II FZ 107/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia WSA del. Anna Dumas po rozpoznaniu w dniu 5 maja 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia J. L. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 lutego 2011 r. sygn. akt III SA/Wa 1366/10 w zakresie prawa pomocy w sprawie ze skargi J. L. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w W. z dnia 22 kwietnia 2010 r., nr [...] w przedmiocie odmowy wstrzymania wykonania decyzji orzekającej o solidarnej odpowiedzialności członka zarządu za zaległości podatkowe spółki w podatku dochodowym od osób fizycznych za poszczególne miesiące 2003, 2004, 2005 r. postanawia oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 10 lutego 2011 r., sygn. akt III SA/Wa 1366/10 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił wniosek J. L. o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienia pełnomocnika. Rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym. Skarżący J. L. zwrócił się na formularzu PPF o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata, argumentując że jest bez pracy i prawa do zasiłku. Źródłem utrzymania jest emerytura żony w kwocie 1.352 zł netto. Poza mieszkaniem Skarżący nie posiada majątku. Do jego żony należy zaś mieszkanie w S. Do wydatków Skarżący zaliczył koszty utrzymania mieszkania i wydatki na leki. Wśród okoliczności uzasadniających wniosek wymienił zajęcia komornicze oraz wierzytelności. Pismem z 3 września 2010 r. referendarz sądowy wezwał skarżącego do nadesłania w terminie 7 dni dodatkowej dokumentacji dotyczącej jego stanu majątkowego. Na jego wniosek termin ten przedłużono. Z obowiązku nadesłania dokumentacji Skarżący jednak nie wywiązał się. Z tych względów referendarz sądowy uznał, że nie wykazał on w sposób bezsprzeczny i nie budzący wątpliwości, iż jego sytuacja materialna uniemożliwia mu poniesienie kosztów postępowania. Postanowieniem z 4 listopada 2010 r. referendarz sądowy odmówił przyznania Skarżącemu prawa pomocy w żądanym zakresie. W sprzeciwie skarżący wyjaśnił, że rata spłacanego kredytu hipotecznego wynosi 800 zł miesięcznie. Powtórzył, że w chwili obecnej jest bez pracy i środków do życia. Toczy się wiele spraw sądowych z jego udziałem. Spór prowadzi także jego żona, którą UKE obciążył kwotą ponad 100.000 zł. Żona skarżącego pobiera emeryturę, która po pomniejszeniu z tytułu zajęcia egzekucyjnego wynosi 1.355 zł. Trudna sytuacja sprawia że skarżący "jest skazany" na pomoc dalszej i bliższej rodziny. Łącznie tytułem opłat sądowych musi uiścić kwotę ponad 1.000 zł. Skarżący zaakcentował również to, że przez ostatnie kilka lat nie otrzymywał wynagrodzenia. W tym czasie powstało zadłużenie u wielu osób i instytucji. Odpowiadając na kolejne wezwanie Sądu skarżący wskazał, że działalność gospodarcza żony została zawieszona w marcu 2010 r. Zaległość w spłacie mieszkania wynosi 1.200 zł. W jednym mieszkaniu żony mieszka jej matka. Koszty utrzymania mieszkań ponosi żona. Skarżący wyjaśnił że na pomoc rodziny składają się drobne pożyczki umożliwiające przeżycie. Wymienił koszty jakie poniósł w związku z dochodzeniem zaległego wynagrodzenia. Skarżący posiada tylko jeden – nieaktywny – rachunek bankowy. Figuruje na nim debet ponad 1.300 zł. Skarżący zaznaczył jednocześnie, że w wyznaczonym przez Sąd terminie nie jest w stanie spełnić większości żądań, stąd też wniósł o przedłużenie terminu na przesłanie dokumentów do 31 grudnia 2010 r. Postanowieniem z dnia 10 lutego 2011 r. sygn. akt III SA/Wa 1366/10 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu postanowienia Sąd pierwszej instancji powołał art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270, z późn. zm., dalej P.p.s.a.) zgodnie z którym przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z użytego w tym przepisie zwrotu "gdy wykaże" wynika, że ciężar dowodu w zakresie przesłanki warunkującej przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie. To strona zatem ma przekonać Sąd, że znajduje się w sytuacji, która uniemożliwia jej poniesienie kosztów postępowania. Strona powinna więc należycie uzasadnić i udokumentować okoliczności, na które powołuje się we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające lub budzi wątpliwości, strona ma obowiązek złożyć na wezwanie dodatkowe informacje lub dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Możliwość wezwania daje Sądowi przepis art. 255 P.p.s.a. W niniejszej sprawie możliwość tę wykorzystano, wzywając skarżącego pismami z 3 września i 24 listopada 2010 r. do przedłożenia szeregu dokumentów. Sąd pierwszej instancji wskazał, że w odpowiedzi na wezwania skarżący przedstawił zaledwie dwa dokumenty obrazujące jego sytuację materialną, a mianowicie pismo w sprawie zajęcia wierzytelności i odcinek emerytury żony. W pozostałym zakresie skarżący ograniczył się do opisania swojej sytuacji finansowej, nie popierając jednak swoich oświadczeń żadnymi dokumentami. Sąd pierwszej instancji uznał, że nie miał możliwości całościowego wglądu w sytuację majątkową skarżącego. Na postanowienie Sądu pierwszej instancji z dnia 10 lutego 2011 r. J. L. złożył do Naczelnego Sądu Administracyjnego zażalenie. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i zwolnienie od wpisu. Skarżący przedstawił swoja sytuację finansową, która w jego ocenie uzasadnia przyznanie prawa pomocy. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 245 § 1 P.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 P.p.s.a.). Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje tylko zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 P.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje wówczas, gdy osoba ta wykaże, że nie jest wstanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje wówczas, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a.). Zgodnie z art. 246 § 2 P.p.s.a. ciężar wykazania przesłanek przyznania prawa pomocy spoczywa na stronie, która ubiega się o nie. Z użycia w tych przepisach określenia "gdy wykaże" wynika, że strona ma przekonać sąd, że znajduje się w sytuacji opisanej w tych przepisach, która uniemożliwia poniesienie jej jakichkolwiek kosztów postępowania lub poniesienie pełnych kosztów postępowania. Strona powinna więc należycie uzasadnić i uprawdopodobnić okoliczności, które podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy. Jeżeli oświadczenie strony co do jej sytuacji majątkowej okaże się niewystarczające lub budzi wątpliwości, strona ma obowiązek na wezwanie sądu uzupełnić je lub przedstawić dokumenty źródłowe, obrazujące jej sytuację rodzinną, majątkową czy dochody (art. 255 P.p.s.a.). Skarżący nie wskazał innych, niż koszty utrzymania jednego mieszkania, zakup leków i spłata kredytu hipotecznego, wydatków. Nie nadesłał też dokumentu, który potwierdziłby, że istotnie kredyt ten spłaca. Skarżący nie przesłał ponadto wyciągów z rachunku bankowego. Poprzestał na wyjaśnieniu, że rachunek ten – z uwagi na brak wpływów – jest nieaktywny. Tymczasem brak wpływów nie uniemożliwiał wypełnienia nałożonego na niego obowiązku. Podnoszony w formularzu PPF fakt zajęcia "wszystkiego" nie został przez skarżącego udowodniony ani uprawdopodobniony. Nie jest nim bowiem złożone pismo z 2 listopada 2010 r. o zajęciu wierzytelności. Zajęcie wierzytelności żony skarżącego należnej jej od Komornika Sądowego trudno uznać za zajęcie "wszystkiego". Informacje zawarte w nadesłanych pismach pozostają w sprzeczności. Skarżący w różny sposób definiuje pomoc świadczoną na jego rzecz przez rodzinę i znajomych. Skarżący nie podał też – mimo wyraźnego wezwania - jakie konkretnie kwoty składają się na owe drobne pożyczki. Wskazane sprzeczności i niejasności w składanych wyjaśnieniach nie pozwalają w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego na stwierdzenie, że skarżący istotnie nie był w stanie ponieść opłat sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Strona wnosząc o przyznanie prawa pomocy powinna uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Fakt posiadania zadłużeń z innego tytułu i preferowanie ich spłaty przed opłaceniem kosztów sądowych nie może uzasadniać zwolnienia od kosztów sądowych. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium majątkowe. Sąd nie kieruje się w tym zakresie zasadami słuszności, lecz bada stan majątkowy i rodzinny wnioskodawcy (art. 246 § 1 P.p.s.a.). Podkreślić również należy, że rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy, zgodnie z treścią omawianego przepisu ma charakter uznaniowy. Oznacza to, że nawet jeżeli zostałaby spełniona przesłanka braku środków na poniesienie kosztów postępowania, sąd nie musi przychylić się do żądania strony, a jedynie może przyznać prawo pomocy, jeżeli wedle jego uznania będzie to konieczne dla zapewnienia jednostce dostępu do sądu. Ponadto należy wskazać, że instytucja prawa pomocy powinna być traktowana jako wyjątek od ogólnej zasady ustanowionej w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Sąd pierwszej instancji dokonał oceny sprawy i analizy dokumentów przedstawionych przez skarżącą, o czym świadczy treść uzasadnienia zaskarżonego postanowienia i nie znalazł okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Należy stwierdzić, że skarżący nie wykazał, że nie może ponieść w całości lub części kosztów sądowych (art. 246 § 2 pkt 2 P.p.s.a.). Zważywszy, że zaskarżone postanowienie nie narusza prawa Naczelny Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.