I GZ 219/10

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Marzenna Zielińska po rozpoznaniu w dniu 7 lipca 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia K. B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w O. z dnia 25 maja 2010 r., sygn. akt I SA/Ol 105/10 w zakresie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych oraz odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia doradcy podatkowego w sprawie ze skargi K. B. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w O. z dnia [...] grudnia 2009 r. nr [...] w przedmiocie opłaty paliwowej postanawia: 1. uchylić zaskarżone postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w O. w punkcie pierwszym i przyznać skarżącej K. B. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych; 2. oddalić zażalenie w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia doradcy podatkowego. Postanowieniem z dnia 25 maja 2010 r., sygn. akt I SA/Ol 105/10 Wojewódzki Sąd Administracyjny w O., w sprawie ze skargi K. B. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w O. z dnia [...] grudnia 2009 r., nr [...] w przedmiocie opłaty paliwowej, w zakresie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym, zwolnienia od kosztów sądowych oraz przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia doradcy podatkowego, przyznał skarżącej prawo pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie jej od kosztów sądowych ponad kwotę 500 złotych oraz odmówił ustanowienia doradcy podatkowego. W uzasadnieniu Sąd pierwszej instancji wskazał na treść art. 244 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) zwanej dalej p.p.s.a. i art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Na podstawie złożonego przez skarżącą formularza wniosku o stanie rodzinnym, majątku i dochodach Sąd pierwszej instancji ustalił, iż prowadzi ona działalność gospodarczą, z której uzyskuje dochód średnio w wysokości 2.100 zł. We wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje z dwojgiem dzieci w wieku 19 i 15 lat: uczniami szkół technikum i gimnazjum, które otrzymują rentę rodzinną w łącznej kwocie 651,86 zł miesięcznie. Jest współwłaścicielką (wraz z dziećmi) domu o powierzchni 160 m2, działki rolnej niezabudowanej o powierzchni 2,4 ha, działki zabudowanej budynkiem magazynowo-warsztatowym o powierzchni 311 m2 i magazynowo-socjalnym o powierzchni 215,9 m2 i powierzchni 1,513 ha oraz działki niezabudowanej o powierzchni 0,0984 ha. W uzasadnieniu wniosku skarżąca wskazała, iż w 2009 r. z działalności gospodarczej osiągnęła dochód około 25.000 zł, który zapewnia rodzinie minimum egzystencji. Podniosła, iż od trzech lat Izba Celna i Skarbowa na przemian blokują jej konta, w związku z czym nie może spokojnie prowadzić działalności, korzystać z kredytów, gwarancji, poręczeń, co skutkuje, iż od trzech lat jej firma stoi w miejscu, zarabiając na przeżycie. Ponadto wykazała stałe wydatki do których należy: kredyt w rachunku bieżącym 38.000 zł, kredyt pomostowy 12.000 zł, podatek od nieruchomości 8.816 zł oraz bieżące koszty utrzymania, nauki dzieci, koszty leczenia. Podniosła także, iż na jej majątku Urząd Skarbowy w B. oraz Izba Celna w O. dokonały wpisu hipoteki przymusowej na poczet przyszłych zobowiązań, jak również zabezpieczeń na wyposażeniu i urządzeniach budynków. W piśmie z dnia 22 marca 2010 r. stanowiącym uzupełnienie wniosku wskazała, iż miesięczne wydatki na utrzymanie rodziny kształtują się następująco: ogrzewanie około 400 zł, energia 200 zł, woda 90 zł, gaz 45 zł, telefon z Internetem 120 zł, koszty dojazdu syna do szkoły 120 zł, koszty związane z nauką dzieci wynoszące od 500 do 600 zł na dziecko. Z dodatkowych zajęć i wyjazdów dzieci nie korzystają, ze względu na koszty oraz miejsce zamieszkania. Około 50 zł miesięcznie wnioskodawczyni wydaje na leki dla dzieci przeważnie witaminy, wizyty u stomatologa podwyższające te wydatki o 150 - 200 zł na dziecko. Wydatki na odzież - w zależności od potrzeb i konieczności, najczęściej pozostawiane są na koniec, w niektórych miesiącach z uwagi na brak środków skarżąca nie czyni wydatków na ten cel. Korzysta również w tym zakresie z pomocy rzeczowej znajomych. Koszty wyżywienia ponoszone są w zależności od posiadanych środków, w przybliżeniu jest to kwota 900 zł. Środki czystości 150 do 200 zł. Koszty eksploatacji samochodu do celów prywatnych ograniczone do minimum – wynoszą 100 zł miesięcznie. Wnioskodawczyni dodała, iż koszty drobnych napraw domu wynoszą około 20 - 100 zł. Oświadczyła, iż ani ona ani dzieci nie posiadają polis ubezpieczeniowych. Do złożonych wyjaśnień skarżąca załączyła zaświadczenie z Warmińskiego Banku Gospodarczego o korzystaniu z kredytu w wysokości 36.000,00 zł, który spłacany jest terminowo w ratach miesięcznych po 1.000 zł. Przedłożyła również zaświadczenie z Banku Zachodniego WBK S.A. Oddział w O. w przedmiocie posiadania zadłużenia w wysokości 11.675 zł w tym banku oraz spłacanych terminowo ratach w wysokości 555 zł miesięcznie. Ponadto złożyła kserokopie zeznań podatkowych za rok 2008 i 2009, z których wynikało, iż w 2008 r. osiągnęła dochód w wysokości 33.726,61 zł, a w 2009 r. jej dochód wyniósł 28.190,30 zł. Wyjaśniła również, że nieruchomości służące działalności gospodarczej zabudowane są popegerowskimi budynkami o dużej powierzchni, które są stare, zniszczone i wymagają ciągłych remontów. Objęte są hipoteką przymusową i nie mogą służyć jako zabezpieczenie ewentualnej pożyczki w przypadku braku bieżących środków finansowych. Ponadto wskazała, że Izba Celna poinformowała o zadłużeniu skarżącej 25 banków w Polsce, co zamknęło jej drogę do ubiegania się o jakąkolwiek pomoc. Podkreśliła, że od 6 lat samotnie prowadzi działalność i wychowuje dwoje dzieci. W ocenie Sądu pierwszej instancji przedstawiona sytuacja majątkowa, rodzinna i osobista skarżącej jest trudna. Sąd stwierdził, że ustanowienie hipoteki przymusowej i zastawu skarbowego na majątku, a także fakt zajęcia rachunków bankowych niewątpliwie wpływa na ograniczenie możliwości zaciągania kredytów oraz prowadzenia rozliczeń za pośrednictwem banku, ale nie uniemożliwia prowadzenia działalności, uzyskiwania przychodów i dochodów. Sąd pierwszej instancji wskazał, że potencjalna konieczność ponoszenia kosztów sądowych jest elementem ryzyka prowadzenia działalności gospodarczej i tego rodzaju wydatki stanowią koszt bieżącego funkcjonowania firmy. Wobec powyższego, w kontekście wysokości opłat, do których uiszczenia strona na tym etapie postępowania byłaby zobowiązana (wpis 703 zł), Sąd pierwszej instancji doszedł do przekonania, że zachodziła podstawa do częściowego zwolnienia od kosztów sądowych, bowiem osiąganie bieżących przychodów umożliwia wnioskodawczyni wyasygnowanie kwoty 500 zł na wpis sądowy bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Dotyczy to także ewentualnych kosztów ustanowienia doradcy podatkowego z wyboru, zważywszy na fakt, że to doradca podatkowy jest autorem skargi wniesionej przez skarżącą, a w postępowaniu przed sądem I instancji nie istnieje tzw. "przymus adwokacki", zatem ustanowienie z urzędu doradcy podatkowego na tym etapie postępowania nie mieści się w pojęciu "kosztów niezbędnych do celowego dochodzenia praw", których strona nie jest w stanie ponieść. Zażaleniem K. B. zaskarżyła powyższe postanowienie, wnosząc o jego uchylenie i zwolnienie jej od kosztów postępowania oraz ustanowienie doradcy podatkowego. Skarżąca postanowieniu zarzuciła obrazę art. 246 § 1 p.p.s.a. W uzasadnieniu podniosła, iż nawet częściowe zwolnienie od kosztów jej nie "pomoże", gdyż i tak nie będzie w stanie opłacić wpisu, co oznaczać będzie, że Sąd odrzuci jej skargę ze względu na brak opłaty. Skarżąca wskazała, iż w 2009 r. dochód na członka jej rodziny wyniósł 700 złotych, co zmusza ją w dysponowaniu pieniędzmi niejednokrotnie do dokonywania wyboru "co jest ważniejsze w danej chwili". Podniosła również okoliczności, na które wskazywała we wniosku o przyznanie prawa pomocy, a mianowicie na fakt istnienia hipoteki przymusowej, zastawu bankowego oraz zajęcia kont bankowych przez organ, co w sposób istotny wpływa na prowadzoną przez nią działalność gospodarczą oraz możliwość zaciągnięcia kredytu bankowego w jakiejkolwiek formie. W tym zakresie skarżąca po raz kolejny wskazała, iż organ celny poinformował 25 banków o jej zadłużeniu, co uniemożliwia jej zaciągnięcie kredytu, a niemożność uzyskania zaświadczenia o niezaleganiu wyklucza ją z możliwości ubiegania się dopłaty unijne, czy podjęcie współpracy z podmiotami zagranicznymi. Wskazała ponadto na specyfikę prowadzonej działalności gospodarczej, w której prowadząc sprzedaż hurtową produktów z drewna, nie ma możliwości uzyskania gotówki "do ręki", a płatności za dokonane transakcje dokonywane są poprzez bank, co również wpływa na bieżącą działalność poprzez wydłużenie się okresu uzyskania wpłaty przez kontrahentów i zajęcia konta przez organy. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie znajduje usprawiedliwione podstawy. Przepis art. 244 § 1 p.p.s.a. stanowi, iż prawo pomocy obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego (...). W art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. określono natomiast, iż przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Na tle tego przepisu w orzecznictwie sądowoadministracyjnym ugruntowały się poglądy co do sposobu i obowiązków strony w zakresie wykazania okoliczności niemożności poniesienia przez wnioskodawcę kosztów postępowania, jak również przesłanki, które sądy powinny brać pod uwagę przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy. Podnosi się na przykład, iż strona prowadząca proces lub wstępująca na drogę sądową powinna liczyć się z koniecznością poniesienia kosztów sądowych i powinna w związku z tym znaleźć pokrycie w swych dochodach poprzez ograniczenie innych wydatków, niebędących niezbędnymi dla jej utrzymania (postanowienie NSA z dnia 30 lipca 2009 r., sygn. akt I OZ 753/09). Podkreśla się również, że posiadanie majątku, w szczególności nieruchomości w zasadzie wyklucza możliwość zwolnienia od kosztów sądowych, zwłaszcza w sytuacji, gdy majątek ten nie jest obciążony prawami osób trzecich i w żaden inny sposób nie została ograniczona możliwość jego zbycia (postanowienie NSA z dnia 9 lipca 2009 r., sygn. akt I OZ 713/09). Także sposób, w jaki właściciel wykorzystuje swój majątek, nie może mieć wpływu na ocenę, czy posiada on dostateczne środki na uiszczenie wpisu. Istotne jest bowiem, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki, może również służyć jako zabezpieczenie pożyczki lub kredytu, jeśli właścicielowi, który jest zobowiązany do poniesienia określonych wydatków brakuje bieżących środków finansowych (postanowienie NSA z dnia 10 stycznia 2005 r., sygn. akt FZ 478/04). Wreszcie podkreśla się, że udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe (postanowienie NSA z dnia 6 października 2004 r., sygn. akt GZ 61/04). W orzeczeniu tym zwrócono również uwagę, że zapobiegliwości i przezorności w tym zakresie należy szczególnie wymagać od osób toczących spory sadowe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, która ze swej istoty wiąże się z ryzykiem ponoszenia wszystkich związanych z nią konsekwencji, w tym kosztów sądowych. Mając powyższe na uwadze stwierdzić należy, iż skarżąca K. B., swój wniosek o przyznanie prawa pomocy uzasadniła i wykazała okoliczności, o których mowa w powołanym art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. w sposób wyczerpujący i wskazujący, iż w istocie nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych w jakiejkolwiek wysokości. Naczelny Sąd Administracyjny zgadza się ze stanowiskiem Sądu pierwszej instancji, iż sytuacja majątkowa, rodzinna i osobista skarżącej jest trudna, jednakże wykazana przez nią sytuacja uzasadnia przyznanie jej prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych nie tylko, jak uczynił to Sąd pierwszej instancji, ponad kwotę 500 złotych. Zauważyć bowiem należy, iż miesięczny dochód skarżącej oscyluje w granicach 2.750 złotych, a wydatki, z wyłączeniem tych o charakterze okresowym jak koszty związane z dojazdem dzieci do szkoły, czy koszty leczenia, przekraczają kwotę 3.000 złotych. Wyszczególnione koszty bieżącego, codziennego, utrzymania rodziny również są w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego uzasadnione, w szczególności wobec faktu, iż skarżąca jest matką samotnie wychowująca dwoje dzieci w wieku szkolnym, a ich wysokość wskazuje, iż skarżąca w istocie przy średnim dochodzie na członka rodziny, ponosi je w niezbędnej wysokości ograniczając niektóre z nich do minimum. Również nie bez wpływu na sytuację finansową skarżącej jest, iż spłaca ona dwa kredyty w łącznej kwocie 1.500 miesięcznie, związane z prowadzoną działalnością gospodarczą, a które to kredyty wobec specyfiki tej działalności i związanego z tym sposobu uzyskiwania dochodu, były niezbędne dla prawidłowego funkcjonowania firmy. Wskazana w przytoczonym powyżej orzecznictwie sądowoadministracyjnym negatywna przesłanka posiadania przez wnioskodawcę ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy nieruchomości, nie ma zastosowania w niniejszej sprawie, gdyż pomimo faktu posiadania przez skarżącą nieruchomości nie jest ona w stanie wykorzystać ich do celów związanych z poniesieniem kosztów sądowych, a to z uwagi na fakt, iż nieruchomości wskazane przez K. B. obciążone są hipoteką przymusową na rzecz Urzędu Skarbowego w B. i Izby Celnej w O., zresztą obciążenie to dotyczy również wyposażenia i urządzeń w budynkach. Skarżąca ponadto nie ma możliwości zaciągnięcia kredytu bankowego, gdyż jak wskazała, Izba Celna w O. powiadomiła 25 banków w Polsce o jej zadłużeniu, czym skutecznie zablokowano jej możliwość ubiegania się o kredyt. Oznacza to, iż skarżąca nie jest w stanie uzyskać z tego źródła pieniędzy celem uiszczenia kosztów sądowych. Również poglądy orzecznictwa przytoczone powyżej, w których stwierdzono, iż koszty jakie strona zobowiązana jest ponieść wstępując na drogę sądową w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą są elementem kosztów związanych z prowadzeniem tej działalności i stanowią ryzyko prowadzenia działalności, nie ma odniesienia w niniejszej sprawie. Jak bowiem wynika z oświadczeń skarżącej dochód osiągany przez nią w związku z prowadzoną działalnością jest niewielki, pozwalający na utrzymanie firmy, lecz nie wystarczający do jej rozwoju, ponadto skarżąca w związku z tą działalnością posiada obciążenia (kredyty) bankowe, zaś jak sama wskazała fakt dokonywania płatności za transakcje z nabywcami towarów za pośrednictwem banku, gdzie jej rachunki zajęte są przez organy podatkowe, w znacznym stopniu przyczynia się do zmniejszenia płynności finansowej i możliwości dysponowania środkami finansowymi. Zaznaczyć również należy, iż pogląd odnośnie do takiego dysponowania środkami, aby możliwym było pokrycie kosztów sądowych w sytuacji dochodzenia lub ochrony swoich praw przed sądem, także w okolicznościach niniejszej sprawy nie ma pełnego zastosowania, albowiem jakkolwiek strona wstępując na drogę sądową powinna liczyć się z koniecznością uiszczenia opłaty związanej z inicjacją procesu i w tym celu powinna odpowiednio dysponować środkami, aby mogła partycypować w konieczności ponoszenia kosztów sądowych, to sytuacja majątkowa (finansowa) skarżącej, szczegółowo przez nią zobrazowana, nie pozwala w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego na takie ograniczenie przez skarżącą wydatków z uzyskanych dochodów, aby nie pozostało to bez wpływu na jej sytuację majątkową, czy nastąpiło bez uszczerbku dla utrzymania skarżącej i jej rodziny. Powyższy stan majątkowy i rodzinny, wskazany we wniosku o przyznanie prawa pomocy, w piśmie z dnia 22 marca 2010 r. oraz zażaleniu, przemawia, zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, za uznaniem, iż skarżąca K. B. obiektywnie nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych i zasadnym jest zastosowanie wobec niej instytucji prawa pomocy, o której mowa w art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Odnosząc się do zażalenia w zakresie wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu w osobie doradcy podatkowego, Naczelny Sąd Administracyjny w pełni podziela stanowisko wyrażone przez Sąd pierwszej instancji, iż na tym etapie postępowania jego udział nie jest konieczny. W szczególności, iż skarżąca w sposób prawidłowy wniosła skargę na decyzję Dyrektora Izby Celnej, zatem zainicjowane zostało postępowanie sądowe, zaś w jego toku Sąd rozpoznający sprawę, stosownie do treści art. 6 p.p.s.a., powinien udzielać stronie występującej bez adwokata lub radcy prawnego (profesjonalnego pełnomocnika) potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać ją o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań, co w praktyce oznacza, iż nie zostanie naruszone konstytucyjne prawo strony do obrony. Z tych przyczyn Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie skarżącej w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia doradcy podatkowego, co nie wpływa na prawo strony do późniejszego ubiegania się o przyznanie prawa pomocy w tym zakresie w przypadku zmiany okoliczności stanowiących podstawę obecnego wniosku. Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 188 p.p.s.a. i art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. orzekł jak w punkcie 1 sentencji postanowienia. W punkcie 2 sentencji postanowienia orzeczono w oparciu o art. 184 p.p.s.a w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a.