II SA/Bd 508/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Małgorzata Włodarska Sędziowie: Sędzia NSA Wiesław Czerwiński (spr.) Sędzia WSA Anna Klotz Protokolant Asystent sędziego Bartosz Kornalewicz po rozpoznaniu na rozprawie w Wydziale II w dniu 20 lipca 2010 r. sprawy ze skargi V. Ż. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we W. z dnia [...] nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta W. z dnia [...] nr[...], 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu. II SA/Bd 508/10 Uzasadnienie Kierownik Sekcji Świadczeń Alimentacyjnych Miejskiego Ośrodka Pomocy w Rodzinie, działając z upoważnienia Prezydenta Miasta W., decyzją z dnia [...], nr [...], wydaną na podstawie art. 2, art. 9, art. 12, art. 19, art. 23, art. 24 w zw. z art. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. Nr 192, poz. 1378 ze zm.) oraz w związku z rozporządzeniem Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 28 lipca 2008 r. w sprawie sposobu i tryby postępowania, sposobu ustalania dochodu oraz wzoru wniosku, zaświadczeń i oświadczeń o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego (Dz. U. Nr 136, poz. 855) oraz art. 104 Kodeksu postępowania administracyjnego, orzekł o uznaniu świadczeń z funduszu alimentacyjnego, wypłaconych na rzecz osób uprawnionych, K. B. oraz N. B., reprezentowanych prze V. Ż. za okres od dnia [...] do dnia [...] w łącznej wysokości 607,50 zł, za nienależnie pobrane. Jednocześnie organ ustanowił spłatę wyżej wymienionej kwoty wraz z ustawowymi odsetkami naliczonymi na kwotę 98,50 zł, z zastrzeżeniem naliczania dalszych odsetek. Jak wskazano w uzasadnieniu, decyzją z dnia [...] przyznane zostały na okres od [...] do v świadczenia z funduszu alimentacyjnego na dziecko K. B. w wysokości 300 zł miesięcznie, decyzją natomiast z dnia [...] przyznane zostały na okres od [...] do [...] świadczenia z funduszu alimentacyjnego na dziecko N. B. w wysokości 300 zł. W dniu [...] organ powziął informację, iż w dniu [...] i [...] przekazane zostały V. Ż. należności na rzecz wyżej wskazanych dzieci w kwocie - odpowiednio: 307,33 zł oraz 300,17 zł. Fakt ów został przez organ potwierdzony w przeprowadzonym postępowaniu wznowieniowym. Organ wskazał, iż alimenty na dzieci, K. i N. B. ustalone zostały na kwotę 300 zł miesięcznie na każde z wymienionych dzieci, zauważając jednocześnie iż nie jest możliwe jednoczesne pobieranie alimentów z więcej niż jednego źródła. W związku z powyższym organ uznał, iż za okres od [...] do [...] i za okres od [...] do [...] zarówno K., jak i N. B. przysługują świadczenia stanowiące różnicę pomiędzy alimentami zasądzonymi a połową alimentów wyegzekwowanych przez komornika sądowego. Są to zatem kwoty odpowiednio: 146,33 zł i 149,91 na rzecz K. B.j oraz 146,34 zł i 149,92 na rzecz N. B. W związku z powyższym, decyzją z dnia [...] uchylono decyzję z dnia [...] oraz decyzją z dnia [...] i wydano nowe decyzje rozstrzygające o istocie sprawy. Organ zauważył, iż z chwilą wypłacenia przez komornika części wyegzekwowanych alimentów i nie powiadomienia o tym fakcie organu, V. Ż. pobrała świadczenie nienależne, w związku z czym obowiązana jest do jego zwrotu wraz z odsetkami. We wniesionym od powyższej decyzji odwołaniu V. Ż. podniosła, iż wyegzekwowaną przez komornika kwotę otrzymała pięć dni wcześniej, niż złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Zarówno odwołująca się, jak i komornik nie mieli w tej sytuacji wiedzy na temat, czy wnioskowane świadczenia zostaną przyznane. Odwołująca się podkreśliła, że w chwili przekazania jej wyegzekwowanej kwoty alimentów, komornik dysponował decyzją z dnia 7 października 2008 r., odmawiającą przyznania V. Ż.. świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Decyzje o przyznaniu świadczeń odwołująca się otrzymała w dniach [...] oraz [...]. Odwołująca się podniosła, iż sumy otrzymane przez komornika w październiku i listopadzie 2008 r. stanowiły kwoty alimentów zaległych, a nie bieżących. Odwołująca się zwróciła ponadto uwagę, iż nie została poinformowana, iż treść art. 19 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów odnosi się również do sytuacji przyjęcia kwot od komornika. Decyzją z dnia [...], nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze we W., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 K.p.a. w związku z art. 2 pkt 7d oraz art. 23 ust. 1 i 7 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, utrzymało w mocy zakwestionowaną decyzję. Organ odwoławczy wskazał, iż odwołująca się miała ustalone prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego w okresie świadczeniowym 2008/2009. Decyzja z dnia [...] przyznająca świadczenia z funduszu alimentacyjnego na rzecz K. i N. B. została uchylona i na rzecz wyżej wymienionych dzieci przyznano nowe świadczenia z uwzględnieniem faktu wyegzekwowania i przekazania matce dzieci, będącej wierzycielką, alimentów za okres od [...] do [...]. Organ odwoławczy podzielił stanowisko zawarte w decyzji pierwszej instancji, iż świadczenia pobrane przez V. Ż., w części wypłacone zostały nienależnie, ponieważ będąc uprawnioną do pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego, jednocześnie pobierała ona alimenty. W związku z powyższym w części nienależnie pobranej, świadczenia te podlegać winny zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami. We wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy skardze, V. Ż. podniosła, że nie uważa aby kwota wskazana w decyzji jako podlegająca zwrotowi, została pobrana przez nią nienależnie. W dalszej części skargi, skarżąca ponowiła w istocie argumenty podnoszone w odwołaniu od decyzji organu pierwszej instancji. Podkreśliła, iż fakt wypłacenia skarżącej należnych jej kwot podkreślony został również przez komornika. Skarżąca podniosła, iż jest osobą bezrobotną, pozostającą bez prawa do zasiłku, samotnie wychowującą dwoje małych dzieci w wieku 6,5 roku oraz 21 miesięcy, nie stać jej zatem na spłatę wymienionej w decyzji kwoty. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze we W. wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w treści zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skargę należało uwzględnić, ze względu na naruszenie przepisów prawa materialnego i przepisów procesowych w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. Zgodnie z art. 184 Konstytucji RP w związku z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) oraz w związku z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów wymienionych w art. 3 § 2 Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, sprawowana jest w oparciu o kryterium zgodności z prawem. W związku z tym, aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracji konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia bądź przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania lub stwierdzenia nieważności. Sąd wydaje wyrok po zamknięciu rozprawy na podstawie akt sprawy po wysłuchaniu głosu stron. Aktami sprawy są akta sądowe, jak i przedstawione sądowi akta administracyjne. 1. W pierwszej kolejności należy rozważyć charakter decyzji przyznającej świadczenia alimentacyjne. Zgodnie z art. 3 ust. 1 i 3 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2009 r., Nr 1, poz. 7 ze zm.) w przypadku bezskuteczności egzekucji osoba uprawniona może złożyć do organu właściwego wierzyciela wniosek o podjęcie działań wobec dłużnika alimentacyjnego. Do wniosku należy dołączyć zaświadczenie organu prowadzącego postępowanie egzekucyjne o bezskuteczności egzekucji, przyczynach jego bezskuteczności oraz o działaniach podejmowanych w celu wyegzekwowania zasądzonych alimentów. Ten przepis mówi o "podjęciu działań" przewidzianych w ustawie wobec dłużnika alimentacyjnego. Impulsem do podjęcia tych działań jest nie tylko wniosek osoby uprawnionej w przypadku bezskuteczności egzekucji, ale także przyznanie osobie uprawnionej świadczenia z funduszu alimentacyjnego (art. 3 ust. 6 pkt 2 ustawy). Ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz ich wypłata następuje odpowiednio na wniosek osoby uprawnionej lub jej przedstawiciela ustawowego. Wniosek składa się w urzędzie gminy lub miasta właściwym ze względu na miejsce zamieszkania osoby uprawnionej. Do wniosku należy dołączyć m.in. zaświadczenie organu prowadzącego postępowanie egzekucyjne stwierdzające bezskuteczność egzekucji. Z powyższych uregulowań wynika, że decyzja przyznająca świadczenie z funduszu alimentacyjnego ma charakter konstytutywny. Dopiero z chwilą wydania tej decyzji (decyzja w sprawie przyznania świadczenia jest natychmiast wykonalna) osoba uprawniona nabywa określone prawa. Nie stoi z tym w sprzeczności przepis art. 18 ust. 1 ustawy, który stanowi, że prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego ustala się na okres świadczeniowy począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek do organu właściwego wierzyciela, nie wcześniej niż od początku okresu świadczeniowego do końca tego okresu. Tym samym za wiarygodne należy uznać twierdzenia skarżącej, że do czasu otrzymania decyzji nie wiedziała ona w ogóle czy świadczenia zostaną jej przyznane czy też nie. 2. Skarżąca wniosek o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego na córkę K. złożyła w dniu [...]. Decyzję w tej sprawie wydano w dniu [...]. Również w dniu [...] wpłynął wniosek o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego na córkę N. Decyzja w tej sprawie została wydana [...]. W aktach sprawy brak jest zwrotnych poświadczeń odbioru obu decyzji. Tym samym nie wiadomo, kiedy te decyzje zostały doręczone i kiedy stały się ostateczne. Należy to wyjaśnić w toku dalszego postępowania. Wznowienie postępowania, co uczyniono w niniejszej sprawie, może bowiem nastąpić w tylko w stosunku do decyzji ostatecznej. Z akt sprawy nie wynika, w jakiej dacie świadczenie zostało pobrane. Przepis art. 23 ust. 1 ustawy mówi o obowiązku zwrotu świadczeń, które zostały pobrane. 3. Art. 2 ustawy w pkt 7 definiuje nienależnie pobrane świadczenie. Oznacza to świadczenia z funduszu alimentacyjnego a) wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części, b) przyznane lub wypłacone w przypadku świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia, c) wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia, d) wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała alimenty, e) wypłacone w przypadku, o którym mowa w art. 17 ust. 5, za okres od dnia, w którym osoba stała się uprawniona do świadczeń w innym państwie w związku ze stosowaniem przepisów o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego, do dnia wydania decyzji o uchyleniu decyzji przyznającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego, chyba, że zostały zwrócone zgodnie z przepisami o koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego. Jest to wiele różnych stanów faktycznych. Orzekające w sprawie organy stanęły na stanowisku, że skarżąca w okresie pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego (okres świadczeniowy od [...] do [...]) otrzymała alimenty, a zatem świadczenia te częściowo zostały wypłacone nienależnie. Należy zgodzić się ze stwierdzeniem Samorządowego Kolegium Odwoławczego, iż w tym samym okresie strona może pobierać świadczenia tylko z jednego źródła. Wynika to z art. 2 pkt 7 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, który wśród okoliczności oznaczających nienależnie pobrane świadczenie wymienia świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone w przypadku, gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała alimenty. Ustawa nie precyzuje jednak, czy chodzi tutaj o jakiekolwiek alimentów, czy tylko o alimenty bieżące. W ocenie Sądu w przepisie tym chodzi o alimenty pobierane równolegle do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Przepis ten nie stanowi zakazu, w sytuacji kiedy nie wydano jeszcze decyzji przyznającej świadczenia, otrzymywania alimentów zaległych. Stanowisko przeciwne zakłada, że z chwilą złożenia wniosku nie wolno otrzymywać alimentów zaległych. A taki wniosek nie da się wyprowadzić z ustawy. 4. Skarżąca podaje, że alimenty w październiku i listopadzie 2008 r. otrzymała w sytuacji, w której komornik, tak samo jak i ona, nie byli jeszcze w posiadaniu decyzji przyznającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Nie mogli nawet przypuszczać, kiedy taka decyzja zostanie wydana. W październiku 2009 r. Komornik dysponował tylko decyzją z dnia [...] odmawiającą przyznania jej świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Decyzję o przyznaniu świadczeń komornik, podobnie jak i skarżąca, otrzymał dopiero [...] oraz [...] Skarżąca potraktowała otrzymane kwoty jako świadczenia na poczet alimentów zaległych. W tej sytuacji istotnego znaczenia nabiera informacja komornika o stopniu wyegzekwowania alimentów. Orzekające w sprawie organy nie zauważyły pewnej sprzeczności w pismach komornika. Do wniosku o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego na rzecz córki Klaudii załączone jest pismo komornika z dnia [...] stwierdzające, że w okresie ostatnich dwóch miesięcy egzekucja alimentów należnych od S. B. okazała się bezskuteczna. Z pisma tego samego komornika z dnia [...] wynika, że w dniu [...] przekazał on kwotę 307,33 zł wierzycielowi. Może to potwierdzać twierdzenie skarżącej, że otrzymane pieniądze stanowiły zaległe alimenty. Gdyby traktować to inaczej, to komornik postąpiłby wbrew przepisowi art. 28 ustawy, który mówi o kolejności zaspakajania roszczeń. Zgodnie z tym przepisem, w okresie, w którym osoba uprawniona otrzymuje świadczenie z funduszu alimentacyjnego, z kwoty uzyskanej z egzekucji od dłużnika alimentacyjnego organ prowadzący postępowanie egzekucyjne zaspakaja w pierwszej kolejności należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy. Jednakże komornik nie dysponował decyzją administracyjną o przyznaniu świadczeń z funduszu alimentacyjnego, która nie wiadomo kiedy została doręczona. Tymczasem organ właściwy wierzyciela przekazuje komornikowi sądowemu prowadzącemu postępowanie egzekucyjne decyzję przyznającą osobie uprawnionej świadczenia z funduszu alimentacyjnego. W okresie, w którym osoba uprawniona otrzymuje świadczenia z funduszu alimentacyjnego komornik sądowy przekazuje wyegzekwowane od dłużnika kwoty zaliczone na poczet alimentów organowi właściwemu wierzyciela do wysokości wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami. Przekazanie to następuje na podstawie decyzji przyznającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego (art. 27 ust. 8-10 ustawy). Nie można zatem uznać, aby komornik bez podstawy prawnej przekazywał wyegzekwowane kwoty skarżącej. Dopiero od momentu otrzymania decyzji przyznającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego komornik zobowiązany jest przekazywać wyegzekwowane kwoty organowi właściwemu wierzyciela. Przesłanie wyegzekwowanych alimentów w okresie, w którym osoba uprawniona otrzymuje świadczenia z funduszu alimentacyjnego, bezpośrednio do rąk skarżącej byłoby złamaniem prawa przez komornika. Jak wynika z twierdzeń skarżącej decyzję o przyznaniu świadczeń otrzymała dopiero [...] oraz [...]. Do tego okresu nie można uznać, aby pobierała ona świadczenia otrzymane od komornika nienależnie. 5. Jak to już wspomniano, o nienależnym świadczeniu można mówić w kilku sytuacjach. Żądanie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń może być związane z uprzednim wydaniem decyzji w trybie nadzwyczajnym. Przewidziane jest to w sytuacji, gdy świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacono bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia. W rozpatrywanej sprawie powołano się na art. 2 pkt 7 lit. d w powiązaniu z art. 23 ust. 1 ustawy. Nienależnie pobrane świadczenie oznacza w tym wypadku świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone, w przypadku, gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała alimenty. Podstawą prawną do zmiany decyzji przyznającej świadczenie alimentacyjne jest w takiej sytuacji art. 24 ust. 1 ustawy, który przewiduje m.in., że organ właściwy wierzyciela może bez zgody osoby uprawnionej albo jej przedstawiciela ustawowego zmienić lub uchylić decyzję ostateczną, na mocy której strona nabyła prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, jeżeli osoba nienależnie pobrała świadczenie. W sprawie nie ustalono faktycznej daty wypłaty świadczeń. Ponieważ strona podaje, że decyzję otrzymała [...] i [...], to można zasadnie przypuszczać (decyzje natychmiast wykonalne), że skarżąca z tym dniem otrzymała świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Od dnia podjęcia pierwszej wypłaty z funduszu alimentacyjnego, dług alimentacyjny staje się długiem wobec organu, który przyznał świadczenie z funduszu. Nie będzie zachodziła podstawa do zwrotu, gdy zostanie stwierdzone, że organ egzekucyjny przekazał zaległe kwoty świadczeń alimentacyjnych, za okres sprzed dnia nabycia świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Z kolejnych pism komornika wynika, że takie zaległości istniały. Okoliczności tych nie uwzględniono. Tym samym wydane orzeczenia zapadły naruszeniem art. 7, 77 i 80 § 1 K.p.a., co doprowadziło do mylnej wykładni przepisu art. 23 ust. 1 w związku z art. 2 pkt 7 ustawy. Uzasadnia to, na podstawie ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) postanowienie jak w sentencji.