II GZ 339/10

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Rafał Batorowicz po rozpoznaniu w dniu 16 listopada 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia J. B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 23 września 2010 r. sygn. akt I SA/Bk 252/10 w zakresie oddalenia wniosku o wyłączenie sędziów w sprawie ze skargi J. B. na decyzję Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Ł. z dnia [...] marca 2010 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania pomocy finansowej z tytułu wspierania gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 23 września 2010 r., sygn. akt I SA/Bk 252/10, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku oddalił wniosek skarżącego o wyłączenie sędziów WSA: Urszuli Barbary Rymarskiej, Piotra Pietrasza, Jacka Pruszyńskiego, Sławomira Presnarowicza, Wojciecha Stachurskiego i sędziego NSA Mieczysława Markowskiego od orzekania w sprawie ze skargi J. B. na decyzję Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Ł. z dnia [...] marca 2010 r., nr [...], w przedmiocie odmowy przyznania pomocy finansowej z tytułu wspierania gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania na rok 2009. W uzasadnieniu postanowienia Sąd pierwszej instancji stwierdził, że skarżący złożył wniosek o wyłączenie od orzekania w przedmiotowej sprawie sędziów Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku, którzy rozpatrując podobne skargi J. B. we wcześniej wydanych wyrokach zajęli już stanowisko co do meritum sprawy i którym to stanowiskiem sędziowie ci są w ocenie skarżącego związani, przez co kolejne wyroki będą stanowić wierne powtórzenie poprzednich orzeczeń. Wymienionym sędziom skarżący zarzucił również nadużywanie władzy sędziowskiej poprzez uniemożliwianie stronie skutecznego zawieszenia postępowania na wniosek do czasu zajęcia stanowiska – uprzednio przez Naczelny Sąd Administracyjny, a obecnie przez Trybunał Konstytucyjny, przez co skarżący jest zmuszony zaskarżać kolejne wyroki i kolejne decyzje administracyjne, co naraża go na ponoszenie dodatkowych (być może zbędnych) kosztów sądowych. Sąd pierwszej instancji uznał, że okoliczności wskazywane przez skarżącego we wniosku o wyłączenie sędziów nie mogły stanowić podstawy do jego uwzględnienia, bowiem nie zaistniała żadna z przesłanek, o których mowa w art. 18 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; dalej powoływanej jako: p.p.s.a.), stanowiących podstawę do wyłączenia sędziów z mocy ustawy. Skarżący nie uprawdopodobnił też okoliczności wyłączenia sędziów na podstawie art. 19 p.p.s.a. W ocenie Sądu, z samego faktu wydania niekorzystnego wyroku w innych sprawach, nie można wyciągać wniosku o braku wiarygodności danych sędziów. Samo przeświadczenie skarżącego, że wymienieni we wniosku sędziowie mogą prowadzić proces nieobiektywnie, nie jest przesłanką do wnioskowania o ich wyłączenie. Sąd podkreślił, że wnioskowani do wyłączenia, wskazani na wstępie sędziowie złożyli do akt sprawy oświadczenia, z których wynika, iż nie istnieją wobec nich żadne okoliczności, które mogłyby wywoływać uzasadnioną wątpliwość co do ich bezstronności w niniejszej sprawie. Argumentacja przedstawiona przez skarżącego nie podważyła zaś wiarygodności tych oświadczeń. Zażalenie na postanowienie Sądu pierwszej instancji złożył J. B., wnosząc o zmianę zaskarżonego orzeczenia przez wyłączenie wskazanych we wniosku sędziów lub ewentualnie uchylenie zaskarżonego postanowienia i zwrócenie sprawy wyłączenia sędziów na wniosek do ponownego rozpoznania. Zaskarżonemu postanowieniu wnoszący zażalenie zarzucił obrazę art. 19 p.p.s.a. przez sprowadzenie instytucji wyłączenia sędziego na wniosek do fikcji, a to wskutek użycia argumentów demagogicznych, oparcia orzeczenia na oświadczeniach sędziów nie mających nic wspólnego z okolicznością wyłączenia i innych tego typu "sztuczkach". W uzasadnieniu wnoszący zażalenie stwierdził, że oświadczenia złożone przez sędziów wskazanych do wyłączenia od rozpoznania sprawy skarżącego stanowią nieuprawnioną ingerencję w kompetencje Sądu, który ma wyłączność na stwierdzenie, czy istnieją przyczyny wyłączenia. Zdaniem strony, błędny jest pogląd Sądu, że niezadowolenie z rozstrzygnięcia sprawy, czy sposobu prowadzenia postępowania nie może być przyczyną wyłączenia. Niekorzystny dla strony wyrok lub sposób prowadzenia postępowania jest naturalną konsekwencją stronniczości sędziego. Obecnie podstawą wyłączenia sędziego jest nie tylko "stosunek osobisty", ale też każda okoliczność tego rodzaju, że wywołuje wątpliwości co do bezstronności sędziego. Powodem żądania wyłączenia sędziów była okoliczność wyrażenia poglądu prawnego w innych orzeczeniach dotyczących tożsamych stron i skargi. Ustalenie okoliczności, o jakich stanowi art. 19 p.p.s.a. nie jest równoznaczne i nie oznacza, że rzeczywiście ten konkretny sędzia byłby w danej sprawie stronniczy. Sens wyłączenia sędziego w omawianym trybie tkwi w tym, że ujawnione zostały okoliczności, w świetle których zrodziły się poważne i uzasadnione wątpliwości o takim charakterze, iż brak jest możliwości przekonania każdego, kto wątpliwości takie powziął, że in conctero są one niesłuszne, a ujawnione okoliczności z całą pewnością nie wpłyną na obiektywizm rozpoznania sprawy. Powołując się na poglądy przedstawicieli doktryny, a także orzecznictwo Sądu Najwyższego oraz Europejskiego Trybunału Praw Człowieka, wnoszący zażalenie stwierdził, że ustalenie bezstronności sędziego wymaga zbadania dwu okoliczności: stanu osobistych przekonań oraz zachowania konkretnego sędziego w danej sprawie (tzw. test subiektywny) i upewnienia się, czy udział sędziego w orzekaniu oferował odpowiednie gwarancje dla wyłączenia jakichkolwiek wątpliwości co do braku bezstronności jego osoby (tzw. test obiektywny). – przy czym osobistą bezstronność sędziego należy zawsze domniemywać do czasu przedłożenia dowodu obalającego to domniemanie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Podstawowym celem instytucji wyłączenia sędziego zarówno z mocy prawa (art. 18 § 1 i 3 p.p.s.a.), jak i na wniosek strony (art. 19 p.p.s.a.) jest przede wszystkim zapewnienie bezstronności sędziego i eliminacja wpływu, jaki może wywierać występowanie pewnej kategorii powiązań (osobistych, ekonomicznych, służbowych itp.) na orzekanie w postępowaniu sądowym (zob. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 13 grudnia 2005 r., sygn. akt SK 53/04, OTK-A z 2005 r., nr 11, poz. 134). Ratio legis przepisów o wyłączeniu sędziego sprowadza się więc "do eliminowania wszelkich przyczyn, mogących skutkować w otoczeniu jakimikolwiek wątpliwościami co do bezstronności i obiektywizmu sędziego w rozpoznawaniu określonej sprawy" (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 lipca 2004 r., sygn. akt SK 19/02, OTK-A z 2004 r., nr 7, poz. 67). Z treści zażalenia wynika, że podstawę do wyłączenia sędziów (wskazanych imiennie w piśmie skarżącego z dnia 1 września 2010 r.) od orzekania w sprawie strona upatruje w zaistnieniu okoliczności, o której mowa w art. 19 p.p.s.a. Zgodnie z tym przepisem, niezależnie od przyczyn wymienionych w art. 18 p.p.s.a., sąd wyłącza sędziego na jego żądanie lub na wniosek strony, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie. Za okoliczność określoną w cytowanym przepisie wnoszący zażalenie uznaje fakt wyrażenia przez wnioskowanych do wyłączenia sędziów w innych sprawach skarżącego poglądu prawnego niekorzystnego dla strony skarżącej, którym to poglądem sędziowie ci są, zdaniem strony, ambicjonalnie związani, a to może mieć wpływ na treść rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy ze skargi J. B. W ocenie strony, o braku bezstronności wskazanych przez niego sędziów świadczy także sposób prowadzenia przez nich postępowania, w szczególności brak uwzględniania składanych przez skarżącego wniosków o zawieszenie postępowania do czasu wydania stosownego rozstrzygnięcia przez Trybunał Konstytucyjny, przy czym takie procedowanie zmusza stronę do ponoszenia – być może zbędnych – kosztów kolejnych postępowań. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, wskazywane przez skarżącego okoliczności nie stanowią żadnej z określonych w art. 18 § 1 i 3 oraz art. 19 p.p.s.a. przesłanek wyłączenia sędziów od orzekania w sprawie z przedmiotowej skargi J. B. na decyzję Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Ł. z dnia [...] marca 2010 r. Przede wszystkim przesłanki wyłączenia sędziów nie stanowiła okoliczność, że brali oni udział w rozpoznawaniu innych spraw ze skarg J. B., wyrażając przy tym określone poglądy prawne. Wykonywanie przez sędziów funkcji orzeczniczych – które z mocy regulacji konstytucyjnych (art. 184 Konstytucji RP) i ustawowych (art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych – Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) w przypadku sędziów sądów administracyjnych polega na kontroli zgodności z prawem działalności administracji – zawsze wiąże się z określoną oceną prawną tychże działań organów administracji publicznej, a więc wyrażeniem konkretnego poglądu prawnego w danej sprawie. Przyjęcie, że sędzia podlega wyłączeniu od rozpoznania sprawy tylko dlatego, że dokonał oceny prawnej w innych przedmiotowo sprawach – nawet między tymi samymi stronami postępowania – byłoby naruszeniem zasady niezawisłości sędziowskiej i prowadziłoby do paraliżu sądownictwa, gdyż z istoty sądowego rozstrzygania spraw wynika, że przynajmniej dla jednej ze stron postępowania określone orzeczenie sądowe lub wyrażony w nim pogląd jest niekorzystny, co – w razie przyjęcia poglądów prezentowanych w przedmiotowym zażaleniu – uprawniałoby tę niezadowoloną z rozstrzygnięcia stronę do żądania wyłączenia sędziów, którzy je podjęli od rozpoznania każdej kolejnej sprawy, w której występowałby ten sam lub zbliżony problem prawny. Okoliczność orzekania wnioskowanych do wyłączenia sędziów w innej sprawie ze skargi skarżącego byłaby przesłanką ich wyłączenia jedynie w przypadkach określonych w art. 18 § 1 pkt 6 p.p.s.a. (to jest w sprawach, w których brali udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia, jak też w sprawach o ważność aktu prawnego z ich udziałem sporządzonego lub przez nich rozpoznanego oraz w sprawach, w których występowali jako prokurator), art. 18 § 1 pkt 6a p.p.s.a. (to jest w sprawach dotyczących skargi na decyzję albo postanowienie, jeżeli w prowadzonym wcześniej postępowaniu w sprawie brali udział w wydaniu wyroku lub postanowienia kończącego postępowanie w sprawie) i art. 18 § 3 p.p.s.a. (to jest w przypadku rozpoznawania skargi o wznowienie postępowania sądowego, jeżeli sędziowie ci brali udział w wydaniu orzeczenia objętego tą skargą o wznowienie). Z akt przedmiotowej sprawy nie wynika, aby w przypadku wnioskowanych do wyłączenia sędziów zachodziła którakolwiek z okoliczności określonych w cytowanych ostatnio przepisach. Bezzasadne jest ponadto kwestionowanie przez wnoszącego zażalenie celowości złożenia przez wnioskowanych do wyłączenia sędziów oświadczeń dotyczących kwestii istnienia lub nieistnienia przesłanek do wyłączenia ich od rozpoznania sprawy. Sporządzenie tego rodzaju oświadczeń miało na celu wypełnienie obowiązku określonego w art. 22 § 2 p.p.s.a., zgodnie z którym wydanie postanowienia w przedmiocie wniosku o wyłączenie sędziów następuje dopiero po złożeniu przez tych sędziów wyjaśnień. Podkreślić należy, że dla kwestionowania określonych poglądów prawnych wyrażanych w toku sądowej kontroli działalności administracji publicznej przez poszczególne składy sądów administracyjnych właściwa jest kontrola instancyjna, a nie instytucja wyłączenia sędziego. Stanowiska tego nie może podważać podnoszona przez stronę konieczność ponoszenia kosztów sądowych związanych z zaskarżaniem kolejnych rozstrzygnięć administracyjnych i sądowych, bowiem po pierwsze okoliczność ta nie ma żadnego związku z celem instytucji wyłączenia sędziego, a po drugie – w przypadku braku możliwości poniesienia kosztów sądowych ustawodawca zagwarantował realizację prawa do sądu poprzez ustanowienie instytucji prawa pomocy. Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 184 w związku z art. 197 p.p.s.a., z wymienionych powodów, orzekł jak w sentencji postanowienia. PG ----------------------- 6