II SA/Łd 516/10

Dnia 24 września 2010 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi – Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA: Czesława Nowak – Kolczyńska Sędziowie Sędzia NSA: Anna Stępień (spr.) Sędzia WSA: Renata Kubot – Szustowska Protokolant Asystent sędziego Katarzyna Orzechowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 września 2010 roku przy udziale --- sprawy ze skargi S. G. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...], Nr [...]; 2. zasądza od organu – Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych na rzecz strony skarżącej – S. G. kwotę 400 (czterysta) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania Decyzją z dnia [...] roku Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, działając na podstawie art. 2 pkt 2, art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.) w związku z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku, w sprawie o sygn. akt K 49/07 (Dz.U. z dnia 23 grudnia 2009 roku Nr 220, poz. 1734), odmówił S. G. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego z tytułu deportacji do pracy przymusowej. W uzasadnieniu powyższej decyzji organ administracyjny stwierdził, że nie każda praca przymusowa w okresie okupacji uprawnia do przyznania świadczenia pieniężnego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym (...). Organ podniósł, że S. G. w okresie okupacji wykonywała pracę przymusową w obrębie stałego miejsca zamieszkania, tj. w miejscowości Ł., zatem owa praca nie przybrała szczególnie dotkliwej formy, wskazanej przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 16 grudnia 2009 roku, bowiem nie była połączona z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy S. G. wniosła o przyznanie wnioskowanego świadczenia, podnosząc, iż spełnia przesłanki, warunkujące przyznanie wnioskowanego świadczenia. Podkreśliła, że w wieku 16 lat wywieziono ich do fabryki w Ł. przy ul. A, a następnie oderwano ją od matki i wywieziono w nieznane na roboty przymusowe do gospodarstwa prowadzonego przez osobę narodowości niemieckiej. Wnioskodawczyni wyjaśniła, że znalazła się wówczas wśród obcych ludzi oraz, że nie znając języka niemieckiego, musiała pracować od świtu do wieczora przy ciężkich pracach polowych. Ponadto nie mogła utrzymywać kontaktów z rodziną i najbliższymi. Decyzją z dnia [...] roku, wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 roku – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 roku, Nr 98, poz. 1071 ze zm.) w związku z art. 127 § 3 k.p.a., art. 2 pkt 2 lit. a, art. 3 ust. 1, art. 4 ust. 1, 2 i 4 wskazanej wyżej ustawy świadczeniu pieniężnym (...), Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy własną z dnia [...] roku. W uzasadnieniu powyższej decyzji organ, powołując się na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku, podtrzymał swoje stanowisko zaprezentowane w decyzji pierwszoinstancyjnej, argumentując, że przepisy ustawy nie przewidują świadczeń dla wszystkich poszkodowanych przez pracę niewolniczą na rzecz III Rzeszy, lecz zawężają krąg podmiotów do tych spośród nich, wobec których okupant stosował represje pracy niewolniczej w zaostrzonej formie (deportacja) w stosunku do obowiązującego powszechnie obowiązku pracy. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych podkreślił, że wśród czynników, które wskazują na zaostrzony charakter represji, w porównaniu do "zwykłej" pracy przymusowej wykonywanej w pobliżu dotychczasowego miejsca zamieszkania, można wymienić m.in. niedostatek więzi społecznych w nowym otoczeniu (wrogość, nieznajomość języka), ogólnie trudniejsze warunki egzystencji (np. brak możliwości sprzedaży czy wymiany własności pozostawionej w dotychczasowym miejscu zamieszania, brak solidarności rodzinnej czy sąsiedzkiej), co najmniej utrudniony kontakt z rodziną i najbliższymi, trudny klimat i warunki przyrodnicze. W ocenie organu wymienione okoliczności w przypadku wnioskodawczyni nie zostały spełnione. W skardze na wskazaną wyżej decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi S. G. wniosła alternatywnie o jej zmianę i przyznanie wnioskowanego świadczenia, bądź o jej uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. W motywach skargi skarżąca ponowiła argumentację zawartą we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Wyjaśniła ponadto, że w chwili deportacji miejscem jej stałego pobytu nie była Ł., lecz wieś K., położona w okolicach R. Następnie przebywała w obozie dla dzieci i młodzieży w Ł. przy ul. A, a stamtąd trafiła do niemieckiego gospodarstwa rolnego w miejscowości G. (obecnie część Ł.), znajdującego się w odległości kilkudziesięciu kilometrów od jej miejsca zamieszkania. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w treści zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi zważył, co następuje: Skarga jest uzasadniona. Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 roku - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej. Kontrola wspomniana sprawowana jest pod względem zgodności z prawem (§ 2). Sąd administracyjny, uwzględniając skargę, uchyla decyzję w całości albo części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa, dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub też inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Jeżeli natomiast zachodzą przyczyny określone w art.156 Kodeksu postępowania administracyjnego lub innych przepisach - stwierdza nieważność decyzji w całości lub części. Stwierdzenie wydania decyzji z naruszeniem prawa wchodzi zaś w grę, o ile zachodzą przyczyny, określone w Kodeksie postępowania administracyjnego lub innych przepisach - art.145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 roku - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), powoływanej dalej jako p.p.s.a. Po myśli art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd, rozstrzygając daną sprawę, nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi, a ponadto może zastosować przewidziane ustawą środki w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów lub czynności wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach, prowadzonych w granicach sprawy, której dotyczy skarga, jeżeli jest to niezbędne dla końcowego jej załatwienia (art. 135 p.p.s.a.). Biorąc pod uwagę tak zakreśloną kognicję oraz przyczyny wzruszenia decyzji, Sąd stwierdził, że zarówno zaskarżona decyzja, jak i poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji narusza normy procedury administracyjnej w stopniu określonym w cytowanym przepisie. Zgodzić należy się ze stanowiskiem organu, iż wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku, wydany w sprawie o sygn. akt K 49/07, stwierdzający, iż art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich w zakresie, w jakim pomija przesłankę deportacji (wywiezienia) do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, determinował potrzebę gruntownego zbadania, czy obowiązek pracy przymusowej skarżącej podczas II wojny światowej przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. czy był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. W świetle tak sformułowanego poglądu Trybunału Konstytucyjnego, na który - jak zaznaczono wyżej - powołano się w zaskarżonej decyzji, na organie spoczywał obowiązek gruntownego zbadania, czy obowiązek pracy przymusowej skarżącej podczas II wojny światowej przybierał szczególnie dotkliwą formę, tzn. był połączony z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) oraz "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Zgromadzony w niniejszej sprawie materiał dowodowy, ograniczający się w tym przedmiocie praktycznie jedynie do mapy z zaznaczeniem miejscowości zamieszkania i wysiedlenia, nie wskazuje, by postępowanie wyjaśniające przeprowadzone zostało w sposób rzetelny, odpowiadający zasadom kodeksowym. Również uzasadnienie zaskarżonej decyzji, oprócz zacytowania części uzasadnienia powołanego wyżej wyroku Trybunału Konstytucyjnego oraz jednoznacznej konkluzji o braku spełnienia przesłanki z art. 2 ust. 1 pkt 2 wskazanej wyżej ustawy z dnia 31 maja 1996 roku o świadczeniu pieniężnym (...), żadnych ustaleń w tej materii nie zawiera. W szczególności nie jest jasne, z jakich przyczyn organ wykluczył przesłankę deportacji w sytuacji, gdy skarżąca podnosiła w toku postępowania, iż w wieku 16 lat wywieziono ich ( czyli rodzinę? ) do fabryki w Ł. przy ul. A, a następnie oderwano ją od matki i "wywieziono w nieznane" na roboty przymusowe do gospodarstwa prowadzonego przez osobę narodowości niemieckiej. Z kwestionariusza osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia pieniężnego wynika, iż S. G. w dniu 1 września 1939 roku zamieszkiwała w miejscowości K., a w okresie od października 1942 roku (względnie od dnia 22 czerwca 1943 roku - k.5 i 6 ) do dnia 19 stycznia 1945 roku, pracowała przymusowo w gospodarstwie rolnym, należącym do osoby narodowości niemieckiej o nazwisku A, znajdującym się miejscowości G. k/Ł. W kwestionariuszu i następnie we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy skarżąca zawarła oświadczenie o zabraniu jej najpierw do obozu w Ł., a następnie do pracy w/w gospodarstwie, z użyciem rzeczywistego przymusu bezpośredniego, która to okoliczność może wskazywać na przeniesienie jej z miejsca zamieszkania do innej miejscowości, szczególnie w sytuacji, gdy wedle oświadczenia skarżącej, jej przedwojennym miejscem zamieszkania była miejscowość K. Wprawdzie organ przyjął za udowodniony fakt zamieszkiwania S. G. w innej miejscowości (K.), lecz nie ustalił, gdzie znajdowało się jej centrum spraw życiowych. Z deportacją, w rozumieniu nadanym przez Trybunał Konstytucyjny, mamy do czynienia w przypadku przymusowej zmiany miejsca dotychczasowego pobytu i wyrwaniem z dotychczasowego środowiska. Ustawodawca nie zawarł żadnych wskazań, co do odległości deportacji (przesiedlenia). Dlatego dla oceny, czy nastąpiło wyrwanie skarżącej z dotychczasowego środowiska, należy przede wszystkim wyjaśnić, jakie miała warunki egzystencji, czy osoba przesiedlona miała zapewnioną możliwość utrzymywania stałych kontaktów z osobami bliskimi, czy miała swobodę poruszania się poza czasem pracy i udania się do dotychczasowego miejsca zamieszkania, jeżeli znajdowało się niedaleko, czy też utrudniano jej kontakty z bliskimi bądź pozbawiona była w ogóle możliwości ich utrzymywania (zob. podobnie: wyrok WSA w Gorzowie z dnia 19 sierpnia 2010 roku w sprawie o sygn. akt II SA/Go 436/10 oraz wyrok WSA w Poznaniu z dnia 27 lipca 2010r. sygn. akt IV SA/Po 498/10 - orzeczenia.nsa.gov.pl). Tymczasem w aktach sprawy brak jest jakichkolwiek ustaleń, pozwalających na ocenę, czy zmiana miejsca zamieszkania skarżącej w przedmiotowym okresie, wiązała się z deportacją (przymusową zmianą miejsca pobytu) do pracy przymusowej i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. Skarżąca wskazała także, iż z uwagi na fakt, iż była w okresie wywiezienia zaledwie dorastającą dziewczyną, odległość między miejscowością K., jej przedwojennym miejscem zamieszkania, a miejscowością G., gdzie ją wywieziono, była dla niej odległością znaczną, bo wynoszącą kilkadziesiąt kilometrów. Organ do tego zarzutu w ogóle się nie odniósł. Nie wiadomo zatem, czy organ ową okoliczność przeoczył przy rozpatrywaniu wniosku, czy też uznał ją za niewystarczającą dla uwzględnienia żądania. Reasumując, sąd stwierdza, że postępowanie wyjaśniające organ przeprowadził w niniejszej sprawie z naruszeniem zasad określonych w art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., natomiast uzasadnienie zaskarżonej decyzji narusza reguły opisane w art. 107 § 3 k .p.a. Należy podnieść, iż zgodnie z treścią art. 107 § 3 Kodeksu postępowania administracyjnego uzasadnienie faktyczne decyzji powinno w szczególności zawierać uzasadnienie faktów, które organ uznał za udowodnione, dowodów na których się oparł oraz przyczyn z powodu których innym dowodom odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, zaś uzasadnienie prawne - wyjaśnienie podstawy prawnej decyzji z przytoczeniem przepisów prawa. Brak stanowiska organu we wskazanej kwestii stanowi nie tylko naruszenie zacytowanego przepisu, ale też uniemożliwia dokonanie przez sąd oceny legalności zaskarżonej decyzji. Organ zobowiązany będzie zatem przy ponownym rozpatrzeniu sprawy przeprowadzić postępowanie dowodowe, w trakcie którego ustali przesłanki dotyczące okoliczności związane z wywiezieniem skarżącej do pracy przymusowej i warunki, w jakich skarżącej przyszło w tym czasie żyć, z uwzględnieniem "wyrwania z dotychczasowego środowiska" i możliwości utrzymywania kontaktów z rodziną. Poza samą odległością od dotychczasowego miejsca zamieszkania, organ winien uwzględnić faktyczne możliwości przemieszczania się skarżącej, na ile były one do zrealizowania w ówczesnym czasie, biorąc pod uwagę brak środków transportu, jak i zważywszy na okres okupacji. W tym celu organ winien podjąć próbę przeprowadzenia dowodu z zeznań świadków, których oświadczenia zostały załączone do akt administracyjnych, bądź przesłuchać w charakterze strony S. G. ( art. 86 k.p.a.). Po wyjaśnieniu stanu faktycznego sprawy organ powinien dokonać oceny zebranego materiału dowodowego. Tym samym zobowiązany będzie wyjaśnić w swoim rozstrzygnięciu, czy daje wiarę przeprowadzonym dowodom, czy też odmawia im wiarygodności, a jeśli tak, to z jakiego powodu. Biorąc pod uwagę powyższe, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i 135 p.p.s.a, sąd orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...]r oku. Z uwagi na charakter zaskarżonej decyzji ( niepodlegającej wykonaniu i nienadającej się do wykonania) sąd odstąpił od wydawania rozstrzygnięcia w trybie art.152 p.p.s.a. O kosztach orzeczono na podstawie art. 200 p.p.s.a. ar