II FSK 2193/10

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący - Sędzia NSA Tomasz Kolanowski (sprawozdawca), Sędzia NSA Jerzy Płusa, Sędzia WSA del. Danuta Kuchta, Protokolant Justyna Bluszko-Biernacka, po rozpoznaniu w dniu 30 maja 2012 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej P. "P." sp. z o.o. z siedzibą w C. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 31 maja 2010 r. sygn. akt I SA/Gl 190/10 w sprawie ze skargi P. "P." sp. z o.o. z siedzibą w C. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 20 listopada 2009 r. nr [...] w przedmiocie egzekucji świadczeń pieniężnych oddala skargę kasacyjną. Wyrok Sądu pierwszej instancji i przedstawiony przez ten Sąd tok postępowania przed organami podatkowymi. 1. Zaskarżonym wyrokiem z dnia 31 maja 2010 r., sygn. akt I SA/Gl 190/10, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach oddalił skargę Przedsiębiorstwa Produkcyjno-Handlowo-Usługowego P. Sp. z o.o. z siedzibą w C. (dalej Spółka) na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. w przedmiocie egzekucji świadczeń pieniężnych. 2. Postanowieniem z 28 sierpnia 2009 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego w C. odmówił Spółce zwrotu kosztów egzekucyjnych pobranych w toku postępowania egzekucyjnego. 3. Po rozpatrzeniu odwołania Dyrektor Izby Skarbowej w K. uchylił zaskarżone postanowienie i umorzył postępowanie w tej sprawie. Uzasadniając rozstrzygnięcie organ wskazał, że 16 kwietnia, 14 maja i 18 grudnia 2002 r. oraz 13 stycznia 2003 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego w C., działając jako wierzyciel, wystawił tytuły wykonawcze obejmujące odpowiednio zaległości z tytułu podatku od towarów i usług za okres luty – październik 2000 r. W dniu 19 kwietnia 2002 r. poborca skarbowy doręczył Spółce odpisy tytułów wykonawczych z 16 kwietnia 2002 r. i spisał protokół o jej stanie majątkowym. Tego samego dnia Naczelnik Urzędu Skarbowego wystawił zawiadomienia o zajęciu prawa majątkowego w 9 bankach, które zostały doręczone bankowi i zobowiązanemu. W dniu 20 stycznia 2003 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego wystawił na podstawie tytułu wykonawczego z 18 grudnia 2002 r. zawiadomienie o zajęciu prawa majątkowego w [...] Banku S.A. W dniu 29 stycznia 2003 r. na konto organu egzekucyjnego wpłynęła, przekazana przelewem, kwota 2.378,45 zł. Następnie w dniach 13 lutego 2003 i 3 lutego 2004 r. dokonano zajęcia u dwóch kolejnych podmiotów. 4. W dniu 17 marca 2004 r. organ egzekucyjny wydał postanowienie, którym umorzył postępowanie egzekucyjne prowadzone wobec zobowiązanego ze względu na brak możliwości uzyskania kwoty przewyższającej koszty egzekucyjne. W uzasadnieniu wskazano, że dokonane zajęcia wierzytelności okazały się bezskuteczne, poza zajęciem wierzytelności pieniężnej w [...] Banku S.A., w wyniku którego przekazano kwoty, które zostały zarachowane na koszty egzekucyjne. 5. Powyższe postanowienie zostało doręczone Spółce w dniu 2 marca 2004 r. 6. W wyniku rozpoznania złożonego przez Spółkę zażalenia postanowieniem z 20 kwietnia 2004 r. organ drugiej instancji uchylił je i przekazał sprawę do ponownego rozpatrzenia przez organ pierwszej instancji. 7. W dniu 24 września 2004 r. organ egzekucyjny wystawił dwa następne zawiadomienia. 8. Pismem z 10 maja 2007 r. Spółka złożyła wniosek o umorzenie postępowania egzekucyjnego prowadzonego na podstawie tytułów wykonawczych wystawionych w dniu 15 maja 2002 r. i 19 stycznia 2003 r. wskazując, że decyzje, na podstawie których wystawiono tytuły wykonawcze, zostały uchylone przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach. 9. Postanowieniem z 31 grudnia 2007 r. organ egzekucyjny umorzył postępowanie egzekucyjne prowadzone na podstawie wszystkich tytułów wykonawczych podając jako podstawę tego rozstrzygnięcia art. 59 § 1, § 2, § 3 i § 4 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2005 r., Nr 229, poz. 1954 ze zm., dalej u.p.e.a.) oraz stwierdzając, że w toku prowadzonego postępowania egzekucyjnego uzyskano jedynie kwotę środków pieniężnych przekazaną przez Kredyt Bank S.A. Postanowienie zostało doręczone zobowiązanemu w dniu 7 stycznia 2008 r. 10. W piśmie z 25 czerwca 2009 r. prezes Spółki domagał się zwrotu na rachunek PPUH "P." pobranych przez Urząd Skarbowy w C., w toku postępowania podatkowego, następnie umorzonego, kwot na zabezpieczenie nieistniejącego zobowiązania podatkowego pobranych z rachunków bankowych Spółki oraz kwot zatrzymanych z nadpłat w podatku dochodowym. Precyzując żądanie Spółka poinformowała, że domaga się zwrotu ściągniętych w toku postępowania egzekucyjnego kwot. 11. Postanowieniem z 28 sierpnia 2009 r., wydanym na podstawie art. 64c § 1 i § 3 u.p.e.a. organ egzekucyjny odmówił zwrotu kwot kosztów pobranych w toku prowadzonego postępowania egzekucyjnego wskazując jakie kwoty przekazano organowi egzekucyjnemu oraz na poczet jakich należności zostały one zaliczone. Podał, że postępowanie egzekucyjne wszczęto i prowadzono zgodnie z prawem, zaś tytuły wykonawcze wystawiono w oparciu o decyzje będące w obrocie prawnym, które nie zostały uchylone, oraz że stwierdzenie w dniu 28 listopada 2002 r. (tak w postanowieniu Dyrektora Izby Skarbowej) wygaśnięcia tych decyzji wywiera skutek od momentu wprowadzenia do obrotu decyzji stwierdzających wygaśnięcie. 12. W zażaleniu na to postanowienie zobowiązany zarzucił naruszenie art. 120 w związku z art. 208 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (t.j. Dz.U. z 2005 r. Nr 8, poz. 60 ze zm., dalej Ordynacja podatkowa) podnosząc, że organ nie ustosunkował się do treści wniosku opartego na fakcie przedawnienia zobowiązania podatkowego oraz podkreślając, iż wniosek nie dotyczył kwestii ponoszenia kosztów przez zobowiązanego, a zwrotu kwot ściągniętych w postępowaniu egzekucyjnym mającym za przedmiot nieistniejące zobowiązanie podatkowe. 13. Dyrektor Izby Skarbowej przywołał treść art. 64c § 1, § 3, § 7 i § 8 u.p.e.a. stwierdzając, że postanowieniem z 31 grudnia 2007 r. organ egzekucyjny umorzył postępowanie egzekucyjne, zaś podstawą wydania postanowienia był głównie art. 59 § 2 tej ustawy. Dyrektor Izby Skarbowej w K. umorzył wyłącznie postępowanie odwoławcze, ponieważ brak było podstaw do rozpatrzenia odwołań Spółki z uwagi na wygaśnięcie zobowiązań określonych w decyzjach organu podatkowego z 2002 r. wskutek przedawnienia. Skarga do Sądu pierwszej instancji. 14. W skardze na powyższe postanowienie, skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, Spółka wniosła o jego uchylenie w całości, zarzucając naruszenie art. 138 § 1 pkt 2 w związku z art. 144 kpa oraz art. 60 § 1 w związku z art. 59 § 1 i art. 64c § 3, § 7 i § 8 u.p.e.a. 15. W uzasadnieniu strona podniosła, że organ drugiej instancji nie miał podstaw do umorzenia postępowania. Bezpodstawne było zastosowanie przepisów art. 64c § 7 i § 8 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, gdyż postępowanie egzekucyjne miało za przedmiot należności podatkowe, a nie koszty egzekucyjne. Zdaniem strony postanowienie o umorzeniu egzekucji nie może, w jakimkolwiek zakresie, zawierać rozstrzygnięcia w sprawie kosztów egzekucyjnych. Postępowanie egzekucyjne w sprawie zostało umorzone na podstawie art. 59, a nie art. 64c wskazanej ustawy. Uzasadnienie rozstrzygnięcia Sądu pierwszej instancji. 16. Wojewódzki Sąd Administracyjny uznał wniesioną skargę za niezasadną i na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012, poz. 270., dalej p.p.s.a.) oddalił ją. W uzasadnieniu orzeczenia wskazał, że w przypadku doręczenia postanowienia o umorzeniu postępowania egzekucyjnego, zgłoszenie przez zobowiązanego żądania, o którym mowa w art. 64c § 7 u.p.e.a., po upływie terminu określonego w art. 64c § 8 tej ustawy, nie rodzi po stronie organu egzekucyjnego obowiązku (ani uprawnienia) wydania postanowienia w sprawie kosztów egzekucyjnych. Należy przy tym zauważyć, że organ egzekucyjny wydaje postanowienie w sprawie kosztów egzekucyjnych z urzędu tylko wówczas, gdy koszty te obciążają wierzyciela. 17. W sytuacji gdy koszty egzekucyjne nie obciążają wierzyciela, niezależnie od sposobu zakończenia postępowania egzekucyjnego, postanowienie w sprawie kosztów egzekucyjnych wydaje się wyłącznie na żądanie zobowiązanego zgłoszone w przewidzianym do tego terminie, a nie z urzędu. Po zakończeniu postępowania egzekucyjnego, o ile koszty egzekucyjne nie obciążają wierzyciela, organ egzekucyjny pozbawiony jest prawa orzekania w sprawie kosztów egzekucyjnych, chyba że w odpowiednim czasie żądanie wydania takiego postanowienia wniesie zobowiązany. Brak żądania oznacza brak możliwości rozpatrzenia sprawy kosztów egzekucyjnych ciążących na zobowiązanym. W niniejszej sprawie przedmiotowa kwota wpłynęła na konto organu egzekucyjnego w wyniku zajęcia wierzytelności pieniężnej z rachunku bankowego Spółki w [...] Banku S.A. i została zarachowana na koszty egzekucyjne. Kwota ta nie przekraczała należnych kosztów egzekucyjnych prowadzonego postępowania egzekucyjnego. Organ egzekucyjny spełnił wymogi przewidziane art. 64 § 2 u.p.e.a. Skarżący nie kwestionował tych okoliczności. Organ drugiej instancji słusznie uznał, że wyegzekwowana kwota stanowiła kwotę kosztów egzekucyjnych oraz prawidłowo stwierdził, że podlegała ewentualnemu zwrotowi, w trybie art. 64c u.p.e.a., przy spełnieniu określonych tam warunków. Prowadzone postępowanie egzekucyjne zostało umorzone, a postanowienie w tej sprawie doręczono zobowiązanej 7 stycznia 2008 r. Od tej daty rozpoczął bieg termin określony dla wniesienia przez Spółkę żądania wydania postanowienia w sprawie kosztów egzekucyjnych. Bieg tego terminu upłynął bezskutecznie w dniu 21 stycznia 2008 r., zaś złożone po tej dacie żądanie zobowiązanego wydania postanowienia w sprawie kosztów egzekucyjnych nie podlegało rozpatrzeniu. Skoro w niniejszej sprawie organ egzekucyjny dokonał błędnej kwalifikacji żądania zobowiązanego, bez uwzględnienia treści art. 64c § 7 i 8 u.p.e.a., rzeczą organu drugiej instancji było wyeliminowanie z obrotu prawnego orzeczenia pierwszoinstancyjnego i umorzenie postępowania z uwagi na jego bezprzedmiotowość. Sąd uznał, że organ odwoławczy prawidłowo uchylił zaskarżone zażalenie postanowienie i umorzył postępowanie wszczęte żądaniem zobowiązanego wydania postanowienia w sprawie kosztów postępowania jako wydanego bezpodstawnie od samego początku. 18. Zaskarżonym postanowieniem organ drugiej instancji uchylił zaskarżone postanowienie organu egzekucyjnego i umorzył postępowanie w sprawie zwrotu przedmiotowych kosztów egzekucyjnych na żądanie Spółki, wskazując właściwą podstawę prawną tego rozstrzygnięcia tj. art. 138 § 1 pkt 2 w związku z art. 144 kpa i w związku z art. 18 u.p.e.a. Zarzut strony, co do braku wskazania podstawy prawnej był chybiony. Zobowiązany nie mógł domagać się zwrotu na podstawie art. 60 § 1 u.p.e.a., gdyż wyegzekwowane kwoty w chwili ich pobrania stały się kosztami egzekucyjnymi, których powołany przepis nie dotyczy. Przywrócenie stanu istniejącego przed wszczęciem, umorzonego następnie, postępowania egzekucyjnego nie oznacza konieczności zwrotu pobranych w toku postępowania kwot przypadających na koszty egzekucyjne. Kwoty te podlegają zwrotowi w trybie art. 64c ustawy egzekucyjnej. Skarga kasacyjna. 19. Skargę kasacyjną wniosła Spółka. Wyrok zaskarżyła w całości, zarzucając naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 60 § 1 u.p.e.a. polegające na przyjęciu, że uchylenie dokonanych czynności egzekucyjnych, o których mowa w tym przepisie, nie obejmuje czynności pobrania i naliczenia kosztów egzekucyjnych, wobec czego, zdaniem Sądu, do zwrotu kosztów egzekucyjnych ściągniętych w postępowaniu egzekucyjnym mają zastosowanie wyłącznie art. 64 c z wyłączeniem art. 60 § 1 powołanej ustawy. Wskazując na powyższe podstawy wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości, rozpoznanie skargi i zasądzenie zwrotu kosztów postępowania sądowego. Rozważania Naczelnego Sądu Administracyjnego. 20. Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw. Skarga kasacyjna oparta została o zarzut naruszenia prawa materialnego, tj art. 60 § 1 u.p.e.a. Zgodnie z powołanym przepisem umorzenie postępowania egzekucyjnego z przyczyny, o której mowa w art. 59 § 1 pkt 1-8 i 10, powoduje uchylenie dokonanych czynności egzekucyjnych, jeżeli przepisy ustawy nie stanowią inaczej. Pozostają jednak w mocy prawa osób trzecich nabyte na skutek tych czynności. W rozpoznawanej sprawie doszło do umorzenia postępowania egzekucyjnego. W takiej sytuacji, z mocy prawa uchyleniu podlegają dokonane czynności egzekucyjne, co zdaniem autora skargi kasacyjnej obejmuje także czynności związane z pobraniem kosztów egzekucyjnych. Trzeba również zwrócić uwagę, że w myśl art. 60 § 2 u.p.e.a. organ egzekucyjny wydaje w razie potrzeby postanowienie dotyczące uchylenia dokonanych czynności egzekucyjnych wskutek umorzenia postępowania egzekucyjnego. Z kolei w myśl art. 60 § 3 u.p.e.a. na postanowienie organu egzekucyjnego w sprawie uchylenia dokonanych czynności egzekucyjnych lub odmowy uchylenia tych czynności służy zażalenie. Z przepisów tych wynika, że uchylenie dokonanych czynności egzekucyjnych w związku z umorzeniem postępowania egzekucyjnego następuje z mocy samego prawa. W przypadku wątpliwości, co do skutków umorzenia postępowania egzekucyjnego możliwe jest jednak przeprowadzenie postępowania w tym zakresie. Postępowanie w przedmiocie uchylenia dokonanych czynności egzekucyjnych jest samodzielnym, odrębnym od innych przewidzianych ustawą, postępowaniem, w którym organ egzekucyjny wydaje postanowienie o uchyleniu (bądź odmowie uchylenia) czynności egzekucyjnych. W stanie faktycznym sprawy, w sytuacji wątpliwości, co do skutków umorzenia postępowania egzekucyjnego w zakresie kosztów egzekucyjnych, Strona mogła wnosić o wydanie postanowienia w trybie art. 60 § 2 u.p.e.a. Tego jednak nie uczyniła. Nie kwestionowała także przyjęcia przez organ egzekucyjny, że wniosek strony zawarty w piśmie z 25 czerwca 2009 r. nie był żądaniem wydania postanowienia w sprawie kosztów egzekucyjnych. Strona mogła sprecyzować swój wniosek, co do zakresu żądania, czego nie uczyniła. Obecnie, w skardze kasacyjnej również nie stawia zarzutu procesowego o mylnym zakwalifikowaniu jej żądania, jako zgłoszonego na podstawie art. 64c § 7 u.p.e.a. 21 Zgodnie z art. 64c § 7 u.p.e.a. organ egzekucyjny wydaje postanowienie w sprawie kosztów egzekucyjnych na żądanie zobowiązanego albo z urzędu, jeżeli koszty te obciążają wierzyciela. Na postanowienie to przysługuje zażalenie. Przepis art. 64c § 8 powoływanej ustawy stanowi natomiast, że żądanie, o którym mowa w § 7, nie podlega rozpatrzeniu, jeżeli zostało wniesione po upływie 14 dni od dnia doręczenia zobowiązanemu postanowienia o umorzeniu postępowania egzekucyjnego, a w przypadku zakończenia postępowania egzekucyjnego wskutek wyegzekwowania wykonania obowiązku - od dnia powiadomienia zobowiązanego o wysokości pobranych kosztów egzekucyjnych. Skoro wniosek zobowiązanego z 25 czerwca 2009 r., został zakwalifikowany, jako żądanie o wydanie postanowienia w sprawie kosztów egzekucyjnych, a zostało ono zgłoszone po terminie wynikającym z art. 64c § 8 u.p.e.a., to słusznie organ egzekucyjny uznał, że brak żądania we właściwym czasie oznacza brak możliwości rozpatrzenia sprawy kosztów egzekucyjnych ciążących na zobowiązanym. Jak słusznie zauważył Sąd pierwszej instancji, wydanie postanowienia w sprawie kosztów egzekucyjnych może nastąpić w trakcie prowadzonego postępowania egzekucyjnego lub po jego zakończeniu. Dla zobowiązanego termin do żądania wydania takiego postanowienia kończy bieg po upływie 14 dni od zaistnienia zdarzeń wymienionych w art. 64c § 8 ustawy egzekucyjnej. Termin ten jest terminem ustawowym, zawitym, o charakterze materialnym. Bezskuteczny upływ takiego terminu, wobec braku stosownego żądania uprawnionego podmiotu (zobowiązanego), powoduje niedopuszczalność rozstrzygania kwestii kosztów egzekucyjnych, które nie obciążają wierzyciela. Termin z art. 64c § 8 ustawy egzekucyjnej jako termin prawa materialnego nie podlega przywróceniu. Uprawnienie żądania wydania postanowienia w sprawie kosztów egzekucyjnych oraz obowiązek rozpatrzenia takiego żądania wygasa (przestaje istnieć) z upływem terminów opisanych w art. 64c § 8 ustawy egzekucyjnej. 22. Prowadzone postępowanie egzekucyjne zostało umorzone, a postanowienie w tej sprawie doręczono zobowiązanej 7 stycznia 2008 r. Od tej daty rozpoczął bieg termin określony dla wniesienia przez zobowiązaną żądania wydania postanowienia w sprawie kosztów egzekucyjnych. Bieg tego terminu upłynął bezskutecznie 21 stycznia 2008 r., zaś złożone po tej dacie żądanie zobowiązanego wydania postanowienia w sprawie kosztów egzekucyjnych nie podlegało rozpatrzeniu. Zgodnie z art. 105 § 1 kpa, w zw. z art. 18 u.p.e.a., gdy postępowanie z jakiejkolwiek przyczyny stało się bezprzedmiotowe, organ wydaje decyzję o umorzeniu postępowania. W myśl art. 138 § 1 pkt 2 kpa organ odwoławczy wydaje decyzję, w której uchylając zaskarżoną decyzję – umarza postępowanie pierwszej instancji. Zgodnie z art. 144 kpa powyższą regulację stosuje się odpowiednio do zażaleń na postanowienie organu pierwszej instancji. W rozpoznawanej sprawie organ drugiej instancji zasadnie zatem uchylił postanowienie organu egzekucyjnego i umorzył postępowanie w sprawie zwrotu przedmiotowych kosztów egzekucyjnych na żądanie zobowiązanego wskazując właściwą podstawę prawną tego rozstrzygnięcia tj. art. 138 § 1 pkt 2 w związku z art. 144 kpa i art. 18 u.p.e.a. 23. Biorąc powyższe pod uwagę, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną.