II FSK 833/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Sędzia NSA Teresa Porczyńska po rozpoznaniu w dniu 29 czerwca 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej I. K. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 31 maja 2010 r., sygn. akt III SA/Wa 771/10 w sprawie ze skargi I. K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 5 stycznia 2010 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia zaległości podatkowych postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 31 maja 2010 r., sygn. akt III SA/Wa 771/10 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odrzucił skargę I. K. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 5 stycznia 2010 r. w przedmiocie umorzenia zaległości podatkowych. W uzasadnieniu Sąd ten wskazał, że zarządzeniem z dnia 30 marca 2010 r. skarżąca została wezwana do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 200 zł – w terminie 7 dni od daty doręczenia odpisu zarządzenia, pod rygorem odrzucenia skargi. Skarżąca nie uiściła wpisu, co było powodem odrzucenia jej skargi na podstawie art. 220 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej: p.p.s.a., zgodnie z którym skarga, od której pomimo wezwania nie został uiszczony należny wpis, podlega odrzuceniu przez sąd. W skardze kasacyjnej od tego postanowienia strona zarzuciła naruszenie art. 6 p.p.s.a., skutkujące ograniczeniem prawa do sądu, poprzez brak informowania skarżącej, występującej bez profesjonalnego pełnomocnika, o przysługującej jej możliwości złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Mając na uwadze powyższe autor skargi kasacyjnej wniósł o uchylenie postanowienia WSA i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie na rzecz pełnomocnika kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu. Pełnomocnik strony skarżącej jednocześnie oświadczył, że wskazane koszty nie zostały opłacone ani wynagrodzenie z tego tytułu nie zostało umówione. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 6 p.p.s.a., sąd administracyjny powinien udzielać stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań. W doktrynie przepis ten określa się jako zasadę ogólną udzielania pomocy stronom, zgodnie z którą wskazówki i pouczenia sądu powinny dotyczyć dokonywanych przez stronę czynności procesowych na danym etapie postępowania i w powstałej sytuacji procesowej. Sąd co prawda nie ma obowiązku udzielania pouczeń co do wszelkich możliwych zachowań, ale obowiązek ten odnosi się do wskazówek i pouczeń celowych z punktu widzenia prawidłowego przebiegu procesu i gwarancji procesowych strony. Dotyczy to zwłaszcza takich czynności, których niepodjęcie spowoduje istotne pogorszenie pozycji procesowej strony (por. B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, LEX 2009, wyd. III.). W sprawie będącej przedmiotem analizy wezwanie do uiszczenia wpisu od skargi nie zawierało pouczenia o możliwości i trybie złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Pierwsze prawidłowe pouczenie o tej możliwości pojawiło się dopiero na tzw. etapie międzyinstancyjnym postępowania sądowoadministracyjnego, jako część pouczenia o możliwości i trybie zaskarżenia postanowienia odrzucającego skargę. Skarżąca zresztą skorzystała na tym etapie z tej możliwości i postanowieniem referendarza sądowego WSA w Warszawie z dnia 23 września 2010 r. została zwolniona z kosztów sądowych, a także na jej rzecz ustanowiono adwokata. Wskazać należy, że skarżąca przy wezwaniu do uiszczenia wpisu sądowego od skargi została co prawda pouczona o tym, że nieuiszczenie wpisu spowoduje odrzucenie skargi, co w istocie wypełnia zasadę z art. 6 p.p.s.a. w części pouczenia o skutkach prawnych czynności podejmowanych przed sądem i skutkach zaniedbań. Nie zostały jej jednak udzielone prawidłowe wskazówki co do czynności procesowych, o czym również stanowi ten przepis. Chodzi zaś o wskazówki dotyczące możliwości i trybu złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy, które pośrednio mają zapobiec negatywnej konsekwencji nieuiszczenia tego wpisu, jakim jest odrzucenie skargi. Zaniechanie w tym zakresie udzielania stronom działającym bez adwokata czy radcy prawnego stosownych informacji czyni iluzoryczną zasadę prawa do sądu wobec osób, których nie stać na ponoszenie kosztów postępowania. W doktrynie podkreśla się zaś, że celem ustanowienia prawa pomocy było zapewnienie osobom fizycznym i jednostkom organizacyjnym znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej faktycznej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji) (por. B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, LEX 2009, wyd. III.). Rację ma zatem strona, że działanie Sądu pierwszej instancji naruszało art. 6 p.p.s.a. w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy. Nie można bowiem w świetle zasady prawa do sądu, na którą powołuje się skarżąca, akceptować działania WSA, który najpierw nie informuje strony o możliwości i prawidłowym trybie podejmowania czynności procesowych, których zaniechanie pogarsza sytuację procesową strony i narusza jej gwarancje procesowe, a następnie odrzuca skargę, co uniemożliwia merytoryczne rozpoznanie sprawy. Sąd pierwszej instancji odrzucając skargę, wziął pod uwagę jedynie samo nieuiszczenie wpisu, nie zważył zaś na nieprawidłowość swoich dotychczasowych działań, które się do tego przyczyniły. Mimo że żaden przepis ustawy p.p.s.a. nie stawia sądom administracyjnym generalnego i bezwzględnego wymogu pouczania o możliwości i trybie ubiegania się o przyznanie prawa pomocy na każdym etapie postępowania, to jednak w sytuacji, która miała miejsce w niniejszej sprawie w świetle art. 6 p.p.s.a. Sąd pierwszej instancji winien był pouczyć o prawidłowym trybie dokonywania czynności procesowych zmierzających do skorzystania z tego uprawnienia przez stronę. Wniosek strony okazał się w konsekwencji zasadny, co wynika z faktu przyznania tego prawa. Gdyby prawo pomocy przyznano na wcześniejszym etapie postępowania, skarga wniesiona do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie zostałaby rozpoznana merytorycznie. W tym stanie faktycznym uzasadnione jest przyjęcie, że brak pouczenia o możliwości przyznania prawa pomocy w momencie wezwania do uiszczenia wpisu od skargi mógłby prowadzić do pozbawienia strony prawa do sądu, w przypadku oddalenia skargi kasacyjnej na zaskarżone postanowienie. Wobec powyższego należało na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. w związku z art. 182 § 1 i § 3 p.p.s.a. orzec jak w sentencji. Brak jest natomiast podstawy prawnej do zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. W art. 209 p.p.s.a. przyjęto unormowanie, że wniosek strony o zwrot kosztów sąd rozstrzyga w każdym orzeczeniu uwzględniającym skargę (art. 200 p.p.s.a.) oraz w orzeczeniu, o którym mowa w art. 201, art. 203 i art. 204 p.p.s.a. Zatem w innych przypadkach sąd nie rozstrzyga o zwrocie kosztów postępowania. Nie istnieje bowiem podstawa prawna dla takiego rodzaju rozstrzygnięcia. W przedmiocie kosztów należnych pełnomocnikowi skarżącego ustanowionego z urzędu orzeknie Wojewódzki Sąd Administracyjny rozpoznając skargę.