II OZ 1155/10

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Jan Paweł Tarno, po rozpoznaniu w dniu 23 listopada 2010 roku na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia [...] im. [...] z siedzibą w K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 30 września 2010 roku, sygn. akt IV SA/Wa 514/10 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi [...] im. [...] z siedzibą w K. na decyzję Generalnego Dyrektora Ochrony Środowiska z dnia [...] stycznia 2010 roku nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji postanawia: oddalić zażalenie Postanowieniem z 30 września 2010 r., sygn. akt IV SA/Wa 514/10, po rozpoznaniu wniosku [...] im. [...] z siedzibą w K. o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił przyznania skarżącemu Stowarzyszeniu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu postanowienia Sąd pierwszej instancji wskazał, że chcąc realizować swą statutową działalność, Stowarzyszenie musi liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów, w tym kosztów postępowania sądowoadministracyjnego. Zaniechanie prowadzenia własnej działalności zarobkowej, pobierania składek czy pozyskiwania darowizn prowadzi do przerzucenia kosztów własnej działalności na Skarb Państwa. Art. 33 ust. 1 ustawy z 7 kwietnia 1989 - Prawo o stowarzyszeniach (Dz. U. z 2001 r. Nr 79, poz. 855 z późn. zm.), przewiduje możliwość uzyskiwania przez skarżące Stowarzyszenie środków finansowych na swoją działalność ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów, oraz dochodów z majątku stowarzyszenia. Ponadto, Stowarzyszenie ma możliwość prowadzenia działalności gospodarczej, a dochód z takiej działalności może posłużyć do realizacji celów statutowych. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej przewiduje prawo obywateli do zrzeszania się m.in. w stowarzyszenia, nie gwarantuje jednak wszystkim stowarzyszeniom prawa do finansowania ich działalności przez Państwo. Wynika z tego, że pomoc finansowa ze strony Państwa z założenia przysługuje jedynie podmiotom, które nie mogą - z powodów od siebie niezależnych - pozyskać środków koniecznych do prowadzenia postępowania sądowego, a nie podmiotom które dobrowolnie zaniechały pozyskiwania tych środków. Skarżące Stowarzyszenie, jak wynika z oświadczenia zawartego w piśmie procesowym z 4 czerwca 2010 r., liczy 45 członków. Członkowie Stowarzyszenia zobowiązani są do opłacania składek członkowskich. Argumentacja przedstawiona zatem przez skarżące Stowarzyszenie, że w 2009 r. nie została opłacona jakakolwiek składka, natomiast uzyskany w 2010 r. dochód ze składek w wysokości 942,50 zł został w całości przeznaczony na inne cele, nie może uzasadniać przyznania wnioskodawcy prawa pomocy. Fakt niepobierania składek od wszystkich swoich członków oraz zaniechanie podjęcia jakichkolwiek działań zmierzających do wyegzekwowania obowiązku opłacania przedmiotowych składek, nie może stanowić podstawy do przyznania skarżącemu Stowarzyszeniu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W zażaleniu Stowarzyszenie podniosło, że jedynym źródłem dochodów podmiotu są składki członkowskie. Zarząd kilkukrotnie podejmował próby ściągnięcia składek członkowskich i aktualnie znowu podejmuje działania mające na celu uzyskanie środków finansowych, przy czym jedynie część członków opłaciła składki (około 50%). Działalność skarżącego Stowarzyszenia skupia się na interwencjach przyrodniczych, których koszty ponoszone są przez jego członków i przekraczają koszt składek członkowskich. Konieczne jest również wykonywanie badań i ekspertyz. Przy takim profilu działalności, pracy społecznej, trudno jest oczekiwać by członkowie Stowarzyszenia prowadzili działalność gospodarczą. Stowarzyszenie prowadzi działalność na rzecz środowiska, jej celem nie jest zaś ubieganie się o darowizny czy też prowadzenie działalności zarobkowej – dzięki temu Stowarzyszenie może wydawać niezależne opinie, nie narażając się na zarzuty stronniczości lub ewentualne naciski ze strony zleceniodawców. Członkowie Stowarzyszenia płacą podatki, z których finansowana jest działalność instytucji państwowych, w tym sądów, nie można więc zgodzić się z argumentem, ze ciężar funkcjonowania podmiotu przerzucany jest na Skarb Państwa. Ponieważ [...] jest w stanie ponieść koszty postępowania tylko w zakresie swoich "skromnych możliwości finansowych", złożono wniosek o zmniejszenie kosztów wpisu do kwoty 100 zł. Do zażalenia dołączono wydruki z wiadomości wysyłanych pocztą elektroniczną do członków Stowarzyszenia dotyczące zbiórki zaległych składek, historię operacji bankowych dla rachunku Stowarzyszenia (historia sięga 24 lutego 2010 r., kiedy otwarto rachunek; na dzień 20 października saldo wynosiło 130,45 zł). Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje : Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Należy podkreślić, że instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady wyrażonej w art. 214 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.; dalej jako p.p.s.a.), zgodnie z którą do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do Sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza dla stron bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonywujący. Zgodnie z art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a., osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadajacej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym, gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Przez pojęcie "środki" należy rozumieć nie tylko środki finansowe gromadzone na rachunkach bankowych, czy wartość środków trwałych. Obowiązkiem ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy jest wykazanie faktu podjęcia starań o uzyskanie środków finansowych, niezależnie od efektów (tak NSA w postanowieniu z 29 października 2009 r., II OZ 942/09, oraz z 26 stycznia 2009 r., II OZ 28/09). Stowarzyszenie nie wykorzystało przewidzianych prawnie możliwości pozwalających na zgromadzenie środków finansowych służących prowadzeniu statutowej działalności. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zasadnie uznał, że strona dobrowolnie pozbawiła się środków, z których mogłaby pokryć koszty postępowania. Okoliczność takiego zorganizowania działalności, która nie uwzględnia m.in. pozyskiwania sponsorów, czy prowadzenia działalności gospodarczej i obejmuje finansowanie wyłącznie z pobieranych składek członkowskich, nie jest wystarczająca dla wykazania, że podjęto starania o uzyskanie środków finansowych. Ponadto, z dołączonej do zażalenia historii operacji dla rachunku Stowarzyszenia wynika między innymi, że M. S. zwracał sobie wyłożone wcześniej na działalność podmiotu środki – tak np. przelewy z 12 kwietnia 2010 r., czy z 19 października 2010 r. (dotyczące odpowiednio 575,61 i 137,35 zł). Można więc wywnioskować, że taki system finansowania działalności Stowarzyszenia funkcjonuje i nawet jeżeli aktualnie nie posiada ono wystarczającej kwoty na uiszczenie wpisu sądowego, wyłożona na ten cel przez członka Stowarzyszenia suma będzie mogła zostać następnie mu zwrócona. Sąd pierwszej instancji przeprowadził prawidłowe rozumowanie, co do przesłanek udzielenia prawa pomocy skarżącemu Stowarzyszeniu, a w zażaleniu nie wykazano, że rozstrzygnięcie w tej sprawie jest wadliwe. Z powyższych przyczyn orzeczono jak w sentencji, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.