II FZ 429/10

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Włodzimierz Kubiak po rozpoznaniu w dniu 2 września 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia B. M. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 19 lipca 2010 r., sygn. akt I SA/Gl 540/10 w przedmiocie prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi B. M. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 8 marca 2010 r., nr [...] w przedmiocie umorzenia zaległości podatkowych postanawia oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 19 lipca 2010 r., sygn. akt I SA/GI 540/10, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odmówił skarżącemu B. M. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym. Z akt niniejszej sprawy wynikało, że skarżący – reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika - złożył wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych argumentując, że ciążą na nim zaległości podatkowe w bardzo dużej wysokości (720.128 zł), a jego dochody pozwalają jedynie na pokrycie niezbędnych wydatków życiowych obejmujących: opłaty za wynajem mieszkania (282 zł) oraz alimenty na dzieci (450 zł). Uzyskiwane miesięcznie dochody skarżący określił na kwotę 1120 zł brutto, zaznaczając, że pochodzą one z prac dorywczych. We wniosku nie wskazano ani osób pozostających ze skarżącym we wspólnym gospodarstwie domowym, ani żadnego majątku. Pismem z dnia 27 maja 2010 r. referendarz sądowy wezwał pełnomocnika strony do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy o informacje dotyczące skarżącego i osób pozostających z nim we wspólnym gospodarstwie domowym poprzez: udokumentowanie wysokości wszelkich dochodów uzyskiwanych przez te osoby, przedłożenie zaświadczenia wydanego we właściwym urzędzie pracy, potwierdzającego, że skarżący jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku, przedstawienie wyciągów i wykazów ze wszystkich rachunków bankowych posiadanych przez skarżącego i osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym za ostatnie trzy miesiące oraz dokumentów dotyczących lokat i kont, nadesłanie kopii zeznań podatkowych za rok 2009 złożonych przez skarżącego oraz inne osoby pozostające z nim w gospodarstwie domowym lub zaświadczenia właściwego organu podatkowego potwierdzającego, że zeznania takie nie zostały złożone, wykazanie, że na skarżącym ciąży obowiązek alimentacyjny, udokumentowanie za pomocą kopii faktur lub rachunków wysokości wydatków z tytułu stałych opłat związanych z utrzymaniem gospodarstwa domowego, w tym wysokości czynszu związanego z najmem mieszkania. Na uzupełnienie powyższych braków wyznaczono termin 7 dni od dnia doręczenia pisma, informując jednocześnie, że niezastosowanie się do wezwania w zakreślonym terminie może zostać potraktowane jako brak należytego wykazania przez stronę przesłanek przyznania prawa pomocy określonych w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przez sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.). W odpowiedzi na powyższe wezwanie strona przedłożyła jedynie kopie ugody oraz wyroku potwierdzających, że skarżący zobowiązany jest do płacenia alimentów. Jednocześnie skarżący wyjaśnił, że w utrzymania pomagają mu w znacznym stopniu rodzice, jego rachunki bankowe zostały zajęte w toku postępowania egzekucyjnego, a ponadto nie jest w posiadaniu dokumentacji wskazanej w wezwaniu. W motywach rozstrzygnięcia Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach uznał, że brak jest podstaw do przyznania stronie prawa pomocy w żądanym przez nią zakresie. Sąd stwierdził, że wezwanie referendarza sądowego zostało wykonane tylko w niewielkiej części, wobec czego materiał dowodowy zgromadzony w sprawie nie daje dostatecznych podstaw do wolnej od wątpliwości oceny sytuacji skarżącego. Sąd podkreślił, że pomimo iż skarżący przedłożył dokumenty dotyczące obowiązku alimentacyjnego, to nie przedstawił materiałów najbardziej istotnych podczas rozpoznawania wniosku, czyli dowodów pozwalających ustalić wysokość dochodów i wydatków. W ocenie Sądu, skarżący powinien był przedstawić m. in. zaświadczenia, które mogłyby potwierdzić, że nie wykazał dochodów do opodatkowania oraz że jego rachunki bankowe zostały zajęte. W zażaleniu B. M. wniósł o uchylenie powyższego postanowienia zarzucając naruszenie art. 246 § 1 pkt 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi poprzez błędne przyjęcie, że skarżący nie uprawdopodobnił w wystarczający sposób sytuacji, w której się znajduje, uzasadniającej przyznanie mu prawa pomocy oraz naruszenie art. 45 Konstytucji RP i art. 6 ust. 1 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka poprzez uniemożliwienie skarżącemu skorzystania z sądowej ochrony jego praw. Skarżący wskazał, że terminowe uzyskanie żądanej przez Sąd dokumentacji nie jest proste, a ponadto czasochłonne. Wystąpienie do banku czy urzędu skarbowego wymaga bowiem udzielenia pełnomocnictwa szczególnego. Skarżący wywodził, że ze względu na trudną sytuację finansową był zmuszony poprzestać na złożeniu oświadczeń, które powinny być w takiej sytuacji wiążące. B. M. wyjaśnił dodatkowo, że ze względów osobistych nie mógł uzyskać odpowiednich zaświadczeń w terminie wyznaczonym przez Sąd, ale taka możliwość obecnie się pojawiła. Zdaniem skarżącego Sąd mógłby zobowiązać wnioskodawcę do przedstawienia odpowiedniej dokumentacji w trakcie postępowania pod rygorem cofnięcia prawa pomocy. Według strony przyjęcie przez Sąd formalistycznego punktu wiedzenia pozbawiło ją prawa do sądu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Podkreślenia wymaga, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zgodnie z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Stosownie do art. 243 § 1 i 246 § 1 pkt 2 powołanej ustawy, prawo pomocy w zakresie częściowym może zostać przyznane na wniosek strony, będącej osobą fizyczną, jeżeli wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z brzmienia powołanych przepisów jednoznacznie wynika, że ciężar dowodu w zakresie przesłanek warunkujących zwolnienie od kosztów sądowych obciąża stronę, która powinna wykazać i wyczerpująco uzasadnić okoliczności stanowiące podstawę żądania. Mając na względzie powyższe unormowania Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że kontrolowane postanowienie Sądu pierwszej instancji odpowiada prawu. Trafnie bowiem zwrócono uwagę, że materiał dowodowy zebrany w sprawie nie daje podstawy do przyznania stronie prawa pomocy. Zgodnie bowiem z art. 252 § 1 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym oraz oświadczenie strony o niezatrudnieniu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym. Z dokumentów dostarczonych przez skarżącego wynikało jedynie, że ciąży na nim obowiązek alimentacyjny. Pozostałe informacje dotyczące sytuacji materialnej, przedstawione przez stronę jedynie wybiórczo, opierały się na niczym nie popartych oświadczeniach. Nie sposób więc twierdzić, że stanowisko wnioskodawcy o jego trudnej sytuacji finansowej zostało umotywowane i poparte stosownymi dowodami. Na tle niniejszej sprawy przede wszystkim jednak zwrócenia uwagi wymaga, że zgodnie z art. 255 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi rozpoczęto postępowanie wyjaśniające, które miało na celu uzyskanie pełnego obrazu możliwości płatniczych strony. Mimo wezwania do nadesłania dodatkowych dokumentów i wyjaśnień, skarżący nie przedstawił żądanych informacji, odnosząc się jedynie zdawkowo do kilku kwestii. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego nietrafne są przy tym prezentowane w zażaleniu argumenty, że uzyskanie wymaganych dokumentów jest trudne i czasochłonne. Trudno bowiem ocenić jako usprawiedliwione powyższe wyjaśnienia, w sytuacji, gdy skarżący nie podjął jakichkolwiek działań w celu uzyskania określonych w wezwaniu danych i nie wnosił chociażby o przedłużenie terminu do wypełnienia wezwania. Uczestnictwo strony ograniczało się w badanym zakresie do ogólnikowych stwierdzeń, że wykonanie wezwania jest skomplikowane czy też niemożliwe ze względów osobistych bądź materialnych. Podkreślić należy, że osoba ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy, która nie udziela żądanych wyjaśnień musi liczyć się z negatywnymi konsekwencjami wynikającymi z jej postępowania. W tego typu sytuacjach sąd jest bowiem zmuszony do rozstrzygnięcia sprawy na podstawie niekompletnego materiału dowodowego przedstawionego przez stronę. Za całkowicie chybione uznać również należy sugestie skarżącego, że Sąd mógłby go zobowiązać do przedstawienia odpowiedniej dokumentacji już w trakcie postępowania pod rygorem cofnięcia prawa pomocy. Zgodnie bowiem z art. 249 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi przyznanie prawa pomocy może być cofnięte w całości lub w części, jeżeli się okaże, że okoliczności, na podstawie których je przyznano, nie istniały lub przestały istnieć. Cofnięcie prawa pomocy przez sąd może zatem nastąpić dopiero po uprzednim przyznaniu takiego prawa osobie, która udowodniła istnienie przesłanek przewidzianych w art. 246 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Cofnięcie prawa pomocy nie może natomiast w żadnym przypadku służyć "warunkowemu" zwalnianiu strony od kosztów sądowych. W świetle wskazanych okoliczności należało przyjąć, że skarżący nie wykazał w sposób wiarygodny, iż nie dysponuje środkami dostatecznymi na poniesienie kosztów postępowania. Niezasadne jest zatem zarzucanie Sądowi jakoby ograniczał stronie prawo do sądu, skoro – jak wskazano powyżej – odmowa przyznania prawa pomocy stanowiła konsekwencję postępowania samej strony. Z wyżej wymienionych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji postanowienia.