II SA/Wa 2073/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Antoniuk Sędziowie WSA Joanna Kube WSA Janusz Walawski (spr.) Protokolant Beata Gibzińska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 6 maja 2010 r. sprawy ze skargi W. G. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] listopada 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę Zaskarżoną decyzją z dnia [...] listopada 2009 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] sierpnia 2009 r. nr [...], odmawiającą przyznania W. G. renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletnich dzieci: J., A. i S. - na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 z późn. zm.). W uzasadnieniu podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, a powyższe warunki muszą być spełnione łącznie. Ponadto, renta rodzinna jest świadczeniem pochodnym świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej, a zatem badanie spełnienia przesłanki szczególnych okoliczności przeprowadza się najpierw w stosunku do osoby zmarłej, dopiero w następnej kolejności do wnioskodawcy. Badając staż pracy ojca dzieci organ ustalił, że w okresach od 23 kwietnia 1997 r. do 14 czerwca 1999 r., od 1 grudnia 1999 r. do 31 lipca 2002 r. oraz od 1 grudnia 2002 r. do powstania w dniu 19 listopada 2007 r. całkowitej niezdolności do pracy nie podejmował zatrudnienia ani też innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym lub ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi. W okresach tych ojciec dzieci nie legitymował się orzeczeniami stwierdzającymi jego całkowitą niezdolność do pracy, zatem przyczyną nieuzyskania uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia. Natomiast nadużywanie alkoholu przez ojca dzieci nie uzasadnia przyjęcia innej daty powstania całkowitej niezdolności do pracy, niż wskazana w orzeczeniu komisji lekarskiej ZUS z dnia [...] lipca 2009 r. Nadto Prezes ZUS wyjaśnił, że uzależnienie alkoholowe nie stanowi niedającej się usunąć przeszkody, która uniemożliwiałaby świadczenie pracy. Skutki tej choroby można bowiem przezwyciężyć poprzez skuteczne leczenia odwykowe, zatem alkoholizmu nie można uznać za przesłankę szczególnej okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Organ dodał również, że sytuacja materialna nie stanowi jedynego warunku przyznania świadczenia w drodze wyjątku, a świadczenia w tym trybie nie są przyznawane wyłącznie według potrzeb, nie są też świadczeniami socjalnymi. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie W. G. podkreśliła trudną sytuację finansową oraz brak możliwości znalezienia przez nią – jako osobę dotychczas niepracującą oraz niewykształconą, pracy. Nadto wskazała, że nie chce dopuścić do tego, by przepadły składki na ubezpieczenie odprowadzane przez 28 lat pracy ojca dzieci. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, a wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne dodał, że nawet długi – 28-letni okres ubezpieczenia ojca dzieci wobec nieco ponad 5-cio miesięcznego okresu zatrudnienia w dziesięcioleciu poprzedzającym powstanie całkowitej niezdolności do pracy oraz brak świadczenia pracy z powodu zwolnienia dyscyplinarnego za nadużywanie alkoholu, nie stanowi szczególnej okoliczności uzasadniającej przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to z przepisami obowiązującymi w dacie jej wydania. Skarga analizowana pod tym kątem podlega oddaleniu, ponieważ zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem. Stosownie bowiem do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle całej ustawy, określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna, pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia te nie mają charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu państwa (por. art. 84 powołanej ostatnio ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." świadczenie w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji organu nie oznacza, że Prezes ZUS ma całkowitą i niekontrolowaną swobodę podczas rozpatrywania wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Na organie prowadzącym postępowanie administracyjne, również działającym w ramach uznania administracyjnego, ciąży bowiem obowiązek wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego. Z akt sprawy i z uzasadnienia decyzji wynika, że Prezes ZUS – w ocenie Sądu – zbadał wyczerpująco wszystkie okoliczności faktyczne i dokonał obiektywnej jego oceny. Z treści cytowanego już wyżej przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze - przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny; po drugie - niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych spowodowane szczególnymi okolicznościami; po trzecie - brak możliwości podjęcia pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku przez ubiegającego się o to świadczenie; po czwarte - brak niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia na ogólnych zasadach musi być skutkiem szczególnych okoliczności. Tymczasem z akt rozpatrywanej sprawy nie wynika, by brak spełnienia tej przesłanki przez ojca dzieci wynikał właśnie ze szczególnych okoliczności. Za szczególną okoliczność nie może być bowiem uznany długotrwały stan bezrobocia bez wykazanej aktywności zmierzającej do zmiany tej sytuacji, a zwłaszcza spowodowany nadużywaniem alkoholu. Odmienna interpretacja prowadziłaby bowiem do przyznawania świadczenia w drodze wyjątku jako swoistej rekompensaty wszystkim osobom, które, niezależnie od przyczyn braku zatrudnienia, nie wypracowały odpowiedniego stażu ubezpieczeniowego, a więc i osobom unikającym pracy z powodu nadużywania alkoholu. Alkoholizm osoby ubezpieczonej nie jest szczególną okolicznością, uniemożliwiającą wypracowanie odpowiedniego okresu ubezpieczenia. Pojawienie się choroby nie eliminuje bowiem automatycznie z rynku pracy, jakkolwiek może stanowić pewne utrudnienie w zachowaniu stabilności zatrudnienia. Jednakże przyznanie renty z uwagi na alkoholizm oznaczałoby popieranie przez państwo zachowań prowadzących do tej choroby, co w kontekście uregulowań ustawy z dnia 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi (Dz. U. z 2007 r. Nr 70, poz. 471 z późn. zm.) należy uznać za wykluczone. Ciężka sytuacja materialna skarżącej, jakkolwiek bardzo dotkliwa, także nie stanowi przesłanki przyznania świadczenia w drodze wyjątku, ponieważ świadczenie to nie jest świadczeniem socjalnym, uzależnionym wyłącznie od statusu finansowego strony skarżącej. Nadto ustawa wiąże przyznanie świadczenia w tym trybie z brakiem niezbędnych środków utrzymania, a niezbędne środki utrzymania nie są tożsame z niewystarczającymi środkami, na co również zwracają uwagę sądy administracyjne w swoich orzeczeniach (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 15 kwietnia 2002 r., sygn. akt II SA/Wa 4189/01, LEX nr 83733). Dodatkowo wyjaśnić należy, że wspieranie rodziny przez państwo nie oznacza bynajmniej przejęcia każdorazowo całkowitej odpowiedzialności za rodzinę w przypadku pojawienia się kłopotów. W takiej sytuacji państwo zapewnia pomoc poprzez właściwe instytucje, lecz do tego typu instytucji nie można zaliczyć Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, którego zadania obejmują sferę ubezpieczenia społecznego, nie zaś pomocy socjalnej. W tym stanie rzeczy, na mocy art. 151 w zw. z art. 132 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), należało orzec jak w sentencji wyroku.