II OSK 628/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Maria Czapska-Górnikiewicz Sędziowie: Sędzia NSA Jerzy Stelmasiak /spr./ Sędzia del. NSA Zofia Flasińska Protokolant: Marcin Sikorski po rozpoznaniu w dniu 12 lipca 2011 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej E.Z. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 8 września 2010 r. sygn. akt II SA/Bd 666/10 w sprawie ze skargi E.Z. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] maja 2010 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej oddala skargę kasacyjną Wyrokiem z dnia 8 września 2010 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy oddalił skargę E.Z. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] maja 2010 r. w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej. W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że decyzją z dnia [...] marca 2010 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. z 1996 r. Nr 87, poz. 395 ze zm.), w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 (Dz.U. z 23 grudnia 2009 r. Nr 220, poz. 1734) odmówił przyznania skarżącej uprawnienia do świadczenia pieniężnego, określonego w tej ustawie. Organ wskazał, że według art. 2 pkt 2 lit. a/ ustawy, represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939–1945. Nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do przyznania świadczenia pieniężnego, lecz jedynie taka praca przymusowa, która przybrała szczególnie dotkliwą formę, tzn. praca która była połączona z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Tymczasem skarżąca w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w pobliżu stałego miejsca zamieszkania. Praca ta nie przybrała, więc szczególnie dotkliwej formy. Skarżąca złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] maja 2010 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] marca 2010 r. Organ podtrzymał stanowisko zaprezentowane uprzednio. Skarżąca wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy. Oddalając skargę Sąd I instancji wskazał, że przepis art. 2 pkt 2 wskazanej wyżej ustawy, wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego. Zbadanie legalności zaskarżonej decyzji, wiąże się więc, przede wszystkim z koniecznością rekonstrukcji treści tego przepisu, z punktu widzenia skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego i powstałej w związku z tym nowej sytuacji normatywnej, wynikającej ze stwierdzenia niekonstytucyjności art. 2 pkt 2 w zakresie określonym w wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Sąd I instancji wyjaśnił, że Trybunał Konstytucyjny nie miał – jak wynika z uzasadnia wyroku – zastrzeżeń co do samej zasady, aby świadczenia otrzymywały tylko te osoby, wobec których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska, ponieważ osoby dotknięte taką formą represji znajdowały się w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. W ocenie Sądu I instancji, spełnienia kryterium deportacji, w obecnym stanie prawym, nie należy zatem uzależniać od aspektu geograficznego lecz – jak wskazuje się w przywoływanym wyroku Trybunału Konstytucyjnego – od szczególnie trudnych warunków świadczenia pracy ("szczególna dolegliwość represji") spowodowanych zerwaniem więzi z dotychczasowym otoczeniem. Sąd I instancji doszedł do przekonania, że w niniejszej sprawie nie wystąpiła przesłanka szczególnej dolegliwości represji w formie deportacji, o której mowa w wyroku Trybunału Konstytucyjnego. Organ zbadał – co znalazło swoje właściwe odzwierciedlenie w uzasadnieniu rozstrzygnięcia – czy obowiązek pracy przymusowej wykonywanej przez skarżącą przybierał szczególnie dotkliwą. Organ badając uprawnienie skarżącej do uzyskania świadczenia, dokonał oceny sytuacji skarżącej nie w oparciu o kryterium terytorialne (geograficzne), lecz w oparciu o kryterium szczególnej dolegliwości represji. Dlatego też słusznie – zdaniem Sądu I instancji – uznał, że wykonywanie pracy przymusowej w miejscowości położonej w niewielkiej odległości od miejsca zamieszkania skarżącej, nie miało charakteru szczególnie dotkliwego. Zmiana bowiem miejsc pobytu nie musi oznaczać, że jednocześnie nastąpiło "wyrwanie" z dotychczasowego środowiska czego efektem było zerwanie z nim więzi. Praca bowiem była wykonywana w znanej okolicy, w niewielkiej odległości od otoczenia rodziny i znajomych. Niewątpliwie wiek skarżącej, zwiększał w niej poczucie odległości i osamotnienia, niemniej jednak w sensie obiektywnym była to okolica jej dotychczasowego miejsca zamieszkania. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła skarżąca. Zarzuciła naruszenie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c/ ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) – zwanej dalej p.p.s.a. – polegające na nieuzasadnionym oddaleniu skargi, pomimo naruszenia przez organ administracji przepisów proceduralnych, a mianowicie art. 80 k.p.a. Nastąpiło to zdaniem strony skarżącej z powodu przekroczenia granic swobodnej oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego, wyrażające się w ustaleniu, że wykonywane przez skarżącą prace przymusowe nie przybrały szczególnie dotkliwej formy, a zatem nie spełniła ona wszystkich przesłanek do uzyskania dochodzonego świadczenia. Skarżąca wniosła o uchylenie wyroku Sądu I instancji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie od organu administracji kosztów postępowania według norm przepisanych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: W świetle art. 174 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej zwanej p.p.s.a.) – skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie, 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Podkreślić przy tym trzeba, że Naczelny Sąd Administracyjny jest związany podstawami skargi kasacyjnej, ponieważ w świetle art. 183 § 1 p.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Jeśli zatem nie wystąpiły przesłanki nieważności postępowania wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a. (a w rozpoznawanej sprawie przesłanek tych brak), to Sąd związany jest granicami skargi kasacyjnej. Oznacza to, że Sąd nie jest uprawniony do samodzielnego dokonywania konkretyzacji zarzutów skargi kasacyjnej, a upoważniony jest do oceny zaskarżonego orzeczenia wyłącznie w granicach przedstawionych we wniesionej skardze kasacyjnej. Oceniając we wskazanych wyżej granicach zasadność wniesionej skargi kasacyjnej w przedmiotowej sprawie, trzeba stwierdzić, że zarzuty nie są zasadne. Wynika to z następujących przesłanek. Po pierwsze, należy stwierdzić, że strona skarżąca kwestionuje tylko w skardze kasacyjnej ustalenia faktyczne przyjęte w tej sprawie przez właściwe organy, poddane następnie wbrew zarzutowi kasacyjnemu prawidłowej kontroli przez Sąd I instancji. Oznacza to, że nastąpiło także prawidłowe zastosowanie art. 2 pkt 2 lit. a/ cyt. ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej jako materialnoprawnej podstawy do orzekania w tej sprawie przez Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych. Wynika to z tego, że nie nastąpiło naruszenie przez Sąd I instancji przepisów postępowania, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c/ ustawy p.p.s.a. w związku z art. 80 k.p.a. w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. W tym zakresie Sąd I instancji zasadnie bowiem orzekł, że przedmiotowe świadczenia przysługują tylko osobom, w odniesieniu do których obowiązek pracy przymusowej podczas II wojny światowej jak i tuż po jej zakończeniu przybierał szczególnie dotkliwą formę, czyli był związany z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Ponadto osoby dotknięte taką formą represji powinny znajdować się w znacznie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, lecz w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. Powyższej przesłanki nie zakwestionował także "zakresowy" wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. (sygn. akt K 49/07), ponieważ orzekł on tylko, że art. 2 pkt 2 cyt. ustawy z dnia 31 maja 1996 r. w zakresie, w którym pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W realiach przedmiotowej sprawy nie było to jednak kwestionowane, ponieważ przedmiotem oceny była tylko przesłanka "szczególnie trudnych warunków świadczenia pracy przymusowej" na okres co najmniej 6 miesięcy, w granicach przedwojennego państwa polskiego jak i obecnie państwa polskiego. Stąd prawidłowo Sąd I instancji orzekł, że w tym stanie faktycznym nie nastąpiła "szczególna dolegliwość represji" wykonywanej pracy przymusowej w miejscowości położonej w niewielkiej odległości od miejsca zamieszkania skarżącej oraz w zakresie "wyrwania" z dotychczasowego środowiska i zerwania z nim wszelkich więzi. Powyższa praca przymusowa była bowiem wykonywana we wsi Ruże, w znanej skarżącej okolicy oraz w niewielkiej odległości od rodziny i znajomych, tj. około kilkunastu kilometrów. Ponadto w oświadczeniu złożonym przez samą skarżącą skierowanym do Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych opisała charakter tej represji (k. 11 akt administracyjnych). W szczególności stwierdziła, że w marcu 1940 r. w wieku 13 lat została skierowana do pracy przymusowej w gospodarstwie prowadzonym przez Niemca Wilhelma Schragge we wsi Ruże. Przez pierwsze dwa lata powyższe prace przymusowe polegały na opiece nad dziećmi i wykonywaniu innych prac domowych. Natomiast w późniejszym okresie wykonywała ciężkie prace w polu, w tym w szczególności wyrzucanie i ładowanie obornika oraz była skierowana do udoju kilkunastu krów. Po drugie, w świetle powyższych okoliczności faktycznych, Sąd I instancji zasadnie orzekł, że nie wystąpiła w tej sprawie "szczególna dolegliwość represji" spowodowana rodzajem wykonywanej pracy przymusowej, tj. np. opieką nad dziećmi i wykonywaniem prac polowych w gospodarstwie rolnym czy też całkowitym zerwaniem więzi z dotychczasowym środowiskiem, tj. rodziną i znajomymi, biorąc także pod uwagę, że nowe miejsce pobytu było zaledwie w odległości kilkunastu kilometrów od dotychczasowego zamieszkania w marcu 1940 r. Z tych względów i na podstawie art. 184 ustawy p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny z powodu braku usprawiedliwionych podstaw oddalił skargę kasacyjną. Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł w wyroku o przyznaniu pełnomocnikowi skarżącej wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy, gdyż przepisy art. 209 i 210 p.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Natomiast wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.) przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258–261 p.p.s.a. Stosownie do § 20 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.) pełnomocnik skarżącego powinien złożyć wojewódzkiemu sądowi administracyjnemu stosowne oświadczenie, o jakim mowa w tym przepisie.