II GSK 1116/10

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Cezary Pryca Sędzia NSA Czesława Socha (spr.) Sędzia del. WSA Ludmiła Jajkiewicz Protokolant Magdalena Sagan po rozpoznaniu w dniu 9 listopada 2011 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej T. Sz. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 9 marca 2010 r. sygn. akt VI SA/Wa 2151/09 w sprawie ze skargi T. Sz. na uchwałę Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej z dnia [...] października 2009 r. nr [...] w przedmiocie skreślenia z listy aplikantów adwokackich 1) uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w W.; 2) zasądza od Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej na rzecz T. Sz. kwotę 457,00 (czterysta pięćdziesiąt siedem) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Zaskarżonym wyrokiem z dnia 9 marca 2010 r. o sygnaturze VI SA/Wa 2151/09 Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. oddalił skargę T. Sz. na uchwałę Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej z dnia [...] października 2009 r. nr [...] w przedmiocie skreślenia z listy aplikantów adwokackich. Uchwała ta utrzymała w mocy uchwałę organu I instancji. Sąd I instancji przyjął, że skreślenie T. Sz. z listy aplikantów adwokackich było uzasadnione. Podstawą powyższego było przyjęcie o nieprzydatności do wykonywania zawodu adwokata ze względu na brak rękojmi. Chodzi o samowolne zaprzestanie wykonywania praktyki pod kierunkiem wyznaczonego aplikantowi patrona. Bez znaczenia w sprawie był konflikt pomiędzy skarżącym a jego patronem powstały na skutek złożenia rzez skarżącego wniosku o zmianę patrona, który nie został rozpoznany przez powołany do tego organ korporacyjny. Nie dopatrzono się w postępowaniu instancyjnym uchybień proceduralnych, które miałyby wpływ na treść zaskarżonej uchwały. Wynika to z art. 79 ust 2 ustawy z 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze (Dz. U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1058 ze zm.) w związku z § 8 Regulaminu aplikacji adwokackiej (uchwała 22/2005 Naczelnej Rady Adwokackiej z 3 września 2005 r. oraz nr 31/2005 z 19 listopada 2005 r., nr 50/2006 z 25 listopada 2006 r. wydanych na podstawie art. 58 pkt 12 lit. b/ powyższej ustawy). W ocenie Sądu I instancji podjęta uchwała ma charakter uznaniowy, ale została wydana w oparciu o właściwie ustalony stan faktyczny i prawidłową ocenę całokształtu zgromadzonego materiału dowodowego. Trafnie organy odebrały, że chodziło o próbę wymuszenia zmiany patrona. Różnice pomiędzy stronami dotyczyły oceny przyczyn zaistniałego stanu oraz motywu działania skarżącego. Postępowanie zakończone wydaniem zaskarżonych uchwał wszczęte zostało nie wnioskiem o zmianę patrona lecz wskutek przedłożenia przez patrona informacji o zaprzestaniu przez aplikanta odbywania praktyk. Zaprzestanie uczęszczania na zajęcia z wyznaczonym patronem nastąpiło przed uzyskaniem zgody na zmianę patrona. Uprawnionym do zmiany patrona był Dziekan Okręgowej Rady Adwokackiej w W.. Wniosek ten nie został rozpoznany a skarżący nie podjął działań przewidzianych w przepisach w kierunku usunięcia bezczynności organu. Postępowanie to jest odrębne. Oznacza to, że skarżący do zakończenia tego postępowania zobowiązany był do wykonywania praktyki u dotychczasowego patrona. Postępowanie skarżącego powodowało uzasadnione działania dyscyplinujące organu samorządu adwokackiego (pisma, rozmowy), które okazały się bezskuteczne. Skarżący nie posiadał zgody ani na przerwę w odbywaniu aplikacji, ani na zmianę patrona. Sąd I instancji nie podzielił twierdzeń skarżącego, że podstawą nieporozumień był wniosek o zmianę patrona. Wniosek taki został złożony 5 czerwca 2008 r. a następnie w dniu 28 września 2008 r. Z pierwszego wniosku wynika, że podstawą zmiany było umożliwienie odbycia stażu zagranicznego, na który patronka nie wyrażała zgody. W opinii z 30 maja 2008 r. wyraziła zastrzeżenia w zakresie samodzielnego wykonywania obowiązków co do praktycznego stosowania prawa. W dniu 2 czerwca 2008 r. skarżący poinformował patronkę o rezygnacji "ze współpracy". Pismem z dnia 9 czerwca 2008 r. patronka poinformowała ORA w W., że skarżący zaprzestał bez usprawiedliwionej przyczyny odbywania zajęć dydaktycznych. Nieobecności były też usprawiedliwione stosownymi zwolnieniami lekarskimi. W ocenie Sądu I instancji twierdzenie o konflikcie z patronem zostało prawidłowo przez organ samorządu ocenione jako gołosłowne, a postawa niezgodna z przepisami Regulaminu. Chodzi o odmowę wykonywania obowiązków pod kierunkiem dotychczasowej patronki, brak wykonania zaleceń kierownika szkolenia. Postępowanie to było podstawą przyjęcia nieprzydatności do wykonywania zawodu adwokata i stanowiło podstawę skreślenia z listy. W ocenie Sądu I instancji brak powiadomienia o przesłuchaniu patrona, jak też brak udostępnienia protokołu z tego przesłuchania nie miał istotnego wpływu na wynik sprawy. Nie został więc naruszony art. 10 k.p.a. Nie podzielono też argumentów skarżącego, że przed skreśleniem z listy należy uprzednio wydać odrębną uchwałę o nieprzydatności do wykonywania zawodu adwokata. Z materiału dowodowego nie wynika, by aplikant wykazał rzeczywistą przyczynę konfliktu między nim a patronem, która uzasadniałaby samowolne zaprzestanie praktyki i nieprzestrzeganie obowiązków. Konflikt dotyczący braku wynagrodzenia nie został potwierdzony. Do czasu zapoznania się z opinią patrona skarżący odbywał praktyki, nie zwracał się o zgodę na dodatkowe zatrudnienie. Brak zgody na odbywanie stażu za granicą nie świadczy o istnieniu konfliktu. Ocena Rady o roszczeniowym nastawieniu aplikanta do patrona jest uzasadniona. Brak uczęszczania skarżącego na zajęcia szkoleniowe aplikantów od 1 października 2008 r. potwierdza dowody zebrane w sprawie. Powyższe oznaczało, że podniesione zarzuty nie były uzasadnione i dlatego skarga została oddalona. W skardze kasacyjnej T. Sz. zaskarżył w całości wyrok, zarzucając naruszenie prawa materialnego i procesowego. Domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji z uwzględnieniem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego na rzecz skarżącego. Naruszenie prawa materialnego wskazał poprzez niewłaściwe zastosowanie art. 79 ust. 2 ustawy z 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze (t.j. Dz. U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1058 ze zm.). Powołując się na naruszenie prawa procesowego zarzucił istotne uchybienie art. 8, 9, 10 § 1, 79, 81, 83 § 3, 86 ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeksu postępowania administracyjnego (Dz. U. Nr 30, poz. 168 ze zm.), a także art. 134 § 1, 151, 145 § 1 pkt 1 lit. c/ ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.). W uzasadnieniu podał, że dopuszczono się uchybień procesowych, które wpłynęły na treść uchwały i niewłaściwe zastosowanie prawa materialnego. Chodzi o brak przestrzegania przepisów dotyczących zagwarantowania skarżącemu czynnego udziału w postępowaniu dowodowym. Wysłuchanie skarżącego i patronki odbyło się z naruszeniem obowiązujących przepisów. Skarżący nie został zawiadomiony o przesłuchaniu patronki. Odmówiono skarżącemu konfrontacji z patronką. W tych samych dniach podjęto uchwały. Brak umożliwienia z wysłuchania spowodował brak możliwości odniesienia się do tych informacji. Przesłuchanie skarżącego nie spełniło wymagań strony. Nie mogło być podstawą do przyjęcia za dowód w sprawie. Oznacza to, że z mocy prawa należało dowody te ocenić właściwie i usunąć z obrotu prawnego. Zastosowany przepis materialny ma charakter wyjątkowy. Nie zachodziły podstawy do jego zastosowania, gdyż umożliwiał pozbawienie aplikanta możliwości kontynuowania aplikacji w trybie administracyjnym bez gwarancji i uprawnień przewidzianych w postępowaniu dyscyplinarnym. Stosowany winien być z rozwagą, a więc gdy cechy ujawnione u aplikanta wykluczają prawidłowe wykonywanie przez niego w przyszłości zawodu adwokata. Jako przesłankę braku rękojmi uznano odmowę kontynuowania praktyki pod kierunkiem patronki przy pominięciu argumentów skarżącego. Jednocześnie uznano za bez znaczenia okoliczność nierozpoznania wniosku o zgodę na zmianę patrona. Przedłużanie takiej sytuacji doprowadziło do konfliktu. Nie może przesądzać o zawodowej nieprzydatności skarżącego. Oznacza to, że przyjęty przez Sąd I instancji stan faktyczny nie wskazuje na spełnienie przesłanek z tego przepisu. Skarga jest konieczna i uzasadniona. Prezydium Naczelnej Rady Adwokackiej nie skorzystało z prawa złożenia odpowiedzi na skargę kasacyjną. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna jest uzasadniona. Zgodnie z art. 173 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270) od wydanego przez wojewódzki sąd administracyjny wyroku przysługuje skarga kasacyjna do Naczelnego Sądu Administracyjnego, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. W tym trybie wpłynęła skarga kasacyjna w niniejszej sprawie i spełnia ona wymogi określone w art. 174, 175 § 1, 176 oraz 177 § 1 tej ustawy. Oznacza to, że zaistniały podstawy do merytorycznego jej rozpoznania. Przepis art. 183 § 1 powołanej wyżej ustawy obliguje Naczelny Sąd Administracyjny do rozpoznania sprawy w granicach skargi kasacyjnej. Sąd ten z urzędu bierze pod rozwagę tylko nieważność postępowania, której przesłanki w sposób enumeratywny wymienione zostały w art. 183 § 2 tej ustawy. Stwierdzić należy, że w sprawie niniejszej nie występuje żadna z okoliczności stanowiących o nieważności postępowania. Jak wskazano wyżej, skargę kasacyjną oparto zarówno na podstawie naruszenia prawa materialnego, jak i naruszenia przepisów postępowania w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy. Analiza tych zarzutów i ich uzasadnienie w istocie sprowadzają się do oceny – czy zaistniały przesłanki do zastosowania wobec skarżącego stwierdzenia jego nieprzydatności do wykonywania zawodu adwokata i skreślenia z listy aplikantów adwokackich. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego przyjęty za podstawę wyroku Sądu I instancji stan faktyczny nie dawał podstawy do wykluczenia przydatności skarżącego w zawodzie adwokata z następujących powodów. Przepis art. 79 ust. 2 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. – Prawo o adwokaturze (t.j. Dz. U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1058 ze zm.) umożliwia pozbawienie aplikanta adwokackiego kontynuowania aplikacji w trybie administracyjnym. Oznacza to, że przepis ten ma charakter wyjątkowy i winien być stosowany ze szczególną uwagą. Dotyczyć powinien takich sytuacji, gdy cechy ujawnione u aplikanta wykluczają prawidłowe wykonywanie przez niego w przyszłości zawodu adwokata. Oceny tej nie może zmienić uznanie administracyjne, do którego odwołał się Sąd I instancji. W niniejszej sprawie jako przesłankę braku rękojmi uznano odmowę kontynuowania przez skarżącego praktyki aplikacyjnej pod kierunkiem patronki, przy równoczesnym pominięciu i przyjęciu jako okoliczności pozbawionej znaczenia rozpoznania wniosku skarżącego o zgodę na zmianę patrona. Zaznaczyć należy, że zmiana patrona realizowana jest za zgodą odpowiedniego organu korporacyjnego zgodnie z § 9 pkt 4 Regulaminu aplikacji adwokackiej opracowanej na podstawie uchwały nr 22/2005 Naczelnej Rady Adwokackiej z 3 września 2005 r. w sprawie Regulaminu Aplikacji Adwokackiej oraz uchwały nr 31/2005 Naczelnej Rady Adwokackiej z 19 listopada 2005 r., uchwały nr 50/2006 Naczelnej Rady Adwokackiej z 25 listopada 2006 r. w związku z delegacją ustawową art. 58 pkt 12 lit. b/ ustawy wyżej cytowanej – Prawo o adwokaturze. Skorzystanie z tego prawa jest niezbywalnym prawem aplikanta, nie jest niczym wyjątkowym i nie może rodzić negatywnych konsekwencji dla aplikanta. Wykluczyć może jednak prawidłowe realizowanie praktycznej nauki zawodu. Wobec powyższego, trudno zaakceptować sytuację, w której wnioski skarżącego w okresie od 5 czerwca 2008 r. do dnia 21 maja 2009 r. (daty złożenia wniosku o wyrażenie zgody na zmianę patrona, ponowiona kolejnym wnioskiem z 28 września 2008 r. do daty podjęcia uchwały I instancji o skreśleniu skarżącego z listy aplikantów adwokackich), nie zostały rozpoznane o zgodę na zmianę patrona. Upłynęły zatem wszelkie terminy przewidziane przepisami Kodeksu postępowania administracyjnego, a jednocześnie zostały wdrożone wobec aplikanta czynności zmierzające do kontynuowania aplikacji pod kierunkiem dotychczasowego patrona. Nie można zatem podzielić stanowiska Sądu I instancji, że okoliczność ta nie miała znaczenia w przedmiotowym postępowaniu. Materiał sprawy wskazuje, że przedłużanie tej sytuacji doprowadziło do konfliktu na linii aplikant – patron, który to konflikt w konsekwencji doprowadził do zaprzestania przez skarżącego odbywania praktyki aplikanckiej. W przedstawionej wyżej sytuacji nie sposób uznać zachowania skarżącego za automatycznie wykluczającego istnienie po jego stronie przydatności do wykonywania zawodu adwokata, a do tego w istocie sprowadziły się uchwały obu organów. Nie ulega wątpliwości, że stosunek aplikant – patron nie jest stosunkiem równorzędnych podmiotów, jednakże nie można przyjąć, iż aplikant jest bezwzględnie i w każdej sytuacji podporządkowany patronowi, niezależnie od istniejących między nimi stosunków, a konflikt pomiędzy patronem a aplikantem przesądza o winie tego drugiego, jak też o niezdolności aplikanta do wykonywania w przyszłości zawodu adwokata. Stosunek pomiędzy patronem a aplikantem zakłada istnienie określonej więzi między tymi osobami, sprowadzającej się z jednej strony do dbałości, z drugiej strony do jego podporządkowania przy równoczesnym istnieniu pewnego poziomu zaufania między nimi. Zaufanie to szczególnie konieczne jest w praktyce adwokackiej, a to z uwagi na specyfikę tego zawodu. Zerwanie wyżej wymienionej więzi wskutek konfliktu i związany z tym zanik zaufania, wyklucza prawidłowe realizowanie praktycznej nauki zawodu a kontynuowanie tej praktyki powoduje zaognianie konfliktu. Dlatego też przewidziano możliwość skierowania aplikanta do innego patrona. Istotnym jest w sprawie także § 19 wyżej powołanego Regulaminu aplikacji adwokackiej przewidujący podstawę do stwierdzenia przez Okręgową Radę Adwokacką nieprzydatności aplikanta do wykonywania zawodu w przypadku negatywnego wyniku kolokwium rocznego, negatywnej opinii patrona lub negatywnej opinii kierownika szkolenia o przebiegu aplikacji adwokackiej. Sprawa pod tym kątem nie była badana, a przedstawione wywody w tym zakresie przez Sąd I instancji w kontekście podniesionego zarzutu przez skarżącego są niezrozumiałe. Rację ma kasator, że ocena Sądu I instancji w zakresie naruszenia przepisów procesowych jest wadliwa. Chodzi o art. 145 § 1 pkt 1 lit. c/ cytowanej wyżej ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w związku z wymienionymi przepisami Kodeksu postępowania administracyjnego. Istotnie, przesłuchanie skarżącego i jego patronki uchybia przepisom procesowym przy przyjęciu, że chodzi o dowód z zeznań świadka czy strony. O ile przyjmiemy, że jest to "wysłuchanie", to należy ocenić jaki to rodzaj dowodu, czy mieści się w ramach przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego i jakie są wymogi do jego prawidłowego przeprowadzenia. Przy ocenie należy mieć na uwadze także art. 75 k.p.a. Odwołanie się do tych naruszeń także w powiązaniu z art. 134 – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, a więc działań Sądu I instancji z urzędu jest w pełni zasadne. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy obowiązkiem Sądu I instancji będzie odniesienie się do powyższych uchybień a następnie ponowna ocena – czy istotnie w okolicznościach niniejszej sprawy zaistniały podstawy do wykluczenia skarżącego z przydatności do wykonywania zawodu adwokata i skreślenia z listy aplikantów adwokackich. Z przyczyn powyższych na podstawie art. 185 § 1 cytowanej wyżej ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, skarga kasacyjna podlegała uwzględnieniu a wyrok Sądu I instancji uchylono celem ponownego rozpoznania. Orzeczenie o kosztach znajduje swoje podstawy w art. 203 pkt 1, 205 § 1, 2 i 3 ustawy wyżej cytowanej – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w związku z § 18 ust. 1 pkt 2 lit. a/ rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokacie (Dz. U. Nr 163, poz. 1348).