponoszenia kosztów postępowania sądowego bez uszczerbku dla utrzymania siebie i rodziny. Konkludując za niezrozumiały ocenił fakt przyznania mu częściowego prawa pomocy w jednej z jego spraw (II SA/Ol 828/09), a odmowa w innych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: Zażalenie nie zawiera usprawiedliwionych podstaw i nie zasługuje na uwzględnienie. Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm – dalej jako P.p.s.a.) w art. 214 § 1 ustanawia generalną zasadę, zgodnie z którą do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki. Uzupełnieniem tej regulacji jest art. 199 P.p.s.a., w myśl którego strony ponoszą koszty postępowania związane ze swoim udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej oraz art. 84 Konstytucji RP, stanowiący, że każdy obowiązany jest do ponoszenia ciężarów i świadczeń publicznych określonych w ustawie, a zatem nie tylko podatków, ale także kosztów sądowych. Prawo pomocy jest wyjątkiem od powołanej reguły, co oznacza, że zwolnienie od kosztów sądowych jest formą dofinansowywania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się tylko do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na pokrycie kosztów jej udziału w postępowaniu sądowym jest obiektywnie niemożliwe. Można zatem stwierdzić, że przedmiotowa instytucja ma na celu ułatwienia osobom rzeczywiście najuboższym dochodzenia słusznych praw w sprawach dotyczących ich żywotnych interesów. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Treść tego przepisu nie pozostawia wątpliwości, że ciężar udowodnienia trudnej sytuacji uzasadniającej przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie tego prawa. Wnioskodawca powinien zatem rzetelnie i wiarygodnie przedstawić swoją sytuację majątkową i rodzinną. Poza sporem jest także to, że strona domagająca się przyznania prawa pomocy w pierwszej kolejności powinna sama zabezpieczyć na ten cel stosowne środki, czyli właściwie zaplanować swe wydatki oraz poczynić oszczędności do granic zabezpieczenia utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Dopiero, gdy jej majątek i dochody nie pozwalają na poczynienie oszczędności lub gdy pomimo dokonanych oszczędności nie jest ona w stanie ponieść kosztów postępowania, można zwrócić się o przeniesienie ciężaru kosztów postępowania na współobywateli. To bowiem z ich środków pochodzą dochody z budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd I instancji trafnie scharakteryzował instytucję prawa pomocy. Wnikliwie przeanalizował też dokumenty i oświadczenia przedstawiane przez I. Ż. w takich sprawach oraz prawidłowo ocenił ich wartość dowodową. Następnie zaś stanowisko swe szczegółowo przedstawił w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia. Trafność tych wywodów co do niespełnienia przez wnioskodawcę przesłanek przewidzianych w art. 246 § 1 pkt. 2 P.p.s.a., nie nasuwa zastrzeżeń. W szczególności należy podzielić pogląd Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie, że w świetle kosztów wynikających z prowadzenia z własnej inicjatywy licznych postępowań, w tym sądowych, ocena wykazywanego przez skarżącego realnego dochodu przez pryzmat przedstawionych przez niego miesięcznych wydatków nasuwa uzasadnione wątpliwości co do rzetelności informacji dotyczących jego sytuacji finansowej. Skarżący wszczynając liczne postępowania musi liczyć się z tym, że prowadzona przez niego działalność będzie wymagała związanych z tym wydatków. Wymieniony w sposób wiarygodny i przekonujący nie wykazał, aby obiektywnie nie był w stanie ponieść kosztów sądowych, o zwolnienie których ubiega się oraz aby zachodziły okoliczności uzasadniające przerzucanie tych kosztów na Skarb Państwa, a w konsekwencji na innych obywateli. Oczekiwania I. Ż. w tym zakresie kłócą się z ratio legis instytucji prawa pomocy. Sprzeczne są też z interesem ogółu, a Sąd, rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy, zobowiązany jest wyważyć, zarówno interes społeczny jak i interes jednostki. Zwolnienia od kosztów sądowych nie może ponadto uzasadniać konieczność uregulowania zaciągniętych przez stronę pożyczek. Nie ma bowiem żadnych podstaw do przyjęcia, że jakiekolwiek prywatne zobowiązania mają pierwszeństwo przed zobowiązaniami publicznoprawnymi. Istotnego w sprawie znaczenia nie ma również fakt, że w innej sprawie sąd przyznał skarżącemu prawo pomocy. Prawomocne orzeczenie wiąże bowiem sąd i strony tylko w konkretnej sprawie. Zwolnienie od kosztów sądowych obejmuje jedynie sprawę, w której takiego zwolnienia stronie udzielono. Przyznanie prawa pomocy nie ma zatem powagi rzeczy osądzonej w kolejnych sprawach, nawet z wniosku tego samego podmiotu. W poszczególnych sprawach sąd administracyjny samodzielnie ocenia zasadność przyznania prawa pomocy pod kątem przesłanek określonych w art. 246 P.p.s.a. Nie jest natomiast związany oceną sytuacji skarżącego dokonaną przez inne organy i sady. Z powyższych względów należy uznać, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie prawidłowo odmówił I. Ż. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, które na obecnym etapie postępowania sprowadzają się do obowiązku uiszczenia wpisu w wysokości [...] zł. Dodać również trzeba, że zgodnie z art. 200 P.p.s.a. w razie uwzględnienia skargi przez sąd I instancji przysługuje skarżącemu od organu zwrot kosztów postępowania niezbędnych do celowego dochodzenia praw. Wniosek o przyznanie należnych kosztów należy zgłosić najpóźniej przed zamknięciem rozprawy bezpośrednio poprzedzającej wydanie orzeczenia (art. 210 § 1 P.p.s.a.). Wobec powyższego uregulowanie wpisu sądowego nie musi wcale oznaczać utraty kwoty uiszczonej na poczet zainicjowanego przez stronę postępowania sądowego. W tym stanie rzeczy, na podstawie art.184 w zw. z art. 197 § 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji.