I FZ 1/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA: Sylwester Marciniak po rozpoznaniu w dniu 24 stycznia 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia M. J. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 21 listopada 2011r., o sygn. akt III SA/GI 666/10 odmawiające przyznania prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi M. J. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 9 grudnia 2009 r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gliwicach. 1. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 21 listopada 2011r., sygn. akt III SA/GL 666/10 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, odmówił przyznania prawa pomocy obejmującego zwolnienie od kosztów sądowych, w sprawie ze skargi M. J. (zwany dalej: "skarżącym") na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 9 grudnia 2009 r. w przedmiocie podatku od towarów i usług. 2. Postępowanie przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Gliwicach przedstawiało się następująco: wyrokiem z dnia 10 czerwca 2011 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach oddalił skargę skarżącego na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej z dnia 9 grudnia 2009 r., w przedmiocie podatku od towarów i usług. 3. Pełnomocnik skarżącego wniosła skargę kasacyjną od przedmiotowego wyroku, do której dołączono wniosek o przyznanie prawa pomocy. We wniosku strona skarżąca zwróciła się do WSA w Gliwicach o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku wypełnionego na urzędowym formularzu PPF skarżący stwierdził, że znajduje się w ciężkiej sytuacji majątkowej. Od dnia 1 czerwca 2010 r. ma zawieszoną działalność gospodarczą. Natomiast prowadzone przez organy skarbowe postępowanie egzekucyjne, polegające na zajęciach rachunków bankowych spowodowało brak płynności finansowej. W efekcie doprowadziło to do uniemożliwienia prowadzenia działalności gospodarczej. Skarżący nie posiada środków pieniężnych na zakup paliwa do samochodów ciężarowych, regulowanie składek na ubezpieczenia społeczne, opłat leasingowych. Strona jest ponadto osobą pozostającą pod opieką Poradni Zdrowia Psychicznego. Wnioskodawca oświadczył, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie z trójką swoich dzieci. W skład majątku skarżącego wchodzi nieruchomość, określona, jako "stary" dom o powierzchni 50 m2. Skarżący, oświadczył również, że nie posiada żadnych zasobów pieniężnych, oszczędności, papierów wartościowych, ani innych przedmiotów wartościowych o wartości przekraczającej 3.000 Euro. W uzasadnieniu swojego wniosku, zawartym na urzędowym formularzu PPF, oświadczył, że dokumenty potwierdzające jego sytuację majątkową zostały złożone w innych sprawach, jak sprawa o sygn. akt III SA/Gl 673/10. W tym stanie rzeczy, rozpoznając wniosek strony w przedmiotowej sprawie, sąd I instancji zważył, że należało odnieść się bezpośrednio do materiału źródłowego nadesłanego przez wnioskodawcę do tej sprawy. 4. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach po rozpoznaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy, nie znalazł podstawy do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie i zaskarżonym postanowieniem z dnia 21 listopada 2011 r. odmówił przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu swojego postanowienia sąd I instancji zważył, że postanowieniem z dnia 19 listopada 2010 r., sygn. akt III SA/Gl 666/10, skarżący został zwolniony z obowiązku uiszczenia wpisu od skargi, a w pozostałej części wniosek o zwolnienie z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych został oddalony. Sąd I instancji podkreślił, że w prowadzonych równolegle sprawach pełnomocnik skarżącego został wezwany do przedłożenia stosownych dokumentów uprawdopodobniających trudną sytuację materialną skarżącego. Odpowiadając na wezwanie sądu I instancji, w sprawie o sygn. akt III SA/Gl 673/10, skarżący w piśmie z 4 sierpnia 2011r. poinformował, że jego sytuacja materialna w dalszym ciągu nie uległa poprawie. Jest osobą utrzymującą się z prac dorywczych, z których to dochodów dokonuje zakupu żywności i części lekarstw. Opiekuje się matką, która opłaca mu rachunki za energię elektryczną i często przygotuje posiłki, zakupuje lekarstwa i opiera stronę. Strona podniosła, iż w okresie zimowym zamieszkuje u matki, posiada też ogród warzywny i nie ponosi wydatków czynszowych gdyż dom stanowi jego własność. Nie posiada także żadnych rachunków i kont bankowych. Sąd pierwszej instancji po dokonaniu wnikliwej analizy przedstawionych przez stronę w prowadzonych równolegle sprawach dokumentów i złożonych przez nią oświadczeń ustalił, że w obecnym stanie faktycznym brak jest podstaw do odstąpienia od zasady odpłatności za prawo do sądu, gdyż skarżący nie wykazał, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania sądowego bez uszczerbku dla siebie i rodziny. Ponadto przedstawione uzasadnienie jest nierzetelne i budzi wątpliwości. Strona skarżąca w piśmie procesowym konsekwentnie akcentuje, że jest osobą bez dochodów utrzymującą się jedynie z prac dorywczych niskopłatnych, z pomocy finansowej matki, u której czasowo w okresie zimowym zamieszkuje, i uprawia ogród warzywny. Strona jednocześnie wskazała, iż jest właścicielem nieruchomości "starego domu" o pow. 50 m ² i nie posiada innego majątku. Argumentacja ta zatem ma wskazywać, iż strona skarżąca jest osobą ubogą. Tymczasem jak wynika z informacji wynikających druku z PPF z 1 kwietnia 2010 r. złożonym w czasie, kiedy strona ubiegała się o zwolnienie od wpisu od skargi była współwłaścicielem jeszcze innych nieruchomości. Obecnie zaś, jak już nadmieniono, jest jedynie właścicielem jednej nieruchomości. Dodać trzeba, iż taki stan rzeczy jak wskazano w sprzeciwie, nastąpił w wyniku ugody zawartej z żoną skarżącego, z którą skarżący pozostaje w separacji na mocy wyroku Sądu Okręgowego z 9 stycznia 2008r. Ugodą tą skarżący doprowadził do takiego rozporządzenia swym stanem majątkowym w wyniku, której stał się właścicielem tylko jednej nieruchomości. Takie zaś postępowanie nie może uzasadniać przychylenia się obecnie do wniosku o prawo pomocy, gdy strona z jednej strony wyzbywa się majątku, a z drugiej ubiega się o pomoc ze strony Skarbu Państwa poprzez domaganie się zwolnienia jej od kosztów sądowych. Mając na względzie powyższe na postawie art. 245 § 1 i § 3 P.p.s.a. oraz art. 246 §1 pkt 2 P.p.s.a. sąd I instancji odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. 5. W złożonym zażaleniu pełnomocnik skarżącego wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Gliwicach. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucił naruszenie przepisów postępowania przed sądami administracyjnymi mających istotny wpływ na wynik sprawy, a w szczególności: - art. 245 § 3 i art. 246 § 1 P.p.s.a. polegające na przyjęciu, że skarżący nie udowodnił, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W uzasadnieniu skarżący wskazał, że postanowieniem z dnia 31 października 2011r. WSA w Gliwicach odmówiło mu przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Skarżący nie może zgodzić się z zaskarżonym postanowieniem. W pierwszej kolejności stwierdził, że postanowieniem z dnia 19 listopada 2010 r. sąd I instancji zwolnił go z obowiązku uiszczenia wpisu od skargi. Od tej daty sytuacja jego nie uległa zmianie. Ugoda, na którą powołuje się sąd I instancji była zawarta w dniu 21 kwietnia 2010 r. Fakt ten był znany sądowi w chwili wydawania postanowienia, strona powołała się na ugodę w trakcie składanego sprzeciwu z września 2010 r. Należy przy tym stwierdzić , że na mocy w/w ugody skarżący nie dopuścił się takiego rozporządzenia swoim majątkiem, które uzasadniłoby w chwili obecnej odmowę przyznania pomocy. Skarżący wyjaśnił, że przekazał na własność nieruchomości małżonce, sprawującej opiekę nad dziećmi zwalniając się tym samym z obowiązku alimentacyjnego na rzecz ich wspólnych małoletnich dzieci. Nadal posiada zadłużenie związane z prowadzoną działalnością gospodarczą. Nie posiada zdolności kredytowej, gdyż nie posiada dochodów i figuruje w Krajowym Rejestrze Długów. Zaznaczył, że w toku postępowania złożył szereg dokumentów, z których jednoznacznie wynika, że jest osobą ubogą, co uniemożliwia mu uiszczenie wpisu od skargi kasacyjne. Zaznaczył, że w tym samym stanie faktycznym WSA w Gliwicach zwolnił go uprzednio od wpisu od skargi. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: 6. Zażalenie zasługuje na uwzględnienie. 7. Stosownie do przepisu art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz.1270 ze zm. dalej: "P.p.s.a.") osobie fizycznej prawo pomocy w zakresie częściowym może być przyznane, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Należy podkreślić, iż prawo pomocy stanowi instytucję wyjątkową. Zasadą jest bowiem ponoszenie przez strony kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zgodnie z art. 199 P.p.s.a., przy tym uznaniu sądu pozostawił ustawodawca ocenę przytoczonych przez wnioskodawcę okoliczności, uzasadniających jego zdaniem wyjątkowe traktowanie wynikające z art. 246 P.p.s.a. Zgodnie z art. 246 § 2 P.p.s.a. ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Strona ma przekonać sąd, że znajduje się w trudnej sytuacji finansowej i materialnej, która uniemożliwia poniesienie jej jakichkolwiek kosztów postępowania. Jeżeli wyjaśnienia złożone na formularzu PPF i dołączone do niego dokumenty są niewystarczające i mało wiarygodne dla sądu, strona powinna zgodnie z art. 255 P.p.s.a. zostać wezwana do ich uzupełnienia. Podkreślenia wymaga, że rozpatrywanie wniosków o przyznanie prawa pomocy należy do kompetencji wojewódzkich sądów administracyjnych, a Naczelny Sąd Administracyjny jedynie je kontroluje, sprawując kontrolę legalności orzeczeń sądów I instancji. Na wstępie wskazać należy, że kwestia przyznania skarżącemu prawa pomocy była już przedmiotem rozpoznania Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach. Postanowieniem z dnia 19 listopada 2010 r. sąd I instancji przyznał mu prawo pomocy w zakresie zwolnienia od wpisu od skargi, w pozostałym zakresie wniosek oddalił. W uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia Wojewódzki Sąd Administracyjny całkowicie pominął przyczyny odmiennego niż zawarte w postanowieniu Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z 19 listopada 2010r stanowiska. W zaskarżonym postanowieniu uzasadnieniem odmowy przyznania prawa pomocy w postępowaniu była ugoda jaką zawarł skarżący z żoną, na mocy której pozbył się on trzech z czterech nieruchomości. Trzeba przy tym podkreślić, iż jak słusznie zauważył skarżący w zażaleniu, że fakt te był znany sądowi rozstrzygającemu poprzedni wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy. Mimo to sąd ten uznał, że skarżący nie jest w stanie ponieść kosztów wpisu od skargi. Nie wiadomo więc dlaczego obecnie sąd uznał, że ugoda zawarta przez skarżącego z jego żoną ma wpływ na ocenę sytuacji majątkowej skarżącego i dlaczego sąd ten odmiennie ocenił tę sytuację obecnie. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia nie wynika by sytuacja skarżącego obecnie uległa poprawie. Naczelny Sąd Administracyjny podkreślał niejednokrotnie, że rozbieżna kwalifikacja w poszczególnych sprawach kondycji finansowej tego samego wnioskodawcy – na gruncie przesłanek warunkujących przyznanie prawa pomocy – w sytuacji, gdy w żadnej z tych spraw nie doszło do zmiany sytuacji materialnej strony, godzi w zasadę zaufania obywatela do Państwa (wynikającą z art. 2 Konstytucji RP) – postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 czerwca 2006r., sygn. akt II FZ 390/06. Wprawdzie przesłanki przyznania prawa pomocy należy oceniać w każdej indywidualnej sprawie wnioskodawcy, zaś przyznanie prawa pomocy w jednej sprawie nie determinuje "automatycznie" rozstrzygnięcia o takiej samej treści w innej sprawie. Tu jednak mamy jedną sprawę, która została odmiennie rozstrzygnięta na różnych etapach postępowania. Na taką rozbieżność w rozstrzygnięciach – stojący na straży jednolitości orzecznictwa sądów administracyjnych Naczelny Sąd Administracyjny - art. 3 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych Dz. U. nr 153 poz.1268) – nie może wyrazić zgody. W niniejszej sprawie sąd I instancji nie odniósł się także do argumentu wielokrotnie podnoszonego przez skarżącego jako utrudniającego jego położenie, jakim są zaburzenia psychiczne. Sąd nie wezwał skarżącego do przedłożenia historii choroby, czy dokładniejszych zaświadczeń, pomijając zupełnie ten argument. Nie dopełnił tym samym ciążącego na nim obowiązku wynikającego z art. 255 p.p.s.a. Sąd I instancji nie odniósł się również do informacji dotyczących zdolności do pracy skarżącego, pomocy udzielanej mu przez matkę oraz jej choroby. Sytuacja materialna matki skarżącego ma również znaczenie dla oceny zasadności wniosku o przyznanie prawa pomocy i nie zasługuje na akceptację rezygnacja z dokładniejszego ustalenia wysokości i rodzaju pomocy uzyskiwanej od niej przez skarżącego. Ograniczanie się przez Sąd I instancji do ogólnikowych sformułowań i nie wyjaśnienie wszystkich okoliczności wskazanych wyżej nie może zasługiwać w tym względzie na aprobatę – zwłaszcza gdy strona, jak w niniejszej sprawie, zarzuca sądowi I instancji zaniedbania w zakresie ustalenia stanu faktycznego. 8. W tym miejscu Naczelny Sąd Administracyjny zauważył, że skarżący w swoim uzasadnieniu zażalenia wskazał błędnie datę zaskarżonego postanowienia. Prawidłowa data postanowienia to 21 listopada 2011 r., a nie 31 października 2011 r. Zatem zaskarżone orzeczenie odmawiające przyznania prawa pomocy skarżącemu we wnioskowany zakresie zostało wydane z datą 21 listopada 2011 r. 9. Należy zauważyć, że identyczne stanowisko zajął Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 17 stycznia 2012 r., sygn. akt I FZ 507/11, w którym uwzględniono zażalenie skarżącego na postanowienie odmawiające mu przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. 10. Z tych względów, na podstawie art.185 p.p.s.a. w związku z art.197 § 2 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny, orzekł jak w sentencji.