II SA/Bd 581/10

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Elżbieta Piechowiak Sędziowie: sędzia WSA Wojciech Jarzembski sędzia WSA Małgorzata Włodarska (spr.) Protokolant: Magdalena Tambelli po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 17 sierpnia 2010 r. sprawy ze skargi A. K. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie świadczeń pieniężnych przysługujących osobom deportowanym do pracy przymusowej oddala skargę. Decyzją z dnia [...] nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W., działając na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31.maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. z 1996 r. Nr 87, poz. 395 ze zm., dalej powoływanej jako ustawa o świadczeniu pieniężnym) w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 (Dz.U. z 23.12.2009r., Nr 220, poz. 1734) orzekł o odmowie przyznania skarżącemu- A. K. uprawnienia do świadczenia pieniężnego, określonego we wskazanej ustawie. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wskazał, iż pojęcie represji w rozumieniu ustawy o świadczeniu pieniężnym zawiera przepis art. 2 pkt 2 lit. a ustawy. Stosownie do tej regulacji represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Cytując uzasadnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r., sygn. akt K 49/07 organ zaznaczył, iż nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do przyznania świadczenia pieniężnego uregulowanego ustawą o świadczeniu pieniężnym, lecz jedynie praca przymusowa, która przybrała szczególnie dotkliwą formę, o której mówi w/w wyrok Trybunału Konstytucyjnego, tzn. praca która była połączona z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika zaś, że skarżący w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania, w miejscowości W. Praca ta nie przybrała więc, w ocenie organu, szczególnie dotkliwej formy, o której mowa w w/w wyroku Trybunału Konstytucyjnego, tzn. nie była połączona z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Z tej przyczyny brak było, jak wskazał organ, podstaw do przyznania wnioskodawcy uprawnienia do świadczenia pieniężnego. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy skarżący wskazał, na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16.12.2009 r.i stwierdził, że przedstawione przez niego dokumenty potwierdzają fakt, iż nałożony na niego obowiązek wykonywania pracy przymusowej podczas II wojny światowej miał szczególnie dotkliwą formę. Został bowiem siłą wysiedlony z domu rodzinnego, a następnie rozdzielony od rodziców i rodzeństwa i od 1.04.1941r. został sam u Niemca, który go bardzo źle traktował. Pracował u niego na równi z dorosłymi, ponad swoje siły, bez taryfy ulgowej. Skarżący wskazał na ciężkie warunki bytowe, w jakich przyszło jemu żyć i pracować oraz na liczne dolegliwości fizyczne i psychiczne na które cierpi obecnie, a które, jego zdaniem związane są z przeżyciami okresu okupacji. Decyzją z dnia [...] nr [...] Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W., działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art. 127 § 3 ustawy z dnia 14.czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm., dalej powoływanej jako kpa) oraz art. 2 pkt 2 lit a, art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy o świadczeniu pieniężnym, orzekł o utrzymaniu w mocy decyzji własnej z dnia [...]. W motywach rozstrzygnięcia organ ponownie wyjaśnił, iż przepisy ustawy o świadczeniu pieniężnym nie przewidują świadczeń z ustawy dla wszystkich poszkodowanych przez pracę niewolniczą na rzecz III rzeszy, lecz zawężają krąg podmiotów do tych spośród nich, wobec których okupant stosował represje pracy niewolniczej w zaostrzonej formie (deportacja) w stosunku do obowiązującego powszechnie obowiązku pracy. Skoro więc z materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie wynika, że skarżący w okresie okupacji wykonywał pracę przymusową w miejscowości W., w niewielkim oddaleniu od miejsca swojego zamieszkania (miejscowość P.), to tym samym praca ta, zdaniem organu, nie przybrała szczególnie dotkliwej formy, o której mowa w w/w wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Ponadto organ wskazał, iż nie można dać wiary twierdzeniom wnioskodawcy o wywiezieniu w początkowym okresie do majątku w G. W opisie represji zawartym we wniosku z dnia 4.02.2010r. skarżący wskazał bowiem wyraźnie, że został wywieziony wraz z całą rodziną do majątku w W. Na powyższą decyzję A. K. wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy. Zaskarżonym decyzjom skarżący zarzucił naruszenie przepisu prawa materialnego tj. art.2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym poprzez jego błędną wykładnię i uznanie, że świadczona przez niego praca przymusowa utraciła charakter represji z uwagi na brak deportacji oraz wyrażenie błędnego poglądu co do treści pojęcia " deportacji/ wywiezienia do pracy przymusowej", który jest niezgodny ze znaczeniem, jakie wypływa z właściwego rozumienia ustawy . W uzasadnieniu skargi podkreślił, że ustawodawca nie określił zakresu pojęcia " deportacja-wywiezienie " do pracy przymusowej i dlatego jakiekolwiek rozróżnienie wywiezienia bliższego lub dalszego nie jest zgodne z rozumieniem treści przepisu. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko w sprawie oraz jego argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do treści przepisów art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1269 ze zm.) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, iż w ramach dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać legalność rozstrzygnięcia zapadłego w danym postępowaniu administracyjnym, z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i przepisami prawa procesowego, według stanu faktycznego i prawnego na dzień wydania zaskarżonej decyzji. Nie może natomiast rozpoznając sprawę kierować się kryterium słuszności czy sprawiedliwości społecznej. W razie zaś stwierdzenia naruszenia prawa mogącego mieć wpływ na wynik sprawy, sąd administracyjny wydaje orzeczenie o charakterze kasacyjnym, nie posiada bowiem kompetencji do rozstrzygnięcia bezpośrednio o prawach i obowiązkach stron postępowania. Dokonując kontroli zaskarżonej decyzji w omawianym zakresie, Sąd nie stwierdził aby naruszała ona prawo. Podstawą materialno-prawną rozpoznania sprawy będącej przedmiotem zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Wskazać w związku z tym należy, że przepis art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r.(sygn. akt K 49/07) został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego. Wyrok ten został ogłoszony w Dzienniku Ustaw Nr 220, poz. 1734 z 23 grudnia 2009 r. i tego też dnia treść normatywna art. 2 pkt 2 powołanej ustawy utraciła moc obowiązującą w zakresie określonym przez Trybunał. Zbadanie legalności zaskarżonej decyzji, wiąże się z zatem, z koniecznością rekonstrukcji treści zakwestionowanego przepisu, z punktu widzenia skutków tegoż wyroku Trybunału Konstytucyjnej i powstałej w związku z tym nowej sytuacji normatywnej, wynikającej ze stwierdzenia niekonstytucyjności art. 2 pkt 2 w zakresie określonym przez Trybunał. Innymi słowy w przedmiotowej sprawie zachodzi konieczność określenia zakresu zastosowania art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym oraz przesłanek warunkujących wnioskowane świadczenie z uwzględnieniem orzeczenia Trybunału zarówno w jego w osnowie jaki i uzasadnieniu. Zgodnie z treścią art. 1 ust. 1 i 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, świadczenie to przysługuje osobom, które w okresie podlegania represjom określonym w ustawie były obywatelami polskimi i są nimi obecnie (ust. 1), ale wyłącznie tym które nie mają ustalonego prawa do dodatku kombatanckiego, określonego w przepisach o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, ani za tajne nauczanie, przysługującego na podstawie odrębnych przepisów (ust. 2). Represją w rozumieniu ustawy, w brzmieniu obowiązującym sprzed wydania w/w wyroku Trybunału Konstytucyjnego, jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945 (art. 2 pkt 2 lit a ustawy o świadczeniu pieniężnym). Na tle przytoczonych przepisów można wyróżnić następujące kumulatywne przesłanki przyznania przedmiotowego świadczenia, obowiązujące przed wejściem w życie wyroku Trybunału Konstytucyjnego: 1) osoby wnioskujące są obywatelami polskimi i były nimi także w okresie podleganiu represji w rozumieniu ustawy (art. 1 ust. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym); 2) stale zamieszkują na terytorium Polski (art. 1 ust. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym); 3) nie mają prawa do dodatku kombatanckiego ani do dodatku za tajne nauczanie (art. 1 ust. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym); 4) podlegały jednemu z dwóch rodzajów represji, zdefiniowanych w art. 2 ustawy, tj. osadzeniu w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych, lub deportacji (wywiezieniu) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium: a) III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945, b) Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od 17 września 1939 r. do 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Trybunał Konstytucyjny w w/w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 r. stwierdził, że art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W uzasadnieniu wyroku wskazuje się, że wyrok ma charakter zakresowy i kwestionuje nieprawidłowy sposób ukształtowania przesłanek dostępu do świadczeń deportacyjnych. Naruszenie w tym zakresie zasady równości jest bezpośrednim wynikiem uzależnienia prawa do analizowanego świadczenia od kryteriów "geograficznych" (tzn. przekroczenia granic państwa polskiego) i wykluczenia możliwości otrzymania świadczeń przez osoby deportowane (wywiezione) do pracy przymusowej w ramach terytorium państwa polskiego. Trybunał Konstytucyjny nie ma zaś zastrzeżeń co do samej zasady, aby świadczenia otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Osoby bowiem dotknięte taką formą represji znajdowały się w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Na tle przytoczonego wyroku Trybunału Konstytucyjnego, w ocenie Sądu, zmianie uległa treści opisanej wyżej przesłanki pkt 4) warunkującej prawo do uzyskania wnioskowanego świadczenia tj. osoba wnioskująca w dalszym ciągu winna była podlegać jednemu z dwóch rodzajów represji zdefiniowanych w art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym, a więc osadzeniu w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych, lub deportacji (wywiezieniu) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy, z tym że już nie wyłącznie z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r. na terytorium ZSRR, III Rzeczy lub terenów przez nie okupowanych, lecz również wywiezieniu w granicach przedwojennego państwa polskiego. Spełnienia zatem kryterium deportacji, w obecnym stanie prawym, nie należy uzależniać od aspektu geograficznego lecz, jak wskazuje się w wyroku Trybunału Konstytucyjnego, od szczególnie trudnych warunków świadczenia pracy ("szczególna dolegliwość represji") spowodowanych zerwaniem więzi z dotychczasowym otoczeniem. Oceniają więc legalność zaskarżonej decyzji z punktu widzenia jej zgodności z tak zrekonstruowaną (w oparciu o wyrok Trybunału Konstytucyjnego) normą prawną, warunkującą prawo do uzyskania wnioskowanego świadczenia od spełnienia wskazanych wyżej przesłanek, należy wskazać, iż okoliczności przedmiotowej sprawy subsumowane pod zrekonstruowany wzorzec kontroli, każą uznać, iż rozstrzygnięcia organów obu instancji były prawidłowe, albowiem w sprawie nie wystąpiła przesłanka szczególnej dolegliwości represji w formie deportacji. Organ administracyjny bowiem zbadał, co znalazło swoje odzwierciedlenie w uzasadnieniu rozstrzygnięcia, czy obowiązek pracy przymusowej skarżącego podczas II wojny światowej przybierał szczególnie dotkliwą formę tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsc pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. A więc organ administracyjny badając uprawnienie skarżącego do uzyskania wnioskowanego świadczenia, ocenił charakter deportacji skarżącego nie w oparciu o kryterium terytorialne (geograficzne), lecz - uwzględniają treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego - w oparciu o kryterium szczególnej dolegliwości represji. Słusznie, zdaniem Sądu, uznając że wykonywanie pracy przymusowej w miejscowości W., położonej w niewielkiej odległości od miejsca zamieszkania skarżącego ( P.), nie miało charakteru szczególnie dotkliwego. Zmiana bowiem miejsc pobytu nie musi oznacza, że jednocześnie nastąpiło "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska czego efektem było zerwanie z nim więzi. Jeżeli więc praca była wykonywana w niewielkim oddaleniu od dotychczasowym miejscu zamieszkania, tak jak w przedmiotowej sprawie w sąsiedniej miejscowości, nie sposób uznać, iż nastąpiło wyrwanie z dotychczasowego środowiska, praca bowiem była wykonywana w znanej okolicy, w niewielkiej odległości od otoczenia rodziny i znajomych. Można więc przypuszczać, że ci ostatni utrzymywali jednak, w jakieś formie, kontakt ze skarżącym. Niewątpliwie wiek skarżącego, mógł zwiększyć w nim poczucie odległości i osamotnienia, niemniej jednak w sensie obiektywnym była to okolica jego dotychczasowego miejsca zamieszkania. Tutejszy Sąd wyraża stanowisko, iż badanie przesłanki szczególnej dolegliwości represji, powinno być oparte na kryteriach w jakimś stopniu zobietkywizownych, a nie wyłącznie na subiektywnych odczuciach wnioskodawcy. Skoro więc skarżący wykonywał prace w pobliżu swojego miejsca zamieszkania, należało odmówić mu przyznania wnioskowanego świadczenia z uwagi na brak zerwania więzi z dotychczasowym środowiskiem. Na marginesie należy podkreślić, iż w/w wyrok Trybunału Konstytucyjnego ma charakter zakresowy, bowiem mówi się w nim o niekonstytucyjności przepisu jedynie w "zakresie" w jakim pomija się w pojęciu deportacji osoby wywiezione do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego. Dlatego też wyrok ten nie oznacza możliwości automatycznego przyznawania świadczeń wszystkim osobom wykonującym pracę przymusową, w związku z czym nadal należy badać przesłankę deportacji, która w przypadku osób wykonujących pracę na terytorium państwa polskiego obarczona jest dodatkowym kryterium szczególnej dolegliwości represji. Biorąc powyższe pod uwagę Sąd, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji.