I OZ 979/10

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Monika Nowicka po rozpoznaniu w dniu 4 stycznia 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia S. H. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 19 listopada 2010 r., sygn. akt II SA/Op 415/10 odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi S. H. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w O. z dnia [...] maja 2010 r., nr [...] w przedmiocie zasiłku okresowego postanawia: oddalić zażalenie. Na mocy postanowienia z dnia 19 listopada 2010 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu, odmówił przyznania S. H. prawa pomocy w zakresie ustanowienia dla niej pełnomocnika z urzędu. W uzasadnieniu swego rozstrzygnięcia Sąd wskazał, iż przyznanie prawa pomocy wnioskodawczyni w zakresie przez nią wskazywanym może nastąpić, w przypadku, gdy wykaże ona że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. W ocenie Sądu, to na stronie ciąży obowiązek wykazania, że jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, iż uzasadnia poczynienie odstępstwa od generalnej zasady ponoszenia kosztów sądowych. Przedstawianie przez wnioskodawcę swojej sytuacji materialnej następuje w pierwszej kolejności poprzez złożenie wypełnionego urzędowego formularza według ustalonego wzoru. W sytuacji zaś, gdy zawarte w nim informacje okażą się niewystarczające, strona zobligowana jest przedstawić dodatkowe oświadczenia oraz popierające te oświadczenia dokumenty. Sąd Wojewódzki wskazał, że w rozpoznawanej sprawie referendarz uznał - mając na względzie zasadę ekonomii procesowej oraz szybkość postępowania i posiadając wiedzę na temat treści składanych przez skarżącą oświadczeń w innych formularzach wniosków o przyznanie prawa pomocy, w sprawach toczących się przed tut. Sądem (np. II SA/Op 333/10, II SA/Op 337/10, II SA/Op 403/10), a także kierując się informacjami wynikającymi z akt administracyjnych - że dane ujawnione w formularzach wniosków są niewystarczające do oceny żądania S. H., pod kątem spełnienia kryteriów określonych w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. W związku z powyższym wraz z przesłanym formularzem wniosku o przyznanie prawa pomocy wezwano skarżącą do nadesłania stosownych dokumentów i złożenia dodatkowych wyjaśnień, które pozwoliłyby na dokonanie pełnej analizy jej sytuacji materialnej. Sąd Wojewódzki uznał, że S. H. - nie stosując się do wezwania - nie wykazała, iż spełnia przesłanki warunkujące przyznanie jej prawa pomocy w świetle art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. Nie przedstawiła żądanych dokumentów, a tym samym nie potwierdziła złej sytuacji materialnej, na którą się powoływała. Nie przedstawiła żadnych dokumentów, ani też nie złożyła bliższych wyjaśnień dotyczących sprzedaży przez jej męża nieruchomości rolnej za cenę [...] zł oraz rozdysponowania tej kwoty. Sąd przy tym nie podważył twierdzeń wnioskodawczyni, iż przedmiotowa nieruchomość stanowi odrębny majątek jej męża. Wątpliwości budził jedynie brak wyjaśnienia, w jaki sposób rozdysponowano tę kwotę, gdyż miało to istotne znaczenie dla oceny sytuacji materialnej wnioskodawczyni, w szczególności w kontekście niewystępowania przez nią o podwyższenie alimentów od męża z uwagi na jego niskie dochody (obecnie alimenty na dzieci wynoszą łącznie [...] zł). Zdaniem Sądu, istotnym było ponadto wyjaśnienie w niniejszej sprawie wątpliwości związanych z powoływaną przez skarżącą okolicznością, iż nie prowadzi ze swoim mężem wspólnego gospodarstwa domowego. Twierdzenie to pozostawało w sprzeczności z przedłożonymi przez wnioskodawczynię dokumentami. Samo zaś ustalenie liczby osób tworzących wspólnie ze S. H. gospodarstwo domowe pozostawało w bezpośrednim związku z ustaleniem jej sytuacji majątkowej. Wojewódzki Sąd Administracyjny zwrócił także uwagę na fakt, iż wnioskodawczyni nie wyjaśniła wątpliwości dotyczących sposobu ponoszenia kosztów utrzymania lokalu mieszkalnego w kwocie ponad [...] zł, przekraczających wielkość uzyskiwanych w gospodarstwie domowym dochodów w wysokości [...] zł, jest w stanie utrzymać swoją rodzinę. Co może oznaczać, że ona, czy też członkowie jej gospodarstwa domowego posiadają inne źródła dochodu, bądź korzystają z pomocy osób trzecich. Nie udokumentowała jednakże ani rodzaju tej pomocy, ani podmiotów jej udzielających. Brak danych w tym zakresie nie pozwala na ustalenie rzeczywistych środków jakimi dysponuje. Wnioskodawczyni nie przedstawiła także dokumentów potwierdzających kontynuację nauki przez jej syna P., jak również żadnych dowodów potwierdzających leczenie męża oraz wysokości wydatków z tym związanych, a tym samym uniemożliwiła Sądowi dokonanie oceny, w jakim zakresie okoliczności te wpływają na sytuację materialną rodziny, tzn. jakie są z tego tytułu obciążenia finansowe. Sąd nie odnalazł przy tym podstaw aby przyjąć, iż wnioskodawczyni nie mogła takich dokumentów uzyskać, a następnie przedłożyć. Sąd I instancji, zauważył również, że S. H. jest właścicielką nieruchomości, którą oddała w bezpłatną dzierżawę, zamiast uzyskiwać z tego tytułu jakiekolwiek dochód służący zaspokojeniu jej i członkom jej rodziny potrzeb życiowych. Sąd zaznaczył, że fakt oddania gospodarstwa rolnego w dzierżawę i brak faktycznego dochodu z tego gospodarstwa nie stanowi okoliczności potwierdzającej trudną sytuację materialną strony skarżącej, stanowiącej podstawę do przyznania prawa pomocy, lecz potwierdza, że wnioskodawczyni nie wykorzystuje swych możliwości w uzyskaniu dodatkowych dochodów, w tym również na pokrycie kosztów postępowania. W konkluzji swoich rozważań Wojewódzki Sąd Administracyjny zaznaczył, iż wnioskodawczyni nie wykazała, by nie była w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie, czy też dla siebie i rodziny. Z kolei jej bierność w zakresie wyjaśnienia powstałych w rozpoznawanej sprawie wątpliwości spowodowała brak możliwości pełnej i rzetelnej oceny sytuacji majątkowej jej rodziny, chociaż to na niej ciążył obowiązek wykazania okoliczności przemawiających za przyznaniem jej prawa pomocy. Sąd podkreślił również, iż okoliczność przyznania wnioskodawczyni prawa pomocy w innych sprawach sądowoadministracyjnych nie mogła skutkować automatycznie podjęciem podobnego rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie. Zaznaczył jednocześnie, iż w sprawach tych nieznany był jeszcze fakt sprzedaży nieruchomości w K., która to okoliczność ujawniła się dopiero w sprawach wszczętych ze skargi S. H., a prowadzonych w Wydziale I tego Sądu. Zażalenie na powyższe postanowienie wniosła S. H. żądając jego zmiany. W uzasadnieniu złożonego środka zaskarżenia, skarżąca podniosła, iż nie jest w stanie zatrudnić adwokata w sytuacji, gdyż nie uzyskuje jakichkolwiek dochodów. Dochód przypadający na członka jej rodziny nie przekracza kwoty [...] zł, dlatego jej dzieci otrzymują stypendia socjalne. Skarżąca otrzymuje także dopłatę do czynszu mieszkaniowego. Prawo pomocy zostało jej przyznane w 9 sprawach rozpoznawanych przez Wojewódzki Sąd Administracyjny, w tym w dwóch rozpoznawanych w Wydziale I. Skarżąca nie wie, skąd Wydział II tego Sądu powziął informację o majątku jej męża. Zresztą informacje te nie są w przedmiotowej sprawie istotne. Podzielony majątek rodziców w 2008 r. to nie to samo co miesięczne wynagrodzenie, renta, emerytura, których to wysokość odzwierciedla budżet rodzinny. Skarżąca wskazała, iż wychowuje jeszcze dwójkę dzieci pozostających bez pracy ze wsparciem społecznym. Zaznaczyła, że hipotetyczne wywody Sądu nie odnajdują racji w obiektywnej ocenie sytuacji która w rodzinie z niepełnosprawnością męża jest ciężka. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. – dalej p.p.s.a.) przyznanie prawa do pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje gdy wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania. Z powyższego wynika więc, że instytucja zwolnienia od kosztów ma charakter wyjątkowy i jest stosowana wobec osób o bardzo trudnej sytuacji materialnej, czyli takich, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są jakichkolwiek środków do życia, lub środki te są tak bardzo ograniczone, iż wystarczają jedynie na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Z kolei art. 255 ustawy p.p.s.a. stanowi, że w sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, dodatkowo strona jest zobowiązana złożyć na wezwanie Sądu dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Niedopełnienie w całości lub w części obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Sąd I instancji, który powziął wątpliwości co do informacji przekazywanych przez skarżącą, wezwał ją do nadesłania dokumentów, które miałyby uprawdopodobnić składane przez nią oświadczenia. Strona jednak nie zastosowała się do powyższego wezwania, uniemożliwiając tym samym pełną ocenę jej rzeczywistego stanu majątkowego i rodzinnego. Podkreślenia wymaga przy tym, iż w ocenie Sądu odwoławczego wezwanie skarżącej do przedłożenia dodatkowych dokumentów było niezbędne, gdyż oświadczenie skarżącej, że nie prowadzi ona gospodarstwa domowego wraz ze swoim mężem jest niewiarygodne w świetle okoliczności ujawnionych w sprawie. Z nadesłanych przez nią zaświadczeń z urzędu skarbowego o wysokości dochodów uzyskanych przez członków rodziny w roku podatkowym 2008 i 2009 wyraźnie wynika, że rozlicza się ona wspólnie ze swoim małżonkiem, co potwierdza fakt pozostawania z nim we wspólnym gospodarstwie domowym. Twierdzeniom skarżącej o prowadzeniu osobnych gospodarstw domowych zaprzecza ponadto okoliczność zameldowania jej męża na pobyt stały pod tym samym adresem, jak również wiedza na temat choroby męża, czy też odbieranie przez męża korespondencji kierowanej do skarżącej. Mając jednocześnie na uwadze fakt, iż małżonkowie rozliczają się wspólnie, należało wyjaśnić, czy mąż skarżącej dysponuje kwotą – i jaką kwotą – uzyskaną ze sprzedaży gospodarstwa rolnego i czy ma on środki na zapewnienie wsparcia finansowego rodzinie. Wbrew twierdzeniom wnioskodawczyni sytuacja majątkowa jej męża – z uwagi na powyższe okoliczności – nie pozostaje bez wpływu na jej własną sytuację majątkową i finansową. Skoro mąż skarżącej prowadzi wspólnie z nią gospodarstwo domowe oraz jest z mocy prawa zobowiązany udzielać pomocy (w tym pomocy finansowej) swojej żonie, jest on także zobligowany partycypować w kosztach wspólnego utrzymania. Sąd zatem zasadnie uznał, iż w sytuacji gdy skarżąca powoływała się na brak możliwości samodzielnego poniesienia kosztów postępowania, to koniecznym było zbadanie, czy również przy pomocy bliskich nie jest w stanie tego uczynić (por. postanowienie NSA z dnia 28 lipca 2009 r., sygn. akt I FZ 262/09, Lex nr 552223). Dopiero uznanie, że ani samodzielnie, ani przy pomocy rodziny wnioskodawczyni nie była w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla niego i rodziny, pozwalałoby rozstrzygnąć o możliwości przyznania jej pomocy z budżetu państwa. Tym samym nawet jeżeli wskazywana przez Sąd nieruchomość stanowiła odrębną własność męża skarżącej, to i tak dochód uzyskany z jej sprzedaży należało uwzględniać przy ocenie stanu majątkowego oraz możliwości zarobkowych skarżącej i jej rodziny. Niezrozumiałym jest przy tym dla Naczelnego Sądu Administracyjnego, dlaczego skarżąca wiedząc o uzyskaniu przez jej męża tak znacznego dochodu oraz sugerując, że nie pozostaje on we wspólnym z nią gospodarstwie domowym, nie wystąpiła – w celu poprawienia swojej sytuacji majątkowej - o zwiększenie kwoty przyznanych na dzieci alimentów. Wojewódzki Sąd Administracyjny zasadnie także wytknął skarżącej nieprzedstawienie żadnych dowodów na okoliczność, że jej mąż jest poważnie chory. Trzeba znaczyć, iż mało prawdopodobnym wydaje się być, że niemożliwym było wykazanie tego faktu przy pomocy stosownych dokumentów, które zobowiązany jest przechowywać każdy lekarz lub ośrodek, w którym lekarz prowadzący leczenie pracuje. Sąd I instancji również słusznie zwrócił uwagę na rozbieżności związane wysokością pownoszonych przez skarżącą wydatków, a uzyskiwanymi przez nią dochodami. Pozwala to uznać, że jej oświadczenie w zakresie uzyskiwanych środków rozmija się ze stanem rzeczywistym. Należy podzielić pogląd Sądu I Instancji, iż okoliczność ta może oznaczać, że skarżąca lub członkowie jej gospodarstwa domowego posiadają inne źródła dochodu, bądź korzystają z pomocy osób trzecich. S. H. nie udokumentowała jednakże ani rodzaju tej pomocy, ani podmiotów jej udzielających. W świetle przytoczonych argumentów w pełni uzasadnionym było twierdzenie, że skarżąca w sposób wybiórczy przedstawiła informacje o swojej sytuacji finansowej. Również fakt, że żaląca się oddała nieodpłatnie gospodarstwo rolne w dzierżawę nie stanowi okoliczności potwierdzającej jej trudną sytuację materialną. Świadczy jedynie o niewykorzystywaniu przez nią wszystkich możliwości uzyskiwania dodatkowych dochodów, potrzebnych chociażby na pokrycie wynagrodzenia ustanowionego przez siebie pełnomocnika. Podsumowując wskazać należy, iż powyższe postępowanie wnioskodawczyni, polegające na wybiórczym podawaniu informacji, skutkuje brakiem możliwości wyjaśnienia istotnych wątpliwości dotyczących jej rzeczywistej sytuacji majątkowej, czego konsekwencją było oddalenie złożonego przez nią wniosku. Wszakże rolą sądu nie jest prowadzenie dochodzeń w sytuacji, gdy dokładne dane umożliwiające pełną ocenę stanu majątkowego oraz możliwości płatniczych wnioskodawcy nie są znane, gdyż uchyla się on od złożenia stosownych dokumentów i oświadczeń w tym przedmiocie. Prawidłowo stwierdził też Sąd Wojewódzki, że w każdym postępowaniu z udziałem tego samego wnioskodawcy możliwość przyznania tego prawa jest badana indywidualnie. Przyznanie prawa pomocy w jednej sprawie nie powoduje obowiązku wydanie identycznego orzeczenia w innych sprawach rozpoznawanych w udziałem tej samej strony przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny postanowił jak w sentencji na podstawie art. 184 w zw. 197 § 2 p.p.s.a.