II FZ 194/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Stanisław Bogucki po rozpoznaniu w dniu 15 czerwca 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia M. P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z dnia 6 kwietnia 2011 r., sygn. akt I SA/Ke 429/10 odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi M. P. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 11 maja 2010 r. nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2004 r. postanawia: oddalić zażalenie. 1. Postanowieniem z dnia 6 kwietnia 2011 r. o sygn. akt I SA/Ke 429/10 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach oddalił wniosek M. P. (dalej: Skarżąca) o zwolnienie od wpisu od skargi kasacyjnej w sprawie ze skargi Skarżącej na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 11 maja 2010 r., nr [...], wydanej w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2004 r. Jako podstawę prawną rozstrzygnięcia podano art. 244 § 1, art. 245 i art. 246 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.; dalej w skrócie: p.p.s.a.). 2. Przebieg postępowania przed Sądem pierwszej instancji: 2.1. Uzasadniając swoje rozstrzygniecie WSA w Kielcach podał, że Skarżąca - reprezentowana przez ustanowionego w ramach prawa pomocy doradcę podatkowego - zarządzeniem Przewodniczącego Wydziału I WSA w Kielcach z dnia 25 lutego 2011 r. została wezwana do uiszczenia wpisu sądowego od skargi kasacyjnej w kwocie 100 zł. 2.2. W odpowiedzi na to wezwanie Skarżąca zwróciła się z wnioskiem z dnia 28 lutego 2011 r., sporządzonym na urzędowym formularzu PPF. o zwolnienie od kosztów sądowych. Wniosek uzasadniony został faktem, że źródłem uzyskiwanego przez Skarżącą dochodu był zasiłek dla bezrobotnych w wysokości około 500 zł miesięcznie. Od połowy maja 2010 r. podjęła zatrudnienie z miesięcznym wynagrodzeniem w kwocie około 900 zł netto, przy czym jak twierdzi Skarżąca kwota ta ledwie wystarcza na pokrycie najniezbędniejszych potrzeb. Ponadto, Skarżąca w dniu 30 listopada 2010 r. urodziła dziecko i spodziewa się z tego tytułu zwiększonych wydatków. Skarżąca wraz z rodziną mieszka u rodziców, którzy pokrywają koszty mieszkania. Mąż Skarżącej, z którym ustanowioną ma rozdzielność majątkową, prowadzi działalność gospodarczą i z tego tytułu osiąga dochód w wysokości 700 zł miesięcznie. Skarżąca nie wykazała majątku. Ponadto wnioskodawczyni oświadczyła, że w szeregu wszczętych wcześniej sprawach przed WSA w Kielcach uzyskała zwolnienie od kosztów sądowych oraz pomoc doradcy podatkowego. 2.3. Po dokonaniu wstępnej analizy złożonego wniosku Referendarz WSA w Kielcach uznał, że dane w nim zawarte były nieaktualne, a tym samym niewystarczające do oceny stanu majątkowego i zdolności płatniczych Skarżącej. Dlatego pismem z dnia 3 marca 2011 r. Skarżąca została wezwana do uzupełnienia w.w. wniosku poprzez: (a) udokumentowanie dochodów uzyskanych przez nią i jej męża w 2010 r.; (b) przedłożenie odpisu (kserokopii) zeznania podatkowego za rok 2009 jej oraz jej męża; (c) przedłożenie wyciągu lub wykazu z posiadanych przez Skarżącą oraz jej męża rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych za okres ostatnich 6 miesięcy; (d) przedłożenie oświadczenia, jaką kwotę miesięcznie przeznacza wraz z mężem i dziećmi na wydatki związane z życiem codziennym np. produkty żywnościowe, inne podstawowe środki niezbędne do życia; (e) określenie i udokumentowanie wysokości miesięcznych kosztów utrzymania domu np. energia, ogrzewanie, media, telefon; (f) przedłożenie zaświadczenia z Urzędu Gminy R. na okoliczność posiadania przez nią i jej męża nieruchomości na terenie Gminy R.; (g) przedłożeniu oświadczenia, kto jest właścicielem domu w miejscowości D. [...], w którym zamieszkuje wraz z rodziną. 2.4. W dniu 7 marca 2011 r. Skarżąca uiściła należny wpis od skargi kasacyjnej w kwocie 100 zł, następnie w odpowiedzi na wystosowane wezwanie skarżąca przedłożyła: (a) kserokopię informacji PIT-11 o uzyskaniu dochodu ze stosunku pracy za okres od 10 maja 2010 r. do 31 grudnia 2010 r. w kwocie 4.123,76 zł, (b) kserokopię informacji PIT-11 o uzyskaniu świadczenia wypłacanego z Funduszów Pracy i Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych za okres od 1 stycznia 2010 r. do 31 grudnia 2010 r. w kwocie 3.918,50 zł, (c) kserokopię informacji PIT-40A o uzyskaniu zasiłku pieniężnego z ubezpieczenia społecznego za rok podatkowy 2010 w kwocie 3.295,56 zł, (d) kserokopię zeznania podatkowego PIT-36 za rok 2009 złożonego wspólnie z mężem (w którym wykazała z działalności gospodarczej przychód w kwocie 2.898.816,89 zł, koszty w kwocie 3.038.386,20 zł, oraz stratę w kwocie 139.569,31 zł, z innych źródeł Skarżąca wykazała dochód w kwocie 4.597,97 zł, mąż Skarżącej z działalności gospodarczej wykazał przychód w kwocie 4.574,14 zł, koszty 20.039,12 zł oraz stratę 15464,98 zł, z innych źródeł wykazał dochód 7.475,46 zł, małżonkowie wykazali nadpłatę w łącznej kwocie 11.634,00 zł), (e) kserokopię pisma z dnia 14 marca 2011 r. informującego, że Skarżąca od dnia 10 maja 2010 r. zatrudniona jest w Firmie Handlowej, a od dnia 1 grudnia 2010 r. przebywa na urlopie macierzyńskim, (f) kserokopię aktu notarialnego z dnia 27 stycznia 2010 r. o ustanowieniu rozdzielności majątkowej. Ponadto Skarżąca oświadczyła, że nie posiada żadnych rachunków bankowych, a mąż nie udostępnił jej wglądu do swoich rachunków. Skarżąca wykazała, że wraz z mężem ponoszą miesięcznie wydatki na utrzymanie rodziny w kwocie około 900 – 1100 zł, na inne wydatki około 500 – 600 zł. Skarżąca oświadczyła, że właścicielami domu w miejscowości D. [...], w którym mieszka są jej rodzice. Skarżąca oświadczyła, że nie posiada z mężem żadnych nieruchomości na terenie gminy R., natomiast z gminy nie uzyskała żadnego zaświadczenia na tę okoliczność. Poinformowano Skarżącą, że Urząd Gminy nie wydaje takich zaświadczeń. 2.5. Postanowieniem z dnia 23 marca 2011 r. Referendarz sądowy WSA w Kielcach oddalił wniosek Skarżącej o przyznanie prawa pomocy. 2.6. Od powyższego orzeczenia Skarżąca wniosła sprzeciw, w którym zmodyfikowała wniosek o prawo pomocy wnosząc o zwolnienie od wpisu od skargi kasacyjnej. Skarżąca oświadczyła, że na urzędowym formularzu błędnie zaznaczyła, że wnioskuje o zwolnienie od kosztów sądowych podczas, gdy powinna zaznaczyć, że wnioskuje o częściowe zwolnienie od kosztów sądowych, tj. zwolnienie od wpisu od skargi kasacyjnej. W złożonym sprzeciwie Skarżąca oświadczyła, że w sprawie po rozpatrzeniu jej pierwszego wniosku z dnia 20 lipca 2010 r. zostało jej przyznane prawo pomocy w zakresie zwolnienia od wpisu od skargi oraz ustanowienia doradcy podatkowego. Skarżąca oświadczyła, że od tamtego czasu jej sytuacja nie uległa pogorszeniu, jednak jej zdaniem wykazała, że nie jest w stanie ponieść kosztów wpisu od skargi kasacyjnej. 3. Postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach: Odmawiając przyznania Skarżącej prawa pomocy w zakresie zwolnienia od obowiązku uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej WSA w Kielcach stwierdził, że rzeczą wnioskodawcy jako zainteresowanego jest wykazanie, iż jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe traktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Tym samym to na nim spoczywa ciężar dowodu, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy, zaś rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione. W złożonym w dniu 1 kwietnia 2011 r. sprzeciwie Skarżąca zmodyfikowała złożony uprzednio wniosek w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w ten sposób, że wniosła jedynie o zwolnienie od uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej, który w sprawie wynosi 100 zł. Zdaniem WSA w Kielcach, skoro kwota ta została przez Skarżącą uiszczona w dniu 7 marca 2011 r., więc wniosek w tym przedmiocie nie może podlegać merytorycznemu rozpoznaniu, albowiem prawo pomocy w zakresie zwalniania od kosztów sądowych nie obejmuje zwolnienia od kosztów sądowych, które zostały uprzednio uiszczone. Zwolnienie od kosztów sądowych nie ma bowiem mocy wstecznej, a więc nie może dotyczyć już uiszczonego wpisu od skargi kasacyjnej. Z samego faktu uiszczenia opłaty wynika, że strona była w stanie zdobyć środki na jej uiszczenie, co zatem wyklucza rozpoznawanie wniosku w tym zakresie. Niewątpliwie, zdaniem Sądu pierwszej instancji, w sprawie Skarżąca zawęziła złożony w dniu 22 lutego 2011 r. wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych i zwróciła się o przyznanie tego prawa tylko w zakresie zwolnienia od uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej. 4. Stanowisko Skarżącej w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym: 4.1. Wnosząc do Naczelnego Sądu Administracyjnego zażalenie na w.w. postanowienie WSA w Kielcach (omyłkowo wskazane jako postanowienie z dnia 6 marca 2011 r.) Skarżąca (reprezentowana przez pełnomocnika – doradcę podatkowego) zażądała: (1) jego uchylenia w całości i przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od obowiązku uiszczenia wpisu od skargi kasacyjnej w całości lub w części przewyższającej 50 zł lub (2) uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy WSA w Kielcach do ponownego rozpoznania. 4.2. Uzasadniając zażalenie Skarżąca stwierdził, że Sąd pierwszej instancji bezpodstawnie i na jej niekorzyść rozstrzygnął fakt nieujawnienia przez nią informacji o sytuacji majątkowej męża, rozstrzygając przy tym wbrew logice. Nawet przyjmując, że w ramach obowiązku współdziałania małżonek Skarżącej: (1) był zobowiązany do ujawnienia jej informacji o swoich dochodach i majątku, (2) pokrywa wszystkie koszty funkcjonowania wspólnego gospodarstwa i utrzymuje Skarżącą, tak że cały jej rozporządzalny dochód pozostaje do jej wyłącznej dyspozycji, nie można było z tej okoliczności wyciągnąć wniosków uzasadniających odmowę udzielenia jej pomocy we wnioskowanym zakresie. W ocenie Skarżącej, WSA w Kielcach błędnie rozpatrywał jej wniosek jako wniosek o zmianę wcześniejszego prawomocnego postanowienia o przyznanie prawa pomocy. W postępowaniu przed sądem pierwszej instancji Skarżąca korzystała z prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie z wpisu i przyznanie doradcy podatkowego. O ile jednak prawomocnie wyznaczony w sprawie doradca podatkowy działa we wszystkich instancjach sądowych., o tyle zwolnienie z wpisu od skargi traci swą moc z chwilą jej rozpatrzenia. Wniosek obecnie rozpatrywany Skarżąca złożyła używając przeznaczonego do tego druku, w którym zaznaczyła, że wnioskuje o zwolnienie z kosztów sądowych, podczas gdy powinna była zaznaczyć, iż wnioskuje o częściowe zwolnienie z kosztów sądowych. Formularz takiej możliwości jednak nie uwzględnia. Spowodowało to, że rozpatrujący sprawę Sąd pierwszej instancji błędnie uznał, że wniosek zmierza do zmiany wcześniejszego, prawomocnego postanowienia o zwolnieniu Skarżącej z wpisu od skargi. Ponadto, Skarżąca stwierdziła, że WSA w Kielcach błędnie ocenił jej sytuację majątkową, stwierdzając, że Skarżąca przedstawiła ją selektywnie. 5. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 5.1. Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw, a postanowienie Sądu pierwszej instancji mimo częściowo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu. 5.2. Prawo pomocy, zgodnie z art. 243 § 1 i 2 p.p.s.a., może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w jego toku, a przyznanie prawa pomocy przed lub w toku postępowania rozpoznawczego obejmuje również postępowanie egzekucyjne. Przyznanie prawa pomocy wygasa ze śmiercią strony, która je uzyskała (art. 251 p.p.s.a.), albo może być przez wojewódzki sąd administracyjny cofnięte w całości lub części, jeżeli okaże się, że okoliczności, na podstawie których je przyznano nie istniały lub przestały istnieć (art. 249 p.p.s.a.). Postanowienie o przyznaniu prawa pomocy ma charakter konstytutywny i wywołuje skutki ex nunc, tzn. od daty wniesienia wniosku. Nie działa ono zatem z mocą wsteczną, lecz obejmuje swoim zakresem wszelkie przyszłe i potencjalne koszty sądowe, w tym również te opłaty sądowe, które mogą być następstwem zmian w obowiązującym ustawodawstwie (por. np. postanowienie NSA z dnia 23 czerwca 2004 r., sygn. akt FZ 125/04 oraz postanowienie WSA we Wrocławiu z dnia 27 czerwca 2005 r., sygn. akt I SA/Wr 2578/02 – publikowane w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych: www.orzeczenia.nsa.gov.pl; B. Dauter, w: S. Babiarz, B. Dauter, M. Niezgódka-Medek, Koszty postępowania w sprawach administracyjnych i sądowoadministracyjnych, Warszawa 2007, s. 248; J.P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2008, s. 578; T. Woś, w: T. Woś, H. Knysiak-Molczyk, M. Romańska, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2005, s. 630-631). Prawo pomocy nie przysługuje z urzędu. Nie jest ono sytuacją faktyczną, ale aktem konwencjonalnym, tak jak rozstrzygnięcie sądu wywołuje skutek w sferze prawnej. Skutek taki działa prospektywnie, tzn. obejmuje teraźniejsze i przyszłe zdarzenia lub okoliczności sprawy (por. postanowienie NSA z dnia 9 grudnia 2010 r., sygn. akt II FZ 635/10, publik.: http://orzeczenia.nsa.gov.pl/). W rozpoznawanej sprawie wniosek Skarżącej o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od obowiązku uiszczenia wpisu do skargi kasacyjnej wpłynął do WSA w Kielcach w dniu 28 lutego 2011 r. (k. 110 akt WSA w Kielcach). Wpis do skargi kasacyjnej w kwocie 100 zł został uiszczony 7 marca 2011 r. (k. 118 akt WSA w Kielcach). Błędnie zatem Sąd pierwszej instancji przyjął, że pozytywne rozpoznanie wniosku Skarżącej pozostałoby bez wpływu na okoliczność uiszczenia w.w. wpisu. Przyznanie bowiem Skarżącej prawa pomocy skutkowałoby bowiem swoją mocą prawną od daty wniesienia wniosku na przyszłość, zatem w w.w. sytuacji procesowej możliwe byłoby zwrócenie Skarżącej uiszczonego już po wniesieniu wniosku, a jeszcze przed jego rozpoznaniem, wpisu od skargi kasacyjnej. 5.3. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, pomimo powyższego uchybienia w odczytaniu przepisów p.p.s.a., zaskarżone postanowienie odpowiada prawu. Trafnie WSA w Kielcach ocenił, że "...z samego faktu uiszczenia opłaty wynika, że strona była w stanie zdobyć środki na jej uiszczenie...". W rozpoznawanym zażaleniu Skarżąca nie podniosła, że uiszczenie w.w. wpisu pogorszyło jej sytuację finansową. Skarżąca nie stwierdziła, że wygospodarowanie w.w. kwoty 100 zł było związane ze znacznym ograniczeniem możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych Skarżącej i jej rodziny. Wpis od skargi kasacyjnej nie został także uiszczony ze środków, które przykładowo Skarżąca była zmuszona pozyskać w drodze pożyczki od rodziców lub innych bliskich osób. Uwzględniając całokształt sytuacji majątkowej Skarżącej, której szczegółową ocenę Naczelny Sąd Administracyjny zawarł w uzasadnieniu postanowienia z dnia 16 czerwca 2011 r., sygn. akt II FZ 195/11, należy ocenić, że poniesiony tytułem wpisu od skargi kasacyjnej koszt w wysokości 100 zł mieścił się w możliwościach partycypowania przez Skarżącą w kosztach postępowania, zgodnie z wymogiem art. 199 p.p.s.a. 5.4. Uwzględniając powyższe okoliczności, Naczelny Sąd Administracyjny na mocy art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.