II FZ 378/10

Dnia 6 sierpnia 2010 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący - Sędzia WSA (del.) - Jadwiga Danuta Mróz po rozpoznaniu w dniu 6 sierpnia 2010 roku na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia J. P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 21 czerwca 2010 r., sygn. akt I SA/Gl 347/10 odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi J. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia 15 grudnia 2009 r. nr [...] przedmiocie łącznego zobowiązania pieniężnego postanawia uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gliwicach do ponownego rozpoznania. Postanowieniem z dnia 21 czerwca 2010 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, sygn. akt I SA/Gl 347/10, odmówił J. P. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. W treści uzasadnienia zaskarżonego postanowienia przedstawiono sytuację materialną skarżącego. Wskazano, że skarżący nie uzyskuje żadnych dochodów, na dowód czego przedłożył kopię zeznania podatkowego za ubiegły rok wraz z kopią informacji o wysokości dochodu z pozarolniczej działalności gospodarczej, w których nie wykazano jakichkolwiek przychodów. Ma na utrzymaniu małoletniego syna oraz że posiada mieszkanie o pow. 70 m2 i nieruchomość mającą w części charakter rolny. Ponadto na wezwanie referendarza sądowego do nadesłania dokumentacji źródłowej, m.in. dotyczącej dochodów uzyskiwanych w gospodarstwie domowym, skarżący przedłożył kserokopie: faktur i rachunków związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego (w ich świetle skarżący zapłacił lub powinien zapłacić: 96,97 zł za usługi telekomunikacyjne, 666,46 zł za paliwo gazowe, 233,18 zł za energię elektryczną /za dwa miesiące/, 136,87 zł – za wodę oraz 50,48 – za węgiel, a także podatek od nieruchomości za bieżący rok w łącznej kwocie 269,40 zł), zaświadczeń, że skarżący nie jest zarejestrowany w ewidencji producentów prowadzonym przez Agencję Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa i w związku z tym nie otrzymuje płatności od tej Agencji oraz że posiadany przez niego grunt nie stanowi gospodarstwa rolnego, wyciągu z rachunku bankowego wskazującego saldo zerowe oraz poświadczenia zameldowania. W treści tego ostatniego dokumentu wymieniono, poza skarżącym i jego synem, jedną osobę, która, jak wyjaśnił wnioskodawca, nie jest z nim spokrewniona, została zameldowana w związku "ze wspólnym prowadzeniem działalności gospodarczej" i w konsekwencji nie partycypuje w kosztach utrzymania gospodarstwa domowego. Koszty te skarżący wyliczył na kwotę około 526 zł miesięcznie, nie uwzględniając jednak wydatków na żywność i środki czystości. Z jego oświadczeń wynikało także, iż jego małżonka przebywa za granicą i również nie wspiera go finansowo. W oparciu o tak ustalony stan faktyczny Sąd I instancji doszedł do wniosku, że skarżący nie spełnia przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy, albowiem pomimo wyraźnego wezwania nie nadesłał dokumentów źródłowych, które pozwoliłyby wyjaśnić, skąd czerpie on środki na pokrycie wykazanych przez siebie wydatków. Oczywiste przecież jest, że nie mógłby on opłacać ani tych wydatków, ani żadnych innych, gdyby rzeczywiście nie dysponował żadnymi dochodami lub zasobami majątkowymi, jak konsekwentnie utrzymuje i jak wynika z przedłożonych przez niego dokumentów. Ponadto Sąd I instancji podkreślił, że to strona powinna podejmować czynności, które przekonałyby Sąd co do zasadności przyznania prawa pomocy, w szczególności starać się obalić powstałe w sprawie wątpliwości, gdyż Sąd nie jest ani zobowiązany, ani uprawniony do prowadzenia dochodzeń w rozpatrywanym zakresie Tymczasem skarżący takich czynności całkowicie zaniechał, zwłaszcza na etapie sprzeciwu poprzestając jedynie na polemice ze stanowiskiem wyrażonym w postanowieniu referendarza sądowego, mimo iż po zapoznaniu się z jego treścią powinien mieć pełną świadomość wątpliwości, jakie rodzi zgromadzony w sprawie materiał dowodowy. W zażaleniu skarżący zarzucił zaskarżonemu postanowieniu naruszenie art. 255 § 2 p.p.s.a. wnosząc o zmianę zaskarżonego postanowienia. W uzasadnieniu wskazał, że wbrew twierdzeniom Sądu I instancji skarżący przedłożył wszystkie wymagane dokumenty W sposób jasny wyjaśnił swoją sytuację majątkową, co udokumentował stosownym dowodami źródłowymi. Pomimo wątpliwości, co do zgromadzonego materiału dowodowego Sąd I instancji zaniechał wyjaśnienia tych wątpliwości w trybie art. 255 p.p.s.a.. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie jest zasadne. Stosownie do brzmienia art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Tak szeroko określony warunek doprecyzowano w orzecznictwie sądowym wyjaśniając m.in. w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 22 grudnia 2002 r., OZ 862/04 (niepubl.), że przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym powinno mieć charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób charakteryzujących się ubóstwem (przykładowo do takich osób można zaliczyć bezrobotnych bez prawa do zasiłku lub osoby ze względu na okoliczności życiowe pozbawione całkowicie środków do życia). W związku z powyższym kluczem do prawidłowego rozstrzygnięcia w każdym przypadku żądania przyznania prawa pomocy będzie rzetelna i dogłębna analiza całokształtu sytuacji majątkowej strony postępowania. Redakcja art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a.- jak trafnie wskazał Sąd I instancji - przesądza, że to na osobie ubiegającej się o taką pomoc spoczywa ciężar udowodnienia okoliczności uzasadniających uwzględnienie jej żądań. Niemniej jednak to na sądzie ciąży obowiązek uzyskania takich informacji i dokumentów, by jego rozstrzygnięcie było rzetelne i sprawiedliwe. Świadczy o tym treść przepisu art. 255 p.p.s.a., zgodnie z którym sąd winien wezwać stronę do przedstawienia odpowiednich dokumentów źródłowych, jeśli oświadczenie zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy jest niewystarczające lub budzi wątpliwości. Nie jest bowiem wystarczające do odmowy przyznania prawa pomocy stwierdzenie Sądu I instancji, że skarżący po zapoznaniu się z treścią postanowienia referendarza sądowego powinien mieć pełną świadomość wątpliwości, jakie rodzi zgromadzony w sprawie materiał dowodowy. Stwierdzić należy, że w niniejszej sprawie strona występująca w postępowaniu bez profesjonalnego pełnomocnika rzetelnie wypełniła formularz PPF, zawierając w nim informacje, które uznała za istotne. Dodatkowo skarżący na wezwanie referendarza sądowego Sądu oświadczył, że nie osiąga żadnych dochodów, przedłożył kserokopie: faktur i rachunków związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego (w ich świetle skarżący zapłacił lub powinien zapłacić: 96,97 zł za usługi telekomunikacyjne, 666,46 zł za paliwo gazowe, 233,18 zł za energię elektryczną /za dwa miesiące/, 136,87 zł – za wodę oraz 50,48 – za węgiel, a także podatek od nieruchomości za bieżący rok w łącznej kwocie 269,40 zł), zaświadczeń, że skarżący nie jest zarejestrowany w ewidencji producentów prowadzonym przez Agencję Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa i w związku z tym nie otrzymuje płatności od tej Agencji oraz że posiadany przez niego grunt nie stanowi gospodarstwa rolnego, wyciągu z rachunku bankowego wskazującego saldo zerowe oraz poświadczenia zameldowania. Oświadczył, że poza skarżącym i jego synem, jedyną osobą, która (jak wyjaśnił wnioskodawca) nie jest z nim spokrewniona, została zameldowana w związku "ze wspólnym prowadzeniem działalności gospodarczej" i w konsekwencji nie partycypuje w kosztach utrzymania gospodarstwa domowego. Koszty te skarżący wyliczył na kwotę około 526 zł miesięcznie, nie uwzględniając jednak wydatków na żywność i środki czystości. W takiej sytuacji, trudno jest zarzucać, że strona nie dołożyła należytej staranności, a mimo to, zasadnie podnosi Sąd I instancji, że oświadczenie strony dotyczące braku jakichkolwiek dochodów, budzi uzasadnione wątpliwości co do jego wiarygodności. Właśnie w takich okolicznościach Sąd powinien wyjaśnić pozostające w sprawie wątpliwości, aby bezzasadnie nie pozbawić prawa pomocy osób faktycznie potrzebujących, ale też aby nie udzielić jej w sposób pochopny, osobom na tę pomoc nie zasługującym. Zawsze więc, gdy jak w analizowanej sprawie -istnieją wątpliwości co do faktycznej sytuacji majątkowej skarżącego i funkcjonowania jego i małoletniego dziecka w codziennym życiu, mimo deklarowania, że od lat nie uzyskuje on żadnych dochodów – organ powinien sprecyzować zakres informacji i dowodów, które wątpliwości te rozwieją i konsekwentnie zażądać od skarżącego ich uzupełnienia. Podkreślić także należy, że wezwanie do złożenia oświadczenia uzupełniającego powinno dokładnie określać, jakich informacji oczekuje sąd i jakie ewentualnie dokumenty strona powinna przedstawić (por.: J. P. Tarno: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, LexisNexis 2006). A zatem w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w sytuacji, gdy złożone przez stronę oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku i dochodach nie pozwala na ustalenie jej rzeczywistych dochodów, pomimo zrealizowania wcześniejszego wezwania referendarza, to Wojewódzki Sąd Administracyjny winien skorzystać z uprawnień jakie daje mu art. 255 p.p.s.a. i ponownie wezwać skarżącego do złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dodatkowych dokumentów, w zakreślonym przez Sąd terminie. Zaznaczyć bowiem należy, że niedopuszczalne jest w przypadku zaistnienia wątpliwości domniemanie przyjęte na niekorzyść skarżącego, albowiem instytucja prawa pomocy służy temu, by zapewnić osobom znajdującym się w złej sytuacji finansowej możliwość dochodzenia swoich praw przed sądem, a pochopne oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy może prowadzić do wyłączenia konstytucyjnego prawa strony do sądu. Biorąc pod uwagę powyższe należało, na podstawie art. 185 w zw. z art. 197 § 2 .p.p.s.a. zaskarżone postanowienie uchylić i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gliwicach. Sąd ten będzie obowiązany wezwać skarżącego do przedstawienia dodatkowych informacji i dokumentów mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia wniosku, a mianowicie czy skarżący jako nie uzyskujący żadnych dochodów korzysta z pomocy opieki społecznej, a jeśli tak to w jakiej formie, czy skarżący korzysta z jakiejkolwiek pomocy rodziny, znajomych, czy w kosztach utrzymania syna partycypuje jego matka, czy osoba zamieszkująca u skarżącego (nie pozostająca we wspólnym gospodarstwie domowym) partycypuje w kosztach eksploatacji mieszkania, w jakim zakresie, a jeżeli nie to dlaczego. W ocenie Sądu kasacyjnego, osoby oczekujące pomocy od Państwa powinny też wykazać, że same szukają rozwiązania, próbując zmienić swoją trudną sytuację materialną. Należy więc wyjaśnić, czy skarżący podejmuje jakieś działania, aby podjąć zatrudnienie lub aktywizować działalność gospodarczą, czy jest zarejestrowany jako poszukujący pracy, czy też podejmuje okazjonalnie prace dorywcze. Jeżeli powodem trudnej sytuacji skarżącego są problemy zdrowotne, to ta okoliczność również winna być uwiarygodniona. Przede wszystkim jednak, skarżący powinien wyjaśnić podstawową wątpliwość, jaka rodzi się w takiej jak ta sytuacji, skąd – pozostając od lat bez dochodów (jak wynika z oświadczeń strony i składanych przez niego deklaracji) skarżący czerpie środki na zakup choćby podstawowych artykułów spożywczych, nie mówiąc już o regulowaniu (wcale niemałych) rachunków za media. Ta wątpliwość, której pomimo starań Sądu I instancji skarżący nie wyjaśnił – podważa jego wiarygodność, stanowiąc istotną przeszkodę w przyznaniu prawa pomocy. Chcąc uzyskać pomoc Państwa, podatnik musi uczciwie i wiarygodnie przedstawić sytuację w jakiej się znajduje, aby sąd mógł w oparciu o zobiektywizowane kryteria, udzielić mu wsparcia – uwzględniając jego indywidualną sytuację życiową. Sąd, rozpoznając ponownie wniosek skarżącego, rozważy, jakie jeszcze informacje i dowody są mu niezbędne, aby decyzję o prawie pomocy podjąć z przekonaniem, że we właściwy sposób realizuje cel, jakiemu ta instytucja służy, zapewniając dostęp do sądu rzeczywiście potrzebującym pomocy.