II GZ 296/10

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Cezary Pryca po rozpoznaniu w dniu 19 października 2010 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia E. W. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w O. z dnia 21 września 2010 r., sygn. akt I SA/Ol 489/10 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi E. W. na decyzję Dyrektora W. Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w O. z dnia [...] maja 2010 r., nr [...] w przedmiocie uchybienia terminu do wniesienia odwołania od decyzji w sprawie przyznania płatności bezpośrednich do gruntów rolnych postanawia: oddalić zażalenie Postanowieniem z dnia 21 września 2010 r., sygn. akt I SA/Ol 489/10, Wojewódzki Sąd Administracyjny w O. odmówił E. W. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi E. W. na postanowienie Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w O. z dnia [...] maja 2010 r., nr [...], w przedmiocie stwierdzenia uchybienia terminu do wniesienia odwołania. Przedstawiając motywy rozstrzygnięcia Sąd I instancji podał, że wnioskiem z dnia 9 sierpnia 2010 r. skarżąca E. W. zwróciła się o zwolnienie od kosztów sądowych w tym wpisu od skargi w wysokości 100 zł. Ze złożonego przez skarżącą formularza wniosku o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynikało, iż wnioskodawczyni jest współwłaścicielką siedliska w trakcie budowy. Budowa została wstrzymana z uwagi na brak dochodów. Ponadto jest współwłaścicielką nieruchomości rolnej o powierzchni 6 ha w skład której wchodzą pastwiska, łąki ziemia klasy III i IV. Innego majątku tj. innych nieruchomości, zasobów pieniężnych, przedmiotów wartościowych o wartości powyżej 3000 euro wnioskodawczyni nie posiada. We wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje z mężem oraz córką. Jedynym dochodem rodziny jest dopłata bezpośrednia do gruntów, która za ubiegły rok wyniosła 2.600 zł. Skarżąca podniosła, iż w utrzymaniu gospodarstwa korzysta z pomocy finansowej syna i rodziny. Koszt utrzymania gospodarstwa oraz wydatki bytowe na 3 osoby wynoszą 3.500 zł miesięcznie. Syn wnioskodawczyni nie pozostaje z nią we wspólnym gospodarstwie domowym. Wnioskodawczyni wyjaśniła również, iż wszystkie swoje oszczędności, które posiadała wydała na zakup ziemi i tworzenie siedliska rolnego. Dodała też, iż córka pozostaje na jej utrzymaniu i nie posiada majątku własnego. W piśmie poprzedzającym złożony wniosek skarżąca podniosła, iż nie uzyskuje żadnego wynagrodzenia czy to z tytułu umowy o pracę czy z tytułu emerytury lub renty. Wykazała, iż jest współwłaścicielką samochodu osobowego marki Opel Astra z roku 1997, który obecnie jest znikomej wartości. Podniosła, iż nie posiada żadnych lokat bankowych, akcji, obligacji, na koncie bankowym nie ma żadnych środków pieniężnych. Dodała, iż jej małżonek również nie pracuje. W wyniku wykonaniu wezwania referendarza sądowego o uzupełnienie wniosku, skarżąca wyjaśniła, iż nieruchomość rolna 6 ha jest w trakcie przystosowywania do powstania gospodarstwa agroturystycznego. Inwestycja była prowadzona z funduszy ze sprzedaży domu w Elblągu, który stanowił jednocześnie warsztat pracy męża skarżącej. Wskazała, iż miesięczne wydatki rodziny i gospodarstwa wynoszą 3.771zł. Na bieżące wydatki składają się: żywność, środki czystości dla trzech osób – 1500 zł, energia elektryczna 180 zł, ubezpieczenie KRUS 111 zł, paliwo ciągnik rolniczy prace rolne – 800 zł, paliwo dojazdy do miasta samochodem – 400 zł, karma dla zwierząt: psów koni (siano, owies, granulat) – 780 zł. Wnioskodawczyni wyjaśniła, iż do tych wydatków należy jeszcze dodać koszty napraw i utrzymania sprzętu starego ciągnika z 1970 r., samochodu Opel Astra, ubezpieczenia, obsługę weterynaryjną zwierząt, zakup drzewa na opał. Skarżąca dodała, iż nie posiada zwierząt inwentarskich takich jak krowa czy drób, nie posiada sadu, nie prowadzi uprawy warzyw, zbóż, które pomogłyby w wydatkach bytowych. W ocenie Sądu I instancji sytuacja finansowa wnioskodawczyni nie pozwalała na przyjęcie, iż w sprawie zachodzą szczególne okoliczności pozwalające na skuteczne ubieganie się o przyznanie prawa pomocy w postaci zwolnienia od kosztów sądowych. Zdaniem Sądu skarżąca nie wykazała, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Sąd podkreślił, że przeprowadzona analiza przedstawionych przez wnioskodawczynię wydatków, daje podstawy do stwierdzenia, iż skarżąca wydatkuje kwotę znacznie większą niż uzyskuje, tj. suma jej stałych kosztów utrzymania przekracza uzyskiwane dochody. Zdaniem Sądu oświadczenie o stanie majątkowym i dochodach złożone przez skarżącą budzi wątpliwości co do faktycznej sytuacji finansowej wnioskodawczyni i jej możliwości płatniczych. Zażalenie na powyższe postanowienie wniosła E. W., żądając jego uchylenia i ponownego rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy. W uzasadnieniu wskazała, iż nie otrzymuje wynagrodzenia za pracę, nie osiąga żadnych dochodów z tytułu emerytury i renty, nie posiada wartościowych ruchomości, żadnych lokat bankowych, akcji, obligacji czy zebranych środkach na kontach bankowych czy ubezpieczeniach. Jej miesięczny dochód to 216 zł z tytułu otrzymywanej dopłaty do gruntu oraz 600 zł wynagrodzenia córki w ramach stażu. W utrzymaniu rodziny oraz posiadanego siedliska rolnego w trakcie organizacji pomaga jej w miarę możliwości emerytowana matka jej męża oraz syn. Ich pomoc jest jednak nieregularna. Dochód syna jest w granicach 1 700 zł netto i jest osobą na tak zwanym dorobku. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie jest zasadne i podlega oddaleniu. W pierwszej kolejności należy podkreślić, że zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest, stosownie do art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej: p.p.s.a., ponoszenie przez stronę kosztów sądowych związanych ze swym udziałem w sprawie. Tak więc podmiot wnoszący skargę do sądu administracyjnego powinien partycypować w kosztach związanych z prowadzeniem postępowania. Instytucja prawa pomocy ma natomiast charakter wyjątkowy - jest ono przyznawane osobom będącym w trudnej sytuacji materialnej. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Orzeczenie w tej sprawie Sąd wydaje na podstawie oświadczenia strony mając na uwadze okoliczności podane w tym oświadczeniu i w przedstawionych przez stronę dowodach. Wymaga to przedstawienia przez stronę wszelkiej możliwej dokumentacji dotyczącej jej sytuacji materialnej. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a sąd na podstawie przedstawionych przez stronę dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły przesłanki przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego Sąd I instancji zasadnie uznał, iż wskazane przez skarżącą okoliczności decydujące o przyznaniu prawa pomocy nie są wiarygodne i wykazał, dlaczego takiej wiarygodności przedstawionym faktom odmówił. Naczelny Sąd Administracyjny podzielił stanowisko Sądu I instancji, że przedstawione przez skarżącą okoliczności nie pozwalają stwierdzić, iż nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. O trafności tego stanowiska świadczy w szczególności porównanie wykazywanego przez skarżącą dochodu miesięcznego (216,66 zł) i miesięcznych wydatków (3.771 zł). Skarżąca wyjaśniła dopiero w sprzeciwie, a następnie w zażaleniu, iż wydatkuje także wynagrodzenie córki w kwocie 600 zł oraz korzysta z pomocy syna pobierającego wynagrodzenie w wysokości 1.700 zł. Należy podkreślić, iż ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zatem zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym (art. 252 § 1 p.p.s.a.). W niniejszej sprawie nie można się zgodzić ze skarżącą, że w sposób wyczerpujący przedstawiła swoją sytuację majątkową i rodzinną we wniosku o przyznanie prawa pomocy, skoro w uzasadnieniu środków zaskarżenia od orzeczeń odmawiających jej przyznania prawa pomocy ujawniła niewskazane wcześniej źródła utrzymania. Już z tej przyczyny można stwierdzić, iż sytuacja finansowa wnioskodawczyni nie została przedstawiona w sposób jasny i zupełny, a oświadczenia strony budzą wątpliwości. Przepis art. 255 p.p.s.a., który miał w sprawie zastosowanie, nakłada na wnioskodawcę obowiązek współdziałania z sądem w zakresie gromadzenia dowodów źródłowych i wyjaśnienia wszystkich okoliczności w celu ustalenia jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Brak tej współpracy przez niedostarczenie dokumentów bądź nieskładanie wyczerpujących oświadczeń musi mieć wpływ na dokonywaną przez sąd ocenę wniosku o przyznanie prawa pomocy. Zauważenia również wymaga, iż należne na chwilę obecną koszty sądowe, tj. wpis od skargi w wysokości 100 zł – stanowi ok. 2,65% kwoty comiesięcznych kosztów (3.771 zł) ponoszonych przez skarżącą. Podnoszona natomiast w zażaleniu okoliczność przyznania skarżącej przez Sąd Rejonowy w E. prawa pomocy nie stanowi argumentu uzasadniającego podobne rozstrzygnięcie w niniejszej sprawie. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w postanowieniu.